Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3793

  • Titre attesté :
    • Lectionarium officii
  • Autre libellé du document :
    • France, Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Latin, 3793
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3793
    • Paris. BnF, Latin 3793
    • Paris. BnF, lat. 03793
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Date de fabrication :
  • Lieu de fabrication :
  • Écriture :
    • Écriture minuscule caroline de plusieurs mains.
  • Décoration :
    • Décoration française méridionale à rapprocher d'un groupe de manuscrits apparentés au Lectionnaire de Montmajour (Bouches-du-Rhône) : Latin 889, 2220, 2385, 3226, 3777, 3880, 5295, 7210. Initiales ornées à la plume rehaussées de couleur rouge orangé ou rouge orangé et vert à décor végétal de palmettes et d’entrelacs : f. 1r Primo (13 lignes) ; f. 62v In (10 lignes) ; f. 84r Insignis (13 lignes) ; f. 113r Sancti (9 lignes) ; f. 117v Licet 7 lignes) ; f. 125v Fuit (13 lignes) ; f. 134r Quae 8 lignes) ; f. 206r Beatissimus (12 lignes) ; parfois les palmettes et les entrelacs sont agrementés par des terminaisons à tête animale : f. 34r In (7 lignes) ; f. 147v Natalis (7 lignes) ; f. 153v Cum (5 lignes) ; f. 155r Creator (4 lignes) ; f. 171r In (12 lignes).
      Titres en capitales ou en capitales mêlées d’onciales, rehaussées de rouge ou de rouge et vert (f. 113r) ou rubriquées.
  • Support : Parchemin.
  • Composition :
    • 249 ff., précédés et suivis d’une garde en parchemin.
  • Format :
    • 355 × 210/235 mm (justif. 265/280 × 165/200 mm).
  • Aspects codicologiques :
    • 33 cahiers s’ouvrant sur le côté poil, tous quaternions sauf les cahiers 16 (f. 121-124, un quaternion manquant des deux bifeuillets centraux), 18 (f. 131-139, un quaternion manquant du dernier feuillet), 22 (f. 164-169, un quaternion manquant du bifeuillet central), 26 (f. 195-198, un quaternion manquant des deux bifeuillets centraux), et 30 (f. 222-225, un quaternion manquant des deux bifeuillets centraux) ; le f. 170, isolé, doit être replacé entre les f. 198 et 199. Il manque un ou plusieurs cahiers avant le f. 1 et après les f. 80, 104, 112, 198, 205, 213 et 249. Quelques signets de parchemin.
  • Réglure :
    • Réglure à la pointe sèche sur deux bifeuillets à la fois, avec incision primaire sur le côté poil et secondaire sur le côté chair, Rand « 2 old style » (Muzerelle 1-1/0/2-2/J) ; 24 longues lignes.
  • Reliure :
    • Reliure du XVIIIe siècle sur ais de carton en maroquin rouge aux armes royales. Dos au chiffre royal, avec titre en lettres dorées : « DIVERSAE HOMILIAE ».
  • Estampille :
    • Aux f. 1r et 249v, estampille de la « Bibliotheca Regia » identique au modèle Josserand-Bruno n° 5 (avant 1735).

Numérisations

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Par suite d’une erreur de reliure, il faut rétablir : f. 1-169, 171-198, 170, 199-249.

    F. 1-249 : Homéliaire pour les fêtes et les saints, allant de Noël à s. André, avec de nombreuses lacunes, en particulier entre la Purification de la Vierge et s. Jean-Baptiste. Quelques homélies sont tirées du vieil homéliaire romain (= A.F.). Pour les incipit et la bibliographie, voir Grégoire, Homéliaires liturgiques, p. 127-188 et Codices hagiographici, I, p. 305-326.

    F. 1r : Origenes (ps.), Homilia I in Matthaeum (incomplet du début par suite d'une lacune matérielle), inc. « […nobiscum Deus] amplius magisque pro nobis… », expl. « …ad consumationem seculi » (P.L. 95, 1167 A-B ; E. Benz - E. Klostermann, Origenes Werke, XII, dans G.C.S., XLI/1, Leipzig, 1941, 245 ; fin de P.D., I, 15, 1).
    F. 1r-2v : Excerptum de Isaia propheta, inc. « Lege in die natalis Domini. Primo tempore alleviata est terra Zabulon… », expl. « …manus eius extenta » (Is 9,1-10,4).
    F. 2v-4r : Excerptum de Isaia propheta, inc. « Consolamini, consolamini popule meus… », expl. « … dextera iusti mei » (Is 40,1-41,10).
    F. 4v-6r : Excerptum de Isaia propheta, inc. « Consurge consurge induere… », expl. « …qui non audierunt contemplati sunt » (Is 52,1-15).
    F. 6r-9v : Incipit homelia sancti Augustini. Lectio IIII, inc. « Audistis, fratres karissimi, quemadmodum… », expl. « …sed reformationis Domini nostri Iesu Christi, qui cum patre… » (A.F., I, 2a, avec var. incipit).
    F. 9v-11v : Item unde supra, inc. « Audiat in presenti dilectio vestra fratres karissimi… », expl. « …quem magi adoraverunt in terris » (s. Caillau I, 6 ; A.F., I, 2b, avec var. incipit).
    F. 11v-13r : [Petrus Chrysologus, Sermo 148], inc. « Hodie, fratres karissimi, hesternum debemus redibere sermonem… », expl. « …qui potestate regnabat » (CPL 227 ; éd. A. Olivar, 1975, CCSL 24B, p. 917-921). A.F., I, 2c, incomplet.
    F. 13r-v : Item unde supra [Petrus Chrysologus, Sermo 148], inc. « Hinc est fratres, hinc est quod… », expl. « …nichil reliquit » (CPL 227 ; éd. A. Olivar, 1975, CCSL 24B, p.).
    F. 13v-14v : inc. « Fratres karissimi, non parva de filio Dei… », expl. « … angelo est benedicta » (incipit identique à Quoduultdeus, Sermo 10, éd. R. Braun, 1976, CCSL 60 ; CPL 410 ; apocryphe de s. Augustin, s. Caillau I, 9 ; A.F., I, 2d).
    F. 14v-17r : inc. « Predicamus hodie natum de virgine salvatorem… », expl. « …ut faceret coheredes Christus Dominus noster… » (apocryphe de s. Augustin, s. app. 121, avec var. ; A.F., I, 2e).
    F. 17r : Lectio sancti Evangelii secundum Lucam, inc. « In illo tempore : Exiit edictum a Cesare… in suam civitatem. Et reliqua » (Lc 2,1-3).
    F. 17r-18v : Homelia lectionis eiusdem habita ad populum in basilica beate Mariae die Natalis Domini, inc. « Quia largiente Domino missarum sollemnia… », expl. « … propter te factus est Deus homo » (CPL 1711 ; Gregorius I, Homilia 8, éd. E. Étaix, 1999, CCSL 141).
    F. 18v : Lectio sancti Evangelii secundum Lucam, inc. « In illo tempore : Pastores loquebantur… infantem positum in presepio » (Lc 2, 15-16).
    F. 18v-23v : [Homelia], inc. « Nato in Bethleem Domino salvatore… », expl. « …glorificemus et laudemus ipsum Deum ac Dominum… » (CPL 1367 ; Beda Venerabilis, Homilia I,7, éd. D. Hurst, 1957, CCSL 122, p. 46-51).
    F. 23v : Initium sancti evangelii secundum Iohannem, inc. « In principio erat verbum… et Deus erat verbum » (Io 1,1).
    F. 23v-29v : inc. « Neque enim frustra beatus Iohannes dilectus Domini… », expl. « …quam non habebat suscipiens » (Beda Venerabilis, Homilia I,8, éd. D. Hurst, 1957, CCSL 122, p. 52-59).
    F. 29v-31r : Lege in die sancti sancti Stephani protomartiris, inc. « In diebus autem illis crescente numero discipulorum… », expl. « …ne vivificarentur » (Act 6,1-7,19, divisé en deux leçons).
    F. 31r-34r : Item sermo in natale sancti Stephani, inc. « Hiesus filius Nave in heremo pugnabat… », expl. « …conversus ad Dominum Iesum Christum… » (A.F., I, 17 ; cf. Verbraken, Études critiques, 155 ; divisions en marge de III à VI).
    F. 34r : Lectio sancti evangelii secundum Mattheum, inc. « In illo tempore, dixit Iesus turbis Iudaeorum et principibus sacerdotum : Ecce ego mitto ad vos… », expl. « ...qui effusus est super terram » (Mt 23,34-35).
    F. 34r-41r : inc. « Narrat superior textus evangelii qualiter Dominus conflictum habens… », expl. « …a patre esse missum » (Haymo Autissiodorensis, Homilia X, P.L. 118, 64-70 ; Homéliaire d’Haymon d’Auxerre, I, 6 ; cf. Barré, Homéliaires carolingiens, 148).
    F. 41r-43v : Item sermo sancti Stephani, inc. « Fratres karissimi : Hesterna die celebravimus temporalem regis nostri natalem… », expl. « …regnum meruit possidere celorum, cooperante Domino… » (Fulgentius Ruspensis, P.L. 65, 729-732 ; A.F., I, 18).
    F. 43v-53r : Passio sancti Iohannis evangeliste, inc. « Secundam post Neronem… », expl. « …postea vero inventa est illa fovea plena… » (BHL 4320 ; Stegmüller, Rep. Biblicum, n° 221 ; CCSA II, 764-770).
    F. 53r-54v : Incipit sermo de Innocentibus, inc. « Christo igitur secundum prophetiae fidem nato in Bethleem… », expl. « …sed credulitate quaerendum est » (apocryphe de s. Augustin, s. app. 218 ; A.F., I, 29).
    F. 54v : Lectio sancti evangelii secundum Matthaeum, inc. « In illo tempore : Ecce angelus Domini apparuit… dum dicam tibi » (Mt 2,13).
    F. 54v-62v : inc. « Herent sibi divinae lectiones et frequenter… », expl. « …et iterum : Scitote quoniam Dominus sanctum tuum mirificavit » (Haymo Autissiodorensis, Homilia XII, P.L. 118, 75-82 ; Homéliaire d’Haymon d’Auxerre, I, 8 ; cf. Barré, Homéliaires carolingiens, 148).
    F. 62v : In natale sancti Trophimi. Lectio sancti evangelii secundum Lucam, « In illo tempore : Designavit Dominus et alios septuaginta duos… et locum quo erat ipse venturus » (Lc 10,1).
    F. 62v-69r : Incipit homelia lectionis eiusdem habita ad populum ad fontes Lateranenses, inc. « Dominus et salvator noster, fratres karissimi, aliquando nos sermonibus… », expl. « …que pertinent ad karitatem Dei » (CPL 1711 ; Gregorius I, Homilia I,17, éd. E. Étaix, 1999, CCSL 14).
    F. 69r-80v : Incipit actus sancti Silvestri urbis Rome episcopi (mutilé à la fin), inc. « Silvester igitur urbis Rome episcopus episcopus cum esset infantulus… », expl. « …denique cum dicerent XII a parte Christi » (BHL 7726-7727 ; B. Mombritius, Sanctuarium, 2a ed., Paris, II, 1910, p. 508, l. 23 - p. 515, l. 49 ; p. 517, ll. 15-22, avec variantes).
    F. 81r-82r : In nativitatem Domini homelia, inc. « Audite filii lucis adoptati in regnum Dei… », expl. « …agnoscimus presepe Domini nostri Iesu Christi, qui vivit… » (CPL 284 ; P.L. 38, 1015-1017).
    F. 82r-v : Incipit homelia de circumcisione Domini, inc. « Salvator noster natus de Patre sine die… », expl. « … ablueremur in spiritu » (extraits augustiniens).
    F. 82v-83v : « Si dicat aliquis : circumcisus est Christus… », expl. « …laudemus, amemus, adoremus qui... » (apocryphe de s. Augustin, s. Mai 112, §§ 2-7, extraits ; P.L.S. II, 1214-1218, passim ; cf. Orléans, Bibl. mun., ms. 341, p. 77-81).
    F. 83v-91v : Incipit vita sanctissimis Simeonis qui in columna stetit que caelebratur non[a] Kal. Ianuarii, inc. « Insignis et gloriosi Simeonis vita… », expl. « …imitare mortificationem insignem, regnante Domino… » (BHL 7956 ; éd. H. Lietzmann, Das Leben des heiligen Symeon Stylites, Leipzig, 1908, 20-78 ; cf. P. Peeters, dans Analecta Bollandiana, 61, 1943, p. 43-48).
    F. 92r-93r : Lege Aepiphania Domini in Aesaiae prophetae, inc. « Haec hereditas servorum Domini et iusticia eorum apud me… », expl. « … (Is 54,17-56,12).
    F. 93r-94r : inc. « Surge illuminare Ierusalem… », expl. « …quia isti sunt semen cui benedixit Dominus » (Is 60,1-61,9).
    F. 94r-95v : inc. « Gaudens gaudebo in Domino… », expl. « …ut faceres tibi nomen glorie » (Is 61,10-63,14).
    F. 95v-96v : Lectio IIII. Homelia beati Augustini episcopi, inc. « Intelligere possumus, fratres karissimi, quantam gratiam… », expl. « …ut nobis fluenta mundaret » (Maximus Taurinensis, CCSL 23, 44-46, s. extrav. 13a ; parmi les apocryphes de s. Augustin, s. app. 135, P.L. 39, 2011-2012).
    F. 96v-97r : inc. « Placuit illi assumere carnem… », expl. « … manifestabo ei me ipsum, cui gloria… » (extraits augustiniens ; cf. Orléans, Bibl. mun., ms. 341, p. 84-87).
    F. 97r-98r : Item de Aepiphania, inc. « Celebrata proxima die qua intemerata virginitas… », expl. « …parata celestia per Dominum nostrum… » (Leo I, Sermo 31, CCSL 138, p. 161-164).
    F. 98r-100r : Item homelia III de Epiphania Domini, inc. « Gaudete in Domino dilectissimi… », expl. « …ut promissarum beatitudinem mereamur esse consortes » (Leo I, Sermo 32, CCSL 138, p. 165-169).
    F. 100r-104r : In natale sancte Agnetis, inc. « Diem sanctum ac festum sacratissime virginis celebremus… », expl. « … nullus ambigat usque in hodiernum diem, ipso prestante… » (BHL 2159 ; apocryphe de saint Ambroise, ep . I, P.L. 17, 735-742 ; F. Jubaru, Sainte Agnès, Paris, 1907, 358-363, avec variantes).
    F. 104r-v : Passio sancti ac beatissimi Vincentii Levite et martiris Christi qui passus est Valentia civitate sub Datiano preside, die XI Kal. Februarii, inc. « Probabile satis est ad gloriam Vincentii martyris… », expl. « …iam nec spiritu prevalere… » (incomplet de la fin par suite d'une lacune matérielle, avec indication dans la marge inférieure « require in alio libro » ; Mombritius, Sanctuarium, II, 625-626, lig. 10, passim, avec variantes ; cf. BHL 8628 et 8630 ; CPL 2073a).
    F. 105r-107v : [Vita s. Praeiecti Arvernensis], inc. « …Felice cum maxima pars clerici vel populi… », expl. « … ad sepulchra martyrum destinare… » (BHL 6915 ; Acta Sanctorum, Ian. II, 634-636, §§ 11-23, avec variantes ; CPL 2133).
    F. 107v-109r : Incipit sermo beati Augustini episcopi in Purificatione sancte Marie, inc. « Hodiernus dies ad habendam spem vite eterne… », expl. « …ad nos pertinet in illo renasci, qui cum patre… » (Ps.-Augustinus, Sermo 370, P.L. 39, 1657-1659 ; cf. Verbraken, Études critiques, 152 ; CPL 285).
    F. 109r-110r : Item sermo beati Ambrosii, inc. « Et ecce homo erat in Hierusalem cui nomen Symeon (Lc 2,25). Non solum ab angelis… », expl. « …sacrum videntur numerum designare » (Ambrosius Mediolanensis, In Lucam II, 58-62, PCCSL 14, 56-57).
    F. 110r-112v : Item Augustini in eadem solepmnitate, inc. « Ait igitur, fratres karissimi, sancta et magna synodus… », expl. « … in uterum Virginis venit nasci » (centon constitué à partir d’extraits de Cyrille d’Alexandrie et de Léon I, incomplet de la fin par suite d’une lacune matérielle ; cf. Florilegium Casinense, I, 1873, p. 155-158, lig. 16, passim ; A.F., I, 50a 1 et 2 incomplet).
    F. 113r-115r : In natale sancti Iohannis Baptiste, inc. « Sancti Iohannis baptiste natale hodie prosecuturus… », expl. « …donaret esse perfectam » (compilation d’extraits de Maxime de Turin, de Pierre Chrysologe et de Bède ; cf. Homéliaire de Beaune, n° 90, décrit par R. Étaix, dans Revue des études augustiniennes, 25, 1979, p. 118).
    F. 115r-116v : Item alia eiusdem, inc. « Natale sancti Iohannis baptiste, fratres karissimi, hodie celebramus… », expl. « …perhibuit lucem, vitam et veritatem pervenire mereamur, Iesum Christum… » (compilation d’extraits de Césaire d’Arles et de Bède ; cf. Homéliaire de Beaune, n° 91, R. Étaix, dans Revue des études augustiniennes, 25, 1979, p. 119).
    F. 116v-117v : Incipit passio sanctorum Iohannis et Pauli qui passi sunt Roma sub Iuliano impiissimo imperatore VI Kal. Iulii, inc. « Rome Iohannis et Pauli fratrum quorum… », expl. « … horum passio martyrum… » (P.L. 123, 292-293 ; éd. J. Dubois et G. Renaud, Paris, 1984, 204-206 ; cf. Ado, Martyrologium, VI Kal. Iulii).
    F. 117v-118r : Actus vel vita sive passio beati Petri apostoli apostolorum principis feliciter incipit a Lino episcopo Romano conscripta, inc. « Licet plurima narret de apostolicis signis… », expl. « … Petro sumamus exordium. Explicit praephatio » (BHL 6663).
    F. 118r-125v : Incipit textus de virtutibus sancti Petri apostoli, inc. « Igitur post corporeum dominice nativitatis… », expl. « … veneratione celebratur in pace » incomplet par suite de la perte de 4 ff. après le f. 122 ; le texte s’arrête à « manifeste bonus est [quod autem] » et reprend à « [Petrus] in his operibus habebatur » (BHL 6663 ; J.-A. Fabricius, Codex apocryphus Novi Testamenti, Hamburgi, 1703, l. I, §§ 1-10 et 16-20, p. 402-420, lig. 7 et p. 432, lig. 2-p. 441 ; Stegmüller, Rep. biblicum, 192 I ; sur l’attribution au Pseudo-Abdias, cf. CCSA, II, 751).
    F. 125v-129r : Incipit passio sancti Pauli apostoli qui passus est Roma sub Nerone impio III Kal. Iulii, inc. « Fuit vir quidam de tribu Benjamin… », expl. « … Cuius corpus a christianis viris… Acta sunt haec circa sanctos Dei Petrum et Paulum apostolos sub die tercio Kal. Iulias… » (BHL 6574-6575 ; J.-A. Fabricius, Codex apocryphus Novi Testamenti, Hamburgi, 1703, l. II, §§ 1-8] fin différente ; Stegmüller, Rep. biblicum, 192 II ; CCSA, II, 751).
    F. 129r-134r : Incipit passio sancti Iacobi apostoli fratris Iohannis evangeliste, inc. « Iacobus frater beati Iohannis evangelistae… », expl. « …perrexit ad Dominum, cui est honor… » (BHL 4057).
    F. 134r-140v : Incipit vita vel actus sancti Eusebii Vercellensis episcopi cuius festivitas caelebratur primo die Kalendas Augusti, inc. « Quae Deo auctore in hoc nostro opere conscripta sunt… », expl. « …Celebratur autem festivitas ejus Kalendarum Augustarum » (BHL 3748 ; texte incomplet par suite de la perte d’un f. après le f. 139 ; cf. F. Ughelli, Italia sacra, Venetiis, IV, 1719, p. 749-753 C, lig. 14 et p. 760 C, lig. 5-p. 761).
    F. 140v-145v : Revelatio corporis martiris beati Stephani, Luciano presbitero ostensa, inc. « Lucianus misericordia indigens… », expl. « …et tamquam presentem diligite, regnante Christo… » (BHL 7856, versio b, des. α ; divisé en marge en 9 leçons ; c’est le ms. 13b, version B, de A. Vanderlinden, dans Revue des études byzantines, 4, 1946, p. 184 et 190-216 ; CPL 575).
    F. 145v-147r : [Passio sancti Sixti II papae], inc. « Romae via Appia in cymiterio Calisti natalis sancti Syxti… », expl. « … suo nominis quiescunt » (Ado, Martyrologium, VIII Idus Augusti, P.L. 123, 318-320 ; éd. J. Dubois et G. Renaud, Paris, 1984, 250-254, recensio Ia).
    F. 147v-150r : [Passio s. Laurentii martyris Romae], inc. « Natalis sancti Laurentii archidiachoni et martyris sub Decio. Cui beatus Sixtus… », expl. « … post tercium diem sancti Sixti episcopi » (BHL 4762 ; Ado, Martyrologium, IV Idus Augusti ; P.L. 123, 322-325 ; éd. Dubois et Renaud, 258-264, recensio Ia).
    F. 150r-152r : Natalis sancti Tiburtii martyris III Idus Augusti, inc. « Rome inter duos [sic] lauros… », expl. « … a quodam parente sepultus est III Idus Augusti » (Ado, Martyrologium, III Idus Augusti ; P.L. 123, 325-327 ; éd. Dubois et Renaud, 265-268).
    F. 152r-153v : Natalis sancti Ypoliti martyris, Idibus Augusti, inc. « Rome sancti Ypoliti martyris sub Decio imperatore Valeriano prefecto… », expl. « … scripsit Prudentius poeta » (Ado, Martyrologium, Idibus Augusti ; P.L. 123, 329-331 ; éd. Dubois et Renaud, 270-273, recensio Ia).
    F. 153v-155r : Incipit sermo sancti Hieronmi [sic] presbiteri de Assumptione sanctae Mariae, inc. « Cum aliquid, dilectissimi, in amore Creatoris… », expl. « … nos mereamur eius precibus adiuvari, ipso adiuvante… » (apocryphe de saint Ildefonse, Sermo 4, P.L. 96, 258-259).
    F. 155r-156v : Item alia homelia, inc. « Creator omnium et auctor vite… », expl. « … cum quo regnaturi sunt omnes… » (apocryphe de saint Ildefonse, Sermo 12 ; P.L. 96, 279-280).
    F. 156v-162v : Vita beati Donati presbiteri que celebratur XIIII Kal. Septembris, inc. « Venerabilium virorum gesta… », expl. « … demonstrant vivere Christo » (BHL 2310 ; texte divisé en marge en neuf leçons ; il s’agit de saint Donat, ermite dans la montagne de Lure près de Sisteron, Alpes-de-Haute-Provence ; éd. d’après ce ms., dans Catalogus codicum hagiographicorum latinorum I, 309-315 ; cf. F. Dolbeau, dans Revue d'histoire des textes, 9, 1979, 193).
    F. 163r-166v : Passio sancti Bartolomei apostoli, inc. « Scimus, sanctissimi cives, non vos latere Indias tres… », expl. « … qui ad redemptionem nostram, unigenitum tuum filium… » (BHL 1002 ß ; texte incomplet par suite d’une lacune matérielle ; Fabricius, op. cit ., II, l. VIII, §§ 1-7, p. 669-682, avec variantes Stegmüller, Rep. biblicum, n° 192, et n° 207 1, incomplet de la fin ; sur l'attribution au Pseudo-Abdias, cf. CCSA, II, 751).
    F. 167r-168v : [Passio s. Genesii Arelatensis], inc. « …[exciperet]. Accidit etiam ut eodem in milicia constituto… », expl. « … composuit patrocinetur orare ut sit nomen… » (apocryphe de saint Paulin de Nole, incomplet du début par suite d’une lacune matérielle ; BHL 3304 ; P.L. 61, 419-420 ; CSEL 229, 426-428, §§ 2-6, avec variantes ; CPL 509, incomplet du début).
    F. 168v-169v : De virtutibus et miraculis sancti Genesii Arelatensis martiris, inc. « Hic Martir Genesius cesione cervicis agonem pro Christi nomine… », expl. « … escendi aut ab his iterum [sum resumpta…] » (BHL 3308-3310 ; Gregorius Turonesis, In Gloria martyrum, de sancto Genesio, incomplet de la fin par suite d’une lacune matérielle ; P.L. 71, 766-768 ; éd. W. Arndt et B. Krusch, dans MGH, SS. rer. mer., I/2, Hannoverae, 1885, 533-535, c. 67-69).
    F. 170r-v : cf. infra après le f. 198.
    F. 171r-173r : In dedicatione beati archangeli Michaelis, inc. « In monte Gargano venerabilis memoria beati archangeli Michahelis tota urbe veneranda… », expl. « … hereditatem capiunt salutis in Christo Iesu Domino nostro » (BHL 5948 ; Mombritius, Sanctuarium, I, 389-391, avec variante d’incipit).
    F. 173r-178v : Incipit vita sancti Hieronimi presbiteri hortodoxi quae caelaebratur pridiae kalendas Octobris, inc. « Hieronimus noster in oppido Stridonis… », expl. « …implevit annis LXXXVIII et mensibus sex. Dormivit in Domino II kal. Octobris » (BHL 3869 ; apocryphe de Gennadius ; CPL 623).
    F. 178v-180v : Passio beati Dyonisii martyris, inc. « Sanctus Dyonisius qui tradente… », expl. « … gratiam repromisit, cui est honor… » (BHL 2171, sans les prologues ; apocryphe de Venance Fortunat ; CPL 1051).
    F. 180v-186r : Incipit vita beati Lucae evangelistae, inc. « Beatus Lucas evangelista nobili argolicorum… », expl. « …commercio saluti restaurabant, auxiliante Domino… » (BHL 4976 ; éd. partielle d’après ce ms. dans Catalogus codicum hagiographicorum latinorum I, 315).
    F. 186r-194v : Incipit passio beatissimi martiris Teodoreti, inc. « Attestante evangelica veritate et familiariter… », expl. « …participes fierent regni celorum, per Iesum… » (BHL 8076 ; éd. d’après ce ms. dans Catalogus codicum hagiographicorum latinorum I, p. 316-326).
    F. 194v-198v : Incipit passio sanctorum apostolorum Symonis et Iudae, inc. « Simon itaque Chananeus et Iudas Zelotes… », expl. « … tribus commorati sunt [in quo]… » (BHL 7750 ; Abdias, Virtutes Simonis et Iudae Thaddaei, incomplet de la fin par suite de la perte d’un f. ; le texte s’arrête par suite de la perte de 4 ff. entre les ff. 196 et 197 à « dicunt ei apostoli dis[ciplina...] » et reprend à « [...gessistis] illi autem irati... », cf. Mombritius, Sanctuarium, II, p. 534-535, lig. 32 et p. 537, lig. 29 - p. 538, lig. 39 ; Stegmüller, Rep. biblicum, n° 192, VI ; pour l’attribution à Abdias, cf. CCSA, II, 751).
    F. 170r-v : [Inventio sancti Quintini, martyris Viromandensis], inc. « …[praefata] mulier figens genua in terra… », expl. « …recipiunt pristinam sanitatem regnante… » (BHL 7000 ; incomplet du début par suite d’une lacune matérielle ; Mombritius, Sanctuarium, II, p. 428, lig. 12-41).
    F. 170v : Missa in honore s. Quintini (texte incomplet de la fin par suite d'une lacune matérielle ; saint Quentin étant fêté le 31 octobre, il faut placer le f. 170r-v à cet endroit).
    F. 199r-203r : Incipiunt homelie de natale omnium sanctorum, inc. « Legimus in ecclesiasticis historiis quod sanctus Bonefacius… », expl. « …laborare per tormenta non cessaverunt » (J.E. Cross, dans Traditio, 33, 1977, p. 105-119, lig. 1-60, 165-181 et 61-149 ; cf. pour les auteurs possibles, ibid., p. 127-128).
    F. 203r-205v : Item homelia in honore omnium sanctorum, inc. « Hodie, dilectissimi, Omnium Sanctorum sub una sollempnitatis laeticia… », expl. « … fortitudo laudatur. [Sed et…] » (apocryphe de Bède incomplet de la fin par suite d'une lacune matérielle ; P.L. 94, 450-452 ; figure aussi parmi les apocryphes de saint Augustin, s. app. 209, P.L. 39, 2135-2137 ; CPL 1369).
    F. 206r-213v : Incipit vita sancti ac beatissimi Martini episcopi et confessoris Christi, inc. « Beatissimus igitur Martinus Sabarie [sic] Pannoniarum oppido oriundus fuit… », expl. « … mercede conductum ut veiculo [ligna…] » (BHL 5610 ; Sulpicius Severus, incomplet de la fin par suite d’une lacune matérielle ; P.L. 20, 161-172 ; J. Fontaine, dans Sources chrétiennes, n° 133, p. 254-298, c. 2-21 ; CPL 475).
    F. 214r-219r : Incipit passio sancti Romani monachi, inc. « Asclepiades praefectus cum Anthiochia in ecclesia… », expl. « … Diocletiano imperatores [sic], petentes Dominum misericordiam… » (BHL 7298 et 7301 ; Mombritius, Sanctuarium, II, 446-450, fin différente ; mss. Latin 3820, f. 180r-v et 13761, f. 60r-v).
    F. 219r-228r : Gesta vel passio beatae Ceciliae virginis, inc. « Humanas laudes et mortalium infulas… », expl. « In qua beneficia Domini exuberant… » (BHL 1495 ; incomplet du milieu par suite de la perte de 4 ff. après le f. 223 ; le texte s’arrête à « cepit clamare dicens [non mihi] » et reprend à « [homi]nis atque stupratoris » ; cf. Mombritius, Sanctuarium, I, p. 332-335, lig. 28 et p. 338, lig. 21-p. 341 ; CPL 2171).
    F. 228r-232v : Incipit passio sancti ac beatissimi Clementis episcopi et martiris Christi, inc. « Tertius martiris Christi… », expl. « …infirmi salvantur. Et est tibi laus… » (BHL 1848 ; CPL 2177).
    F. 232v-233v : Incipit prologus Dinamii patricii ad Romanum papam in vita beati Maximi Regensis civitatis episcopi, inc. « Domno beatissimo in Christo… », expl. « …sancte ac beatissime papa » ; f. 233v-242v : Vita vel actus sancti ac beatissimi Maximi urbis Regensis episcopi et confessoris Christi cuius est [festi]vitas [c]elebrata [V] Kalendas [Decem]bris, inc. « Beatissimi Maximi Regensis… », expl. « …ut fulgeamus lumine karitatis, quod ipse… » (BHL 5853 ; P.L. 80, 31-40 avec variantes ; ms. A de S. Gennaro, Dinamii Vita s. Maximi ep. Reiensis, Catania, 1966, p. 65-127).
    F. 242v-249v : Incipit passio sancti Andreae apostoli, inc. « Passionem sancti Andreae quam oculis nostris… », expl. « … sed debere deponi de cruce quia jam [secunda…] » (BHL 428 ; Mombritius, Sanctuarium, I, 104-107, lig. 11 ; Stegmüller, Rep. biblicum, I, n° 199,6).

Autres intervenants

Ancien possesseur

Anciennement dans

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • La décoration et la présence des vies de saint Trophime (f. 62v-69r), de saint Genès d'Arles (f. 167r-169v) et de saint Maxime de Riez (f. 232v-242v) permettent de situer ce manuscrit dans le Sud-Est de la France. La présence d’une vie très rare de saint Donat (f. 156v-162v), ermite au VIe siècle dans la montagne de Lure près de Sisteron (Alpes-de-Haute-Provence), divisée en marge en neuf leçons par une main contemporaine, permet de supposer que ce manuscrit provient d’un établissement séculier de Sisteron. Il pourrait s’agir d’une ancienne église Saint-Étienne de Sisteron, car la fête de saint Étienne (f. 29v-34r) et la Revelatio corporis sancti Stephani (f. 140v-145v) sont également divisées en neuf leçons comme les grandes fêtes ; cf. F. Dolbeau, dans Revue d'histoire des textes, 9, 1979, p. 193 ; N. Didier, Les Églises de Sisteron et de Forcalquier du XIe siècle à la Révolution, Paris, 1954, p. 198, n. 1. Le volume a fait partie de la Bibliothèque de Jean-Baptiste Colbert (cf. cote au f. 1r, « Cod. Colb. 2980 ») et entra dans la Bibliothèque Royale en 1732, avec d’autres manuscrits colbertins (cf. au f. 1r, cote ancienne « Regius 3860.5 »).

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • DENOËL, Charlotte, PASTOUREAU, Michel (préf.) (2004), Saint André - Culte et iconographie en France (Ve-XVe siècle), Paris, École des chartes (Mémoires et documents de l'École des chartes, 77), ici p. 211 (f. 242-249)

Vie du document

Source des données