Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3132A

  • Titre attesté :
    • Nicolaus de Clamengiis
  • Autre libellé du document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3132A
    • Paris. BnF, Latin 3132A
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Nicolas de Clamanges (1355?-1437)
  • Date de fabrication :
  • Support : Papier et parchemin.
  • Composition :
    • 109 ff. et ff. 109v-123v réglés.
  • Format :
    • 275 × 200 mm.
  • Aspects codicologiques :
    • Initiales en couleur à filigranes. Quelques rubriques. Réclames à chaque cahier. Références marg. d'une main du XVIIIe s. Au f. 1 titre du XVIIe s. avec la date 1657. — Au f. 1v, devise, XVIIe s. : « Quod claudus sequor quando assequar », et note sur Nicolas de Clamenges de la même main du XVIIIe s. que les notes marginales. — Au f. 2 : « Ex libris Raymundi Formentin Parisini, socii Sorbonici » (XVIIe s.). 109 ff. et ff. 109v-123v réglés. 275 × 200 mm.
  • Reliure :
    • Reliure XVIIIe s. veau granité.

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 2-29v Epistolae. « Incipiunt epistole per Nicolaum de Clamengiis sub nomine universitatis studii Parisiensis composite, que prima illius fuerunt opuscula. Prima ad Karolum sextum regem Francorum de tribus viis pro scismatis sedatione per dictam universitatem memorato regi presentatis. Christianissimo... Quamquam majorum nostrorum... — ... quamproxime navicula teneamus » (Denifle et Chatelain, Chart. Univ. Paris., III, 617-623) (2-10v) ; — « Sequitur secunda epistula ad dominum Clementem septimum Romanum pontificem trium superiorum viarum insinuativa ad ecclesiasticamque pacem hortativa, ubi etiam de turbatoribus fit conquestio. Coegit tandem nos... — ... majori diligentia vigilaveritis » (ibid., 631-633) (10v-12) ; — « Sequitur tercia epistula ad eundem dominum Clementem, in qua apud eum fit conquestio quod epistulam superiorem venenosam appellaverit. Paucis ab hinc... — ... cathedra ociosam sedisse » (ibid., 634-636) (12-13v) ; — « Sequitur quarta epistula ad capitula cathedralium ecclesiarum regni Francie, in qua ad pacem ecclesie cum ipsa universitate procurandam admonentur, et ad publicas preces ac processiones super hoc agendas, in modum qui sequitur. Justum erat, venerabiles... — ... hominibus bone voluntatis » (Du Boulay, Hist. Univ. Par., IV, 712-713) (13v-14v) ; — « Sequitur quinta epistula ad magistros et doctores studii Coloniensis, in qua ad eorum litteras respondet universitas Parisiensis. Litteras, magistri venerabiles... — ... et intelligencias vestras in Christo... » (Chart. Univ. Paris., III, 629) (14v-15v) ; — « Sequitur sexta epistula ad collegium cardinalium post nunciatam mortem domini Clementis transmissa, in qua rogantur ut a nova supersedeant electione donec sit alterius partis voluntas explorata. Etsi firmam... — ... properancius eligendo ingesserunt » (ibid., 636, n° 1694) (15v-16v) ; — « Sequitur septima epistola missa ad Johannem regem Aragonie, responsaria ad ejus litteras cum gratiarum actione, et ad constanter pro unione laborandum cohortatoria. Gratissimas regalis vestre... — ... restitutam viderimus » (Du Boulay, op. cit., IV, 719) (16v-17v) ; — « Sequitur octava epistula ad dominum Benedictum tercium decimum ad Romani pontificatus apicem recenter electum, ad vigilanter pro ecclesiastica unitate laborandum vehementer exhortans. Quamquam, pater beatissime... — ... exitumque feliciter terminet » (Du Boulay, IV, 714 ; D'Achery, Spicilegium, I, 772-773) (17v-19v) ; — « Nova [sic] sequitur epistula ad eundem Benedictum de commendatione atque excellentia vie cessionis voluntarie super universas alias multis ex causis et radicibus, non alias vias improbando alias oblatas, sed factu atque executione difficiles ostendendo. Sanctissimo... Quoniam, pater beatissime... — ... oportuerat altiori voce » (Du Boulay, IV, 740-748) (19v-29v) ; — « Expliciunt epistole Nicholai de Clamengiis sub nomine universitatis Parisiensis circa materiam ecclesiastice unitatis edite. Deo gracias » (29v) ; le texte manuscrit s'écarte sensiblement du texte imprimé ; cf. A. Combes, Jean de Montreuil, Paris, 1942, p. 625-633.

    F. 29v « Oracio dicenda ante officium completorium. Ecce jam solis... — ... ore meo perseveret. Amen » (J. Leclercq, Revue d'Ascétique et de Mystique, XXIII, 1947, 183).

    F. 30-39v : « Incipit liber de filio prodigo per Nicolaum de Clamengiis cantorem Bajocensem editus. Audite o penitentes... — ... et inventus est » (Lydius, 1613, I, 109-121).

    F. 39v-47v « Incipit liber de fructu heremi Nicholay de Clamengiis. Doceri per me... — ... odorifere expers fragrancie » (Lydius, I, 121-132).

    F. 47v-56 « Incipit liber de prosperitate adversitatis Nicolay de Clamengiis. Cum maxime predicatoris... — ... opilabit os suum » (Lydius, I, 132-143).

    F. 56-69 « Incipit liber de novis festivitatibus Nicholay de Clamengiis. Non puto conveniens... — ... suspicione carencia cohortari » (Lydius, I, 143-160).

    F. 69v-81 « Incipit liber de studio theologico Nicholay de Clamengiis. Non fuit animus... — ... minus fuerit explicatum » (D'Achery, Spicil., I, 473-480).

    F. 81-85 « Incipit tractatus brevis contra prelatos symoniacos. Multa michi... — ... tu hoc facias » (Lydius, I, 160-166).

    F. 85v-88v [De morte Floridani et Elvidis] « Rem recenti, uti... — ... veniam nequaquam abnuisse » (Hommey, Supplementum patrum, Paris, 1684, 508-518) ; cf. Coville, op. cit., 209-215.

    F. 88v-91 « Incipit sermo N. de Clamengiis de sanctis Innocentibus. Nota est tyranni... — ... consortes efficiat Jhesus Christus... qui cum Patre... » ; cf. ms. 3129, f. 265. — Addition un peu postérieure.

    F. 91-95v [Prières] « Deus, Deus meus, respice... Immo quare te... — ... vivis et regnas benedictus. Amen » (91-91v) ; — « Erravit, Domine, ovis... — ... benignitate largiri dignare. Amen » (91v-92v) ; — « Species in hac die... — ... benedictione implere digneris » (92v-93) ; — « Expergiscere o anima... — ... lucis gaudia pervenire » (93-94) ; — « Oracio dicenda ante horam primam. Da michi, Domine... — ... transire concedat » (94) ; — « Oracio dicenda ante horam terciam. Domine qui hora... — ... pre oculis habentem » (94-94v) ; — « Deus virtutem fortis... — ... auspicio salvus evadere » (94v-95) ; — « Oracio dicenda ante horam nonam. Deus scienciarum Domine... — ... tua docueris eum » (95) ; — « Deus fons et origo... — ... sue claritatis illustret, Amen » (J. Leclercq, dans Rev. d'Asc. et de Mystique, t. XXIII, 1947, 174-183) (95v).

    F. 96-108v « Incipit liber de lapsu et reparacione justicie » ; add. du scribe : « ad illustrem principem Philippum ducem Burgondion [um] » « Jamdudum, princeps... — ... medullam norunt elicere » (Lydius, I, 41-53).

    F. 108v « Explicit. In hoc libro, a magistro Nicholao de Clamengiis cantore Baiocen[si] compilato, continentur epistule pro scismatis ecclesiastici sedacione per eundem compilate ; Tractatus de filio prodigo ; De fructu heremi ; De prosperitate adversitatis ; De studio theologico ; Tractatus eciam contra symoniacos prelatos ; Descriptio cujusdam rei mirabilis ; et Liber de lapsu et reparacione justicie » ; à la suite, rubrique effacée.

    F. 109 « Epistula preambula ad libellum immediate prescriptum. Fama tue virtutis... — ... communicando subservirem » [fragment] (Lydius, I, 27, l. I-XIII).

    Consulter la Table des incipit pour le détail des lettres et traités de Nicolas de Clamanges. Sur ses oeuvres, cf. P. Glorieux, dans Mélanges offerts à M. D. Chenu, Paris, 1967, 291-310. P. 310, Glorieux dit sujette à caution l'attribution à Nicolas des traités De Antichristo ; cf. mss. Latin 3127, f. 107-108 ; 3128, f. 251v-253 ; 3129, f. 202v-203v ; 3130, f. 201-202 ; 3131, f. 35-37 ; 3132, p. 569-573, et Exhortatio ad resistendum contra Machometicos ; cf. mss. Latin 3129, f. 203v-204v et 3132, p. 573-576.

    La lettre (éd. Lydius, n° 7) est une lettre de Gonthier Col rédigée par Nicolas de Clamanges ; cf. mss. Latin 3127, f. 13-14 ; 3128, f. 21-22v ; 3129, f. 20-22 ; 3130, f. 20-21v ; 3131, f. 61v-63v ; 3132, p. 37-41 ; 3625, f. 176v.

Intervenant

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Audite, o paenitentes, sermonem de fratre vestro, de filio scilicet prodigo...

    f. 229v

    Coegit tandem nos, Pater beatissime, Christi fides...

    f. 216

    Cum maxime praedicatoris officium sit et prosperis adfluentibus ad timorem...

    f. 240v

    Da mihi, Domine, hora prima hujus diei spiritum intellectus...

    f. 289v

    Incipit du lemme biblique

    Deus, Deus meus respice in me... (Ps. XXI, 2).

    Incipit

    Immo quare te prior ego...

    f. 91

    Deus fons et origo totius pietatis...

    f. 290v

    Deus scientiarum, Domine, in quo sunt omnes thesauri sapientiae...

    f. 290v

    Deus virtutum fortis et potens, a quo omnis fortitudo et potentia...

    f. 290

    Doceri per me desideras, qui ita in solitudinibus atque in eremo...

    f. 235v

    Domine, qui hora diei tertia Spiritum sanctum tuum...

    f. 290

    Ecce jam solis occubitus noctem...

    f. 291

    Erravit, Domine, ovis misera, ovis morbida...

    f. 288

    Etsi firmam, reverendissimi patres, animo...

    f. 219v

    Expergiscere, o anima mea, expergiscere...

    f. 289

    Fama tuae virtutis, celeberrime, quae te ubique...

    f. 291

    Gratissimas regalis vestrae magnificentiae, princeps serenissime, litteras...

    f. 220

    Immo quare te prior ego...

    f. 91

    Jamdudum, princeps illustris, ante annos...

    f. 279

    Justum erat, venerabiles domini fratresque in Christo carissimi...

    f. 218

    Litteras, magistri venerabiles, vestra nobis ex parte directas...

    f. 218v

    Multa mihi in praesulibus nostris hodiernis...

    f. 123

    Non fuit animus, vir discrete, quando ad tuam...

    f. 69v

    Non puto conveniens esse quod cum sapientiorum venia...

    f. 56

    Nota est tyranni Herodi. Volo enim regem dicere...

    f. 265

    Paucis abhinc, pater beatissime, diebus exactis...

    f. 217

    Quamquam majorum nostrorum revocata ante oculos exempla...

    f. 210

    Quamquam, pater beatissime, quando ad nos primum perlata fuit...

    f. 220v

    Quoniam, pater beatissime, ante aliquot menses vestro adhuc antecessore...

    f. 222v

    Rem recenti uti accipio eventu gestam...

    f. 143

    Septies in hac die laudem dicam tibi, Domine...

    f. 288v

    Cardinaux (Collège des) -- Lettre à lui adressée
    CHARLES VI, roi de FRANCE -- Lettres à lui adressées
    COLOGNE (Allemagne) -- Université. Faculté de théologie. Lettre adressée à l'Université de Cologne
    DÉCORATION -- Initiales filigranées (fin XIVe et XVe s.)
    Devises -- Quod claudus sequor quando assequar
    FORMENTIN (Raymond) -- Possesseur
    FRANCE -- Église Lettre adressée aux chapitres cathédraux
    JEAN Ier, roi d'ARAGON -- Lettre à lui adressée
    JOHANNES GERSON -- Traité à lui dédicacé
    JOHANNES DE PEDEMONTIUM -- Traité à lui dédicacé
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- Note sur lui
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- Redactor : PARIS, Université, Epistolae
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- Descriptio cujusdam rei mirabilis
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- De Filio prodigo
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- De Fructu eremi
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- De Fructu rerum adversarum
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- De Lapsu et reparatione justitiae
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- De Novis celebritatibus non instituendis seu De Novis festivitatibus
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- Orationes vel preces
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- De Praesulibus simoniacis
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- Sermo de sanctis Innocentibus
    NICOLAUS DE CLAMENGIIS -- De Studio theologico
    PARIS -- Université Epistolae
    PETRUS DE LUNA (Benedictus XIII, antipapa) -- Lettres à lui adressées
    PHILIPPE III, duc de BOURGOGNE, dit Philippe le Bon -- Lettres de dédicace à lui adressées
    RADULPHUS DE PORTA -- Traité à lui adressé
    RELIURE -- Reliures XVIIIe s.
    RELIURE -- Reliure Veau granité
    RELIURE -- Éléments annexes Tranches jaspées
    ROBERTUS GEBENNENSIS (Clemens VII, antipapa) -- Lettres à lui adressées

Source des données