Point d'entrée sur le patrimoine écrit du Moyen Âge et de la Renaissance en Occident du VIIIe au XVIIIe siècle
Moteur de recherche de manuscrits et livres anciens numérisés et intéropérables
Plateforme collaborative de gestion de publication des données d'autorité Biblissima
Aide à la lecture et apprentissage des langues anciennes, outils et environnements de travail en XML
Service d’expertise autour des standards IIIF
Identifiant Biblissima+ : https://data.biblissima.fr/entity/Q112931
Manifeste IIIF
Numérisation :
Source des données : BnF Archives et manuscrits
F. 142-145v. Commentaire sur Priscien ; cf. G. L. Bursill-Hall, dans Traditio, XXXIV (1978), 471.
F. 1-48 « Incipit Speculum Ecclesie ». Prologue : « De sacramentis ecclesiasticis ut tractarem... — ... placuit » ; — table (1) ; — c. 1-8 : « Primum capitulum de Ecclesia. Ecclesia in qua populus... — ... amans quam disputans... » (1-48) (P.L., CLXXVII, 335-380 avec var., sous le nom de Hugues de Saint-Victor) ; attribution discutée ; cf. D. Van den Eynde, dans Antonianum, XXIV (1949), 23-25 et 34-42 ; H. Weisweiler, dans Mélanges J. De Ghellinck, II, 534-570 ; M.W. Bloomfield, dans Traditio, XI (1955), 288, n° 245 et 297, n° 318.
F. 49-113v « Liber cantoris », florilège contenant des extraits d'Hildebert du Mans, de s. Bernard, de Publilius Syrus et de Sénèque
F. 49-57 HILDEBERTUS CENOMANENSIS, Epistolae, extr. « Ex dictis I. Cenomanensis episcopi. [C]onsideranti diligentius quid sit homo... — ... velin pena » (P.L., CLXXI, 176-178 extr. ; A. Dieudonné, Hildebert de Lavardin, Paris, 1898, n° 86) (49-50), etc. jusqu'à « Pauci sunt qui inveniunt viam... — ... ducit ad vitam » (P.L., CLXXI, 168-170 extr. ; Dieudonné, n° 49) (57). On y trouve deux lettres complètes : Dieudonné, n° 80 (P.L., CLXXI, 284) (52-52v) et n° 12 (ibid., 293) (53-53v).
F. 57v-59 [PUBLILIUS SYRUS] Sententiae. « De proverbiis Senece. Alienum nobis nostrum plus aliis placet... — ... Non convenit ridiculum esse ita ut ipse ridendus videaris » ; cf. éd. E. Woelfflin, Lipsiae, 1869 et O. Friedrich, Berlin, 1880 passim.
F. 59v-77 S. BERNARDUS, Epistolae, extr. « Ad papam Eugenium. Fera pessima... — ... perimere » (P.L., CLXXXII, 315-319, ep. 158 passim) (59v) etc. jusqu'à : « Bonus homo... — ... amantissime pater » (ibid., 267-268, ep. 123) (76v-77). On y trouve plusieurs lettres complètes : n° 168 (ibid., 327-328) (60v-61), n° 207 (ibid., 374) (63), n° 208 (ibid., 375) (63-63v), n° 209 (ibid., 375-376) (63v-64), n° 112 (ibid., 255-256) (64-64v), n° 113 (ibid., 256-259) (64v-66), n° 210 (ibid., 376) (68v), n° 212 (ibid., 377) (68v-69), n° 272 (ibid., 476) (69-69v), n° 213 (ibid., 378) (69v), n° 162 (ibid., 321) (70), n° 104 (ibid., 238-240) (70-71), n° 106 (ibid., 241-242) (71-72), n° 110 (ibid., 253) (74), n° 191 (ibid., 357-358) (74-74v), n° 247 (ibid., 445-447) (74v-75), n° 248 (ibid., 447-449) (75-76), n° 249 (ibid., 449) (76) et n° 123 (ibid., 267-268) (76v-77). S'y trouvent mêlés des extr. du Tractatus de moribus et officio, c. II-III : « Cernitur in nonnullis sacerdotibus... — ... respuitur » (ibid., 813-817 passim) (61v-63) et une lettre d'Hildebert du Mans à s. Bernard (P.L., CLXXI, 294 ; Dieudonné, n° 56) (76-76v).
F. 77-83 Sentences et courts extraits dont beaucoup sont tirés des lettres d'Hildebert ou d'oeuvres de s. Bernard. On remarque : « Porro animus ipse sibi sarcina... — ... deducatur » [HILDEBERTUS CENOMANENSIS] (P.L., CLXXI, 141-143 passim ; Dieudonné, n° 55) (77v-78)... ; « Athenis cum spectatum ludos... — ... facere negligunt » [VALERIUS MAXIMUS, IV, 5 extr. 2] (78)... ; « Loquente me coram aliquando... — ... gratias agendo » [S. BERNARDUS, De gratia et libero arbitrio, c. I] (P.L., CLXXXII, 1001-1002) (79-79v)... ; « Nuper eram locuplex multisque beatus amicis||... — ... tapetis » [HILDEBERTUS CENOMANENSIS] (P.L., CLXXI, 1418 ; A. Br. Scott, Hildeberti... Carmina minora, Leipzig, 1969, 11, n° 22) ; cf. Walther, Initia carminum, n° 12488 et Wilmart, dans Rev. bénéd., XLVIII (1936), 37, n° 285 (79v) ; « [S]ol non omnes quibus lucet illuminat... — ... neque cultores » [S. BERNARDUS, Sermones in Cantica 23 à 30, extr.] ; cf. P.L., CLXXXIII, 891-898, 917, 989, 937 passim (80-80v) ; « Tres ex omni populo liberantur : Noe, D[avid] et Job... — ... Quatuor sunt quibus in hac vita servitur... insistendo » ; cf. sentences attr. à s. Bernard, P.L., CLXXXIV, 1135-1156 passim (80v-83)...
F. 83-89 S. BERNARDUS. [Sermones in Cantica, extr.] « Adolescentule dilexerunt te... (Cant. I, 2) nimis, ait Sponsa. Quid est nimis ?... — ... subditus illis inquit » (P.L., CLXXXIII, 866, extr. s. 19) (83-83v) jusqu'à : « Est quippe qui dubie... — ... mentitur » (ibid., 857, extr. s. 17) (89). Parmi les extraits les plus longs : « Ego arbitror illum sermonem... — ... servus Domine sue » (ibid., 875-876, extr. s. 21) (83v-84)... ; « Tu cum oraveris... (Mt. VI, 6). Et quod dixit fecit... — ... potestatem » (ibid., 984, extr. s. 40) (84v-85)... ; « Ego quamdiu in me respicio... — ... benedictus in secula. Amen » (ibid., 970-971, extr. s. 36) (85-86)...; « De eo quod dicit : Osculetur me... (Cant. I, 1), scilicet Sponsa... — ... attraeres » (ibid., 817-818, extr. s. 9 passim) (86v-87)...; « Cum esset rex in accubitu... (Cant. I, 11). Bonus humilitatis odor... — ... dilecti » (ibid., 990-993 passim, extr. s. 42) (87v-88) ; « Mirra ama[ra] res dura ...— ... portabitis » (ibid., 993-995 passim, extr. s. 43) (88-88v).
F. 89-94v S. BERNARDUS, Sentences dont la plupart sont extraites des sermons de tempore et de sanctis. « In Scriptura inveniuntur tres currus... — ... in celum » (P.L., CLXXXIV, 1151, Sententia 142) (89-89v) jusqu'à : « Tres sunt qui testimonium dant... (I Joh. V, 8). In aqua baptismum intellige... — ... suppleri » (P.L., CLXXXIII, 295 passim, extr. s. I in oct. Paschae) (94v). Un extrait plus long : « Ut inhabitaret gloria... (Ps. LXXXIV, 10-11). Magnum sacramentum fratres... — ... requiescens » (ibid., 385-390 extr. s. I in Annunciatione) (91v-94v).
F. 94v-98v S. BERNARDUS, [Sermones in Cantica, extr.] « Si doles quod invides... — ... consentis » (ibid., 1020, extr. s. 49) (94v) jusqu'à : « Nisi humilitatis merito... — ... dare gratiam » (ibid., 960, extr. s. 34) (98v). Quelques extraits plus longs : « Equitatui meo assimilavi te... (Cant. I, 8). Ergo angelicis fulta... — ... relinquo » (ibid., 977 et 979-981 passim, extr. s. 39) (94v-95v)... ; « Pulcre sunt gene tue... (Cant. I, 9). Nescio quid sibi voluerit... — ... puta casum » (ibid., 982-984 passim, extr. s. 40) (96-96v) ; « Plerumque impaciencia contemptui... — ... misericordie recordaberis » (ibid., 988-989 passim, extr. s. 42) (96v-97) ; « Vox turturis... (Cant. II, 12). Minime jam dissimulare... — ... te ipsum non doces » (ibid., 1062-1063 passim, extr. s. 59) (97-97v)... ; « En tempora ista libera... — ... oris sui qui est benedictus in secula » (ibid., 958-959, extr. s. 33) (97v-98v).
F. 98v-108v S. BERNARDUS, Sentences et extraits tirés de divers traités : Tractatus de gratia et libero arbitrio (98v-99, 106v), Liber de diligendo Deo (99), De consideratione (99-100v, 105v-108v), Sermones de diversis (100v-101, 102-105v), Sermo de conversione ad clericos (101-102), Sermones de tempore (102), Tractatus de gradibus humilitatis (106v). Parmi les plus longs extraits : « Estimat homo facile... — ... longumque tenebo » (P.L., CLXXXII, 839-840, de conversione ad clericos c. VI, extr.) (101-101v)... ; « Beatus vir qui non abiit... (Ps. I, 1). Abire pertinet ad illos... — ... a lege Domini » (P.L., CLXXXIII, 693-694, De diversis s. 72 extr.) (102-103) ; « Beata illa et sempiterna Trinitas ... — ... fragilis dicitur » (ibid., 667-669, passim, De diversis, s. 45 extr.) (103-103v)... ; « Omnino movet me, fratres mei... — ... dator gratie Deus noster » (ibid., 613-616 passim, De diversis s. 27 extr.) (104-104v)... ; « Nemo vestrum, fratres, parvi estimet... — ... in sermocinatione communi » (ibid., 584-585 passim, De diversis s. 17 extr.) (105-105v) ; « Monet nos Apostolus ut studeamus... — ... dat vigorem » (P.L., CLXXXII, 804-806 passim, extr. De consideratione l. V, c. XIII-XIV) (105v-106v)... ; « Spiritus est Deus... — ... v[isitem] t[emplum] e[jus] » (ibid., 790-793 passim, extr. id., c. III-IV) (106v-108).
F. 108v-109 S. BERNARDUS, Epistolae, extr. « Quam leta martires aure... — ... omnes in omnibus » (ibid., 194, ep. 78 extr.) (108v-109)... ; ep. nos 40 et 41 (ibid., 147-148) (109)... ; « Ubi justus corripit... — ... sine dolo » (ibid., 195-196, ep. 78 extr.) (109).
F. 109-109v S. BERNARDUS, [Tractatus de moribus et officio, extr. c. V-VII] « Non tutum plane sed stultum... — ... malorum. [H]ucusque de verbis s. Bernardi » (ibid., 822-826 passim).
F. 109v-113v SENECA. « Incipit de verbis Senece », sentences dont la plupart sont extraites des lettres à Lucilius. « Non est bonitas pessimis esse meliorem » [epist. 79, 11] (109v) jusqu'à : « Multorum vitia... — ... frigore » [epist. 42, 3-4 passim] (113v). Aux ff. 111-111v, extraits de Valère Maxime : « Aristotiles Caslitenen auditore[m]... — ... vel cupide repeterentur » [VII, 2, extr. 11, 14, 12 et 11].
F. 116-131v Commentaire anonyme sur Lc. I, 1-IV, 23. « Glose : Vitulus sacerdotalis hostia... Notatur ea maxime causa scripsisse evangelium... — ... persequitur. Incipit prohemium ipsius Luce in evangelio. Quoniam quidem multi conati sunt ut Basilides et Apelles... — ... ordinem nosse » (116) ; « Inicium evangelii. Fuit in diebus Herodis... Jam alienigena regnat... — ... quia in Capharnaum populos te curasse audivimus... — ... paucos infirmos sanabat... », incomplet (116-131v) ; cf. Stegmüller, Repertorium biblicum, VII, n° 10397.
F. 132 Table de comput en 14 colonnes, valable pour les 19 années du cycle decemnoval.
F. 132v-141v Glossaire. « Agiographa, id est sancta Scriptura. Agrason, id est minister oficialis... — ... Xiromera, aromata. [Ch]risostomus, os aureum » ; cf. Hauréau, dans Not. et Extr., XXXVIII, 437 et Stegmüller, Repertorium biblicum, n° 10398.
F. 142-145v Traité anonyme sur les conjugaisons : « De formis preteritorum perfectorum. Forme preteritorum perfectorum activorum vel neutrorum quot sunt ? Sex... — ... Omnia verba tertie conjugationis », incomplet ; cf. C. Thurot, dans Not. et Extr., XXII2, 43-44 (142-145v) ; — [PRISCIANUS, Institutiones grammaticae, l. XVIII, 140-144] « [V]erborum vero alia ad corpus ...— ... exercetque frequens », incomplet (Hertz, dans Keil, Grammatici latini, Hildesheim, 1961, III, 272-273) ; cf. Thurot, art. cit., 44 (145v).
F. 146-161v [ADREVALDUS FLORIACENSIS] « Benedictiones filiorum Jacob ». Prol. : « Sacrosancta atque presaga sanctorum patriarcharum... — ... discutiamus » (146-146v) ; — « Ruben primo genitus... (Gen. XLIX, 3). Patet litere sensus... — ... Dan... nequiverit », incomplet (146v-161v) (P.L., XX, 715-725) ; cf. A. Wilmart, dans Rev. bénéd., XXXII (1920), 57-63 ; Stegmüller, Repertorium biblicum, III, n° 3410 et IV, n° 6324.
F. 162-167v Bestiaire, incomplet du début par lacune matérielle : « ... in deserto ut sunt hodie Judei... De mustela precipit lex non manducare... — ... Est animal quod grece dicitur elephans... in eo aditum ». Ce bestiaire est composé de chap. du Physiologus augmentés d'extraits des Étymologies d'Isidore, l. XII, et de chap. empruntés au l. II du De bestiis faussement attribué à Hugues de Saint-Victor ; cf. Fr. J. Carmody, Physiologus latinus... versio B, Paris, 1939, c. XXVI-XXX, XV, XVIII et XXI ; P.L., LXXXII, 423-472, passim ; P.L., CLXXVII, 55-84, passim, en désordre ; Fl. Mac Culloch, Medieval latin and french bestiaries, Chapel Hill, 1960, 28-32.
F. 167v-168 Notes sur divers livres de la Bible : « Pentateucus a quinque voluminibus dicitur... — ... intellectum » (167v) ; — [Trinubium s. Annae] « Anna et Emeria fuerunt sorores... — ... fratrem ejus » ; cf. pour la bibliographie la notice du ms. Latin 3267, f. 19 (167v-168).
F. 168v Hymnes à ste Marie-Madeleine : « Domum obedientie|| Dum intraret rex glorie||... — ... Benedicamus Domino » [ALANUS DE INSULIS] (M. Th. d'Alverny, Alain de Lille, Paris, 1965, 47) ; cf. Chevalier, Repert. hymn., n° 4833 ; — « O Maria Magdalene|| Dum adhuc essent tenebre||... — ... Surrexit Deo gratias » ; cf. ms. Latin 3237, f. 113v avec var. ; Hauréau, dans Mém. Ac. Inscript., XXXII, 1, 25-26 ; M. Th. d'Alverny, loc. cit., n. 74.
F. 169-192v Traité sur l'Incarnation, incomplet de la fin par lacune matérielle. « Cum sacris interessem sollenniis, inter cetera humane reparationis cantica... — ... percunctamur quid per... » ; cf. Arras, ms. 670 (727), f. 141v-163v également incomplet ; Hauréau, dans Not. et Extr., XXXVIII, 437-439.
A fait partie de la bibliothèque de Colbert.
Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.
Adulescentulae dilexerunt te... (Cant. I, 2)
Nimis, ait sponsa. Quid est nimis ? Valde, vehementer...
f. 83
Agiographa, id est sancta Scriptura. Agrason, id est minister officialis...
f. 132v
Alienum nobis, nostrum plus aliis placet, amicum an nomen habeas...
f. 57v
Anna et Emeria fuerunt sorores ; de Emeria nata est Elisabeth...
f. 167v
Aristoteles Callisthenen auditorem suum ad Alexandrum dimittens monuit ut quam jucundissime...
f. 111
Athenis cum spectatum ludos quidam ultimae senectutis venisset in theatrum...
f. 78
Beata illa et sempiterna Trinitas, Pater et Filius et Spiritus sanctus...
f. 103
Beatus vir qui non abiit in consilio... (Ps. I, 1).
Abire pertinet ad illos qui sunt inconstantes...
f. 102
Cernitur in nonnullis sacerdotibus vestium cultus plurimus, virtutum...
f. 61v
Consideranti diligentius quid sit homo, nihil probabilius occurrit...
f. 49
Cum esset rex in accubitu suo... (Cant. I, 11).
Bonus humilitatis odor qui de hac valle plorationis...
f. 87v
Cum sacris interessem sollemniis, inter cetera humanae reparationis cantica...
f. 169
De eo quod dicit : Osculetur me... (Cant. I, 1)
Scilicet sponsa, ergo sponsum adesse sentiens...
f. 86v
De sacramentis ecclesiasticis ut tractarem...
f. 25
Domum oboedientiae // Dum intraret Rex gloriae // ...
f. 113v
Ecclesia in qua populus convenit...
f. 1
Ego arbitror illum sermonem quem dixit Dominus Jesus...
f. 83v
Ego quamdiu in me respicio, in amaritudine moratur oculus meus...
f. 85
En tempora ista libera quod Deo miserante...
f. 97v
Equitatui meo in curribus Pharaonis... (Cant. I, 8).
Ergo angelicis fulta mysteriis et superno stipata agmine...
f. 94v
Est quippe qui dubie profert mendacium...
f. 89
Formae praeteritorum perfectorum activorum vel neutrorum quot sunt ? Sex...
f. 142
Fuit in diebus Herodis... (Lc. I, 5)
Jam alienigena regnat sacerdos quidam nomine Zacharias...
f. 116
In Scriptura inveniuntur tres currus...
[...] Jam alienigena regnat sacerdos quidam nomine Zacharias. Zacharias memor Domini...
Loquente me coram aliquando et Dei gratiam in me commendante...
f. 79
Monet nos Apostolus ut studeamus comprehendere cum omnibus sanctis...
f. 105v
Multorum vitia quia imbecilla sunt latent...
Myrrha amara res, dura et aspera tribulationem significat...
f. 88
Nemo vestrum, fratres, parvi aestimet tempus qui in verbis consumitur otiosis...
f. 105
Nisi humilitatis merito maxima minime obtinentur...
f. 98v
Non est bonitas pessimis esse meliorem...
f. 109v
Non tutum plane sed stultum est ibi thesaurum tuum ponere...
f. 109
[...] Notatur ea maxime causa scripsisse Evangelium...
Nuper eram locuples multisque beatus amicis //...
f. 79v
O Maria Magdalene // Dum adhuc essent tenebrae //...
Omnino movet me, fratres mei, quid sibi velit qui minus...
f. 104
Pauci sunt qui inveniunt viam quae ducit ad vitam...
f. 57
Pentateuchus a quinque voluminibus dicitur, PENTA enim graece quinque...
Plerumque impatientia contemptui jungitur, ita ut aliquis non solum...
f. 96v
Porro animus ipse sibi sarcina est, donec et sperare desinat...
f. 77v
Pulchrae sunt genae tuae... (Cant. I, 9).
Nescio quid sibi voluerit ut magis gratias diceret...
f. 96
Quam laeta martyres aure, quorum per maxima...
f. 108v
Quattuor sunt quibus in hac vita servitur : caro, mundus...
Quoniam quidem multi conati sunt... (Lc. I, 1)
Ut Basilides et Apelles, et qui sub nomine Thomae et Matthiae vel aliorum apostolorum...
Ruben primogenitus meus... (Gen. XLIX, 3).
Patet litterae sensus quia beatus Jacob primum filium...
f. 146v
Sacrosancta atque praesaga sanctorum patriarcharum benedictio, quae per Spiritum sanctum...
f. 146
Si doles quod invides, sentis sed non consentis...
Sol non omnes quibus lucet illuminat vel etiam calefacit...
f. 80
Spiritus est Deus, sunt et angeli sancti et hi supra te...
f. 106v
Tres ex omni populo liberantur : Noe, David et Job...
f. 80v
Tres sunt qui testimonium dant... (I Joh. V, 7).
In aqua baptismum intellege, in sanguine martyrium, in spiritu...
Tu cum oraveris... (Mt. VI, 6)
Et quod dixit fecit. Solus in oratione pernoctabat...
f. 84v
Ubi justus corripit vinum, infundit oleum...
Ut inhabitaret gloria in terra nostra... (Ps. LXXXIV, 10).
Magnum sacramentum, fratres, et diligentius perscrutendum...
f. 91v
Verborum vero alia ad corpus, alia ad animam, alia ad utrumque...
f. 145v
Vitulus sacerdotalis hostia... Ergo per vitulum hoc evangelium figuratur in quo a sacerdotibus inchoatur et in vitulo consummatur...
Vox turturis audita est... (Cant. II, 12).
Minime jam dissimulare queo quod sentio...
f. 97
Exports RDF à venir…
Vous pouvez visualiser et manipuler ce document directement sur ce site, le comparer à d'autres grâce au visualiseur Mirador, ou glisser-déposer cette icône dans le visualiseur IIIF de votre choix. En savoir plus sur IIIF Ce Manifeste est enrichi et inclut : - des annotations - une recherche plein texte - un index