Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.5106

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Parch., XVe s., II + 68 ff. (f. I-IIv°, 67-68v° blancs), 2 col. aux f. 30-31, 195 x 130 mm.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 2 (titre): //Centimetrum Serui

    f. 3 (texte): //Euripidium constat

    ~ f. 1: «Alphabetum grȩcum cum numeris ».

    ~ f. 1-1 v°: ‹De numeris et litteris Antichristi›.

    , inc.: «Apocalipseos tertio decimo scribitur quod numerus Antichristi est sexcenti sexaginta sex... » (17 lignes).

    f. 2-9: Servivs, De centum metris

    titre: «Centimetrum Seruii ».

    expl.: «... uoluntatis [sic] exoluat. FINIS».

    f. 9-11v°: Mallivs Theodorvs, De metris (extrait avec interpolation)

    titre: «De metris Maulii [sic] Theodori ».

    inc. incomplet: «Metrum dactylicum hexametrum inuentum... » (éd. H. Keil, Gramm. lat., 6, p. 589, l. 20).

    expl. incomplet f. 11v°, l. 4: «... Vocant omnes bona iustis sua semper deus afert» (ed. cit., p. 600, l. 1).

    (interpolation) «de metro sotadico. Hoc trochaico arua sicca Nylus intrat...».

    expl.: «... De metro ionico. ‹M›etrum ionicum exercet fraternas gratias malis. FINIS » (mêmes extraits et même interpolation dans les mss Berlin, Staatsbibl., Diez B. Sant 66 (VIIIe s.), p. 231-234; Vatican, Urb. lat. 1157, f. 83v°-85 (cf. Manuscrits classiques latins..., II, 2, Paris, 1982, p. 661); Vat. lat. 1491, f. 30-30v° (cf. Manuscrits classiques latins..., III, 1, Paris, 1991, p. 74); Vat. lat. 3135, f. 19-20v° (cf. supra).

    f. 12-16v°: ‹Fragmenta Berolinensia›.

    1) f. 12-12v°, titre: «De Heroo et Triametro [sic]»

    inc.: «Hoc creditur ab Apolline inuentum... ».

    expl.: «... aliam esse originem metrorum tam immensam uarietatem » (ed. cit., 6, p. 633-634).

    2) f. 12v°-14v°, titre: «De speciebus exametri heroici ».

    inc.: «Exametrus heroicus constat pluribus [sic] dacylicis spondeo et dactylo... ».

    expl.: «... Aut sprumant [sic] miscent argenti uiuaque sulphura. FINIS » (ed. cit., p. 634-637).

    3) f. 14v°-16v°, titre: «Incipit de Heroo ».

    inc.: «QVanquam de singulis uniuersisque metrorum generibus superioribus libellis... ».

    expl.: «... Nam qui sic ceciderit uitiosus et turpissimus » (inédit ?).

    f. 17-17v°: Ps. Ovidivs, De ludo scaccorum

    titre: «Ouidius de ludo scacorum »

    inc.: «QVi cupis egregium scacorum discere ludum... ».

    expl.: «turbine septus / Sic loca tuta tenent regit et aula sedet » (36 v., var. - éd. C. Pascal, Poesia latina medievale, Catane, 1907, p. 139-141).

    f. 18-24v°: Diomedes, Ars grammatica (extrait du liv. II)

    titre: «De grammatica ».

    inc.: «‹G›rammatica est specialis scientia exercitata lectionis et expositionis... ».

    expl.: «... nisi sit ubi [sic] poeta maiorem licentiam sibi uendicauerit » (éd. H. Keil, op. cit. supra, 1, p. 426-436).

    f. 25-29: Donatvs, Ars maior (Pars I)

    titre: «Ars Donati de uoce »

    inc.: «Vox est aer ictus sensibilis auditu... ».

    expl.: «... cola et commata id est membra et cȩsa. finis » (ed. cit., 4, p. 367-372; éd. crit. L. Holtz, Donat et la tradition de l’enseignement grammatical. Étude sur «l’Ars Donati » et sa diffusion (IVe-IXe s.) et édition critique, Paris, 1981, p. 603-612).

    ~ f. 29v°: «De punctis ».

    inc.: «Puncti siue puncta sunt septem scilicet uirgula, coma, punctus planus, semipunctus... » (16 lignes).

    ~ f. 30-31: ‹Glossarium?, A-G›.

    inc.: «Aydos / Achylius / Acophylax / Apocalypsis... » (mots contenant un y).

    f. 31-33: Iohannes Mansionarivs, Breuis annotatio de duobus Pliniis Veronensibus (ms. F de Cipolla).

    titre: «Guarini Veronensis super Plinii Secundi epistulis »

    inc.: «Plinii duo fuisse noscuntur eodem nomine... ».

    expl.: «... que superius memoraui diligens lector inueniet» (éd. C. Cipolla, op. cit. infra, p. 758-763 et E. T. Merrill, On the eight-book tradition of Pliny’s Letters, dans Class. philol., 5, 1910, p. 186-188).

    f. 33-34v°: Ps. Ovidivs, De philomela (Anthol. lat. 762)

    pas de titre.

    le texte est suivi sans séparation de deux vers extraits du Compendium de Ieremias de Montagnone (XIVe s.):

    «Tu uales foelix ceu longo tempore fenix

    Te foueat tellus ueluti pupille uitellus » (éd. des deux vers: P. Lehmann, Pseudo-antike Literatur des Mittelalters, Leipzig, 1927, p. 3; R. Avesani, Due nuovi codici dell’Ibis, dans Riv. cult. class. med., 2, 1960, p. 341, n. 34.)

    f. 34v°-35v°: Ps. Ovidivs, De pulice.

    pas de titre (éd. F. Lenz, De pulice libellus, dans Maia, N. S. 14, 1962, p. 311).

    f. 35v°: Ovidivs, Tristia (extrait: IV, 10, 41-54).

    inc.: ‹T›Emporis illius colui fouique poetas...».

    expl.: «... Successor fuit hic tibi Galle Propertius illi

    Quartus ab his serie temporis ipse fui » (12 v.).

    f. 36-45v°: Ps. Apvleivs, De nota aspirationis

    titre: «APuleius de aspiratione ».

    inc.: «‹O›Mnis aspirationis nota aut est principalis syllabarum... ».

    expl. f. 45: «... terminali ac media hic terminus habeatur» (éd. F. Osann, L. Caecilii Minutiani Apuleii De orthographia fragmenta et Apuleii minoris De nota aspirationis et De diphtongis libri duo, Darmstadt, 1826, p. 87-119).

    suivi sans séparation d'une glose (?): «Ex predictis igitur patet quot [sic] quattuor sunt causȩ quia inuenta sit aspiratio... ».

    expl. f. 45 v°: «... ad cupiditatem pertinent quȩ aspera est. Quare hoc sufficiat. finis » (10 lignes).

    f. 45v°-55: Ps. Apvleivs, De diphtongis

    titre: «Apuleius de diphtongis ».

    inc.: «Diphtongi quibus ueteres utebantur... ».

    expl. incomplet ou différent: «... Oe diphtongus finalis non est apud Latinos nisi in hac uoce terminali Oe. Finis » (ed. cit., p. 120-146).

    ~ f. 55-59v°: Gvarinvs Veronensis, De diphtongis praecepta.

    ~ f. 59v°-60: Gvarinvs Veronensis, Carmen de distinctione orationis (seu de prosaicis pedibus - extraits).

    inc.: «Iambus hiccari (?) serpit conscendit in ardua pȩon... » (cf. H. Walther, Initia carminum..., n° 9761).

    à la fin: «Guarini carmina finiunt. Finis ».

    f. 60-66v°: Priscianvs, De metris Terentii

    titre: «Priscianus de metris comicis ».

    à la fin: «De metris comicis Prisciani Grammatici libellus finit ».

Ancien possesseur

Anciennement dans

Origine

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: Aldo Manuzio († 1597) dont les manuscrits ont été acquis par la Bibliothèque Vaticane en 1616.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • MAZZINI, Giovanni (1924), "Il codice Vaticano latino 3313 della Grammatica di Prisciano", Archivum latinitatis medii aevi, 1, p. 213-222, ici p. 214, 215 (https://doi.org/10.3406/alma.1924.1983, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_1924_num_1_1_1983)
  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 451 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • C. Cipolla, Attorno a Giovanni Mansionario e a Guglielmo de Pastrengo (Miscellanea Ceriani, Milan, 1910, p. 757, brève mention)
    • G. L. Bursill-Hall, A census of medieval Latin grammatical manuscripts, Stuttgart-Bad Cannstatt, 1981, p. 261 n° 287
    • Réf.: BMBV (1986) 25014, (1994) 12400, (2005) p. 671.

Vie du document

Source des données