Auxerre. Bibliothèque municipale, Ms. 91

  • Titres attestés :
    • Chronique, tome I, divisé en sept livres, comme dans le manuscrit 70
    • FRECULPHUS LEXOVIENSIS ep., Chronica ; etc.
  • Autre libellé du document :
    • AUXERRE, Bibl. mun. 91 (85)
    • AUXERRE, Bibliothèque municipale, 091
    • Auxerre, Bibliothèque Jacques Lacarrière, 91
    • Auxerre, Bibliothèque municipale, 091
    • Auxerre. BM, Ms. 91
    • Auxerre. Bibliothèque municipale, 91
    • Auxerre. Bibliothèque municipale, Ms. 91
    • Bibliothèque municipale, Ms. 91
    • France, Auxerre, Bibliothèque Jacques Lacarrière, 91
  • Conservé à : Auxerre. Bibliothèque municipale
  • Langues : latin
  • Date de fabrication :
  • Lieu de fabrication :
  • Décoration :
    • ornement
  • Support : parchemin / Vélin
  • Composition :
    Initiale
    176 ff.
    FranceArchives
    176 feuillets à 2 colonnes
  • Dimensions :
    • 346 x 233
  • Format :
    • 346 × 233 mm
  • Aspects codicologiques :
    • 346 x 233 ; 176 f.

Numérisations

Certains Manifestes IIIF sont enrichis et peuvent contenir un index, une recherche plein texte, ou des annotations. Ils sont signalés ci-dessous par un astérisque au niveau du logo IIIF. Qu'est-ce qu'un Manifeste IIIF ? open_in_new

Collection IIIF

Manifestes IIIF dans cette collection

Numérisation du décor

Numérisation intégrale

Aspects codicologiques

  • Parch., 176 ff., 343 X 237 mm., 2 col. sauf f. 130 v° : 3 col. et f. 131-132 : 4 col., réglure à la mine de plomb. Lettres ornées rubriquées, initiales et titres rubriqués. Table ancienne du manuscrit au verso du plat inférieur (XIVe-XVe s.). Reliure ancienne restaurée de peau marron sur ais de bois estampée à froid de motifs géométriques. Deux parties de peu contemporaines :

    1 — f. 1-132, XIIe s. (ex.) (foliotation ancienne en chiffres romains au verso des feuillets dans le coin gauche, de I à LX, rognée ensuite et parfois reprise en chiffres arabes par une main moderne), just. : 243 X 171 mm., 34 lignes. Cahiers : 1-168, 174, avec signatures décorées de I à XVI à la fin de chaque cahier, sans réclames.

    2 — f. 133-176, XIIIe s. (in.), just. : 260 X 175/180 mm. ; 41/43 lignes. Cahiers l8, 28(-1), 38(-2), 410(-1), 510(-2 et + 4), signés I-III au début de chaque cahier, sans réclames. Quelques gloses marginales et corrections contemporaines.

    inc. : « ‹nu›mero annorum ab... » (f. 2).

    expl. : «... in terrorem Saxonibus » (f. 175 v°).

    : « statuerunt et ecclesiam... » (f. 176).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Présentation du contenu

Source des données : FranceArchives

  • Description(s) : Les deux derniers articles datent peut-être du début du XIIIe siècle. A la suite, fol. 104-108, extraits d'anciennes chroniques et pièces d'Ausone, comme dans le manuscrit cité plus haut (n. 70). Fol. 108 vo  : « Diffiniciones philosoforum de omnibus rebus contra querulos sermocinandis. — Diffinicio Ciceronis. Nulle sunt occulciores insidiae... » Fol. 109 vo  : « Epistola Alexandri ad Aristotelem, magistrum suum, de situ Indie et itinerum vastitate. — Semper memoravi tui, etiam inter dubia bellorum... ». Imprimé maintes fois, dès le XVe siècle. Fol. 116 vo  : « Epistola Cornelii Nepotis ad Salustium Crispum... Cum multa Athenis curiose... ». Préface supposée de l'ouvrage suivant. Fol. 117  : « Epistola Daretis Frigii de excidio Trojanorum. — Peleus rex in Peloponenso... » Fol. 127  : Poëme moral, comptant 176 vers. Premier et dernier vers « Tot tibi mala meis manibus lectissima carpsi, Hoc calamo silvas oculis gradiens sapientum... Qui fratri ignoscit, ignoscit Christus et illi. » Fol. 128 vo  : . « Versus Fortunati episcopi in consolacione defunctorum. Aspera conditio et sors inrevocabilis hore... » Pièce à Chilpéric et à Frédégonde, Miscellanea, IX, 2. Fol. 129 vo  : Versus de adventu judicii. « Versus Bede presbiteri de adventu judicii. Inter florigeras fecundi cespitis herbas... » Migne, Patr. lat., XCIV, cc. 633-638. Fol. 130 vo  : Poëme racontant un songe. « In Salomonis ferculo — quod construxit de Libano, Ex signis mirabilibus — mistica signans altius... » Ce poëme paraît être d'Ansellus, moine de Fleury ; il fut composé par lui à la demande de saint Eudes, abbé de Cluny ; l'auteur y raconte une vision diabolique advenue à certain moine de Saint-Remy de Reims. Dans plusieurs manuscrits, ce poëme est accompagné d'une lettre à l'abbé Eudes. (Voir Catal. général, in-4o, t. V, Bibliothèque de Verdun, no 57, et Histoire littéraire, VI, 253.). Fol. 133  : « Incipit in historiam Britannorum prefacio Gaufridi Monomutensis. — Cum mecum multa et de multis sepius animo... ». Début : « Britannia insularum optima... » — Fin : « Transferre curavi. » Fol. 176 vo  : Début du De remediis fortuitorum de Sénèque. « Prologus cujusdam in subsequenti opere. Ad Callionem quondam amicum suum contra omnes impetus et machinamenta fortune... Incipit dialogus. Licet cunctorum poetarum... » 1 col.

    Belle écriture ; initiales de couleur ; manuscrit très-soigné

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • 1 — ~ f. 1-104 : FRECVLPHVS LEXOVIENSIS, Historia (Chronicon) (tome I).

    texte précédé de la dédicace à Hélisachar et d’un poème :

    titre : « Incipit epistula Freculfi episcopi ad Elisacharum magistrum suum in opere subsequenti ».

    inc. : « Domino preceptori desiderantissimo Elisacharo Freculfus episcoporum minimus in Christo Dei filio. Dum torpentia quorundam... » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 108).

    f. 1 v° col. 1 : ‹De chronicorum libris›.

    inc. : « Te duce Christe uia facilis est ire per omnes... » (20 v. — éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 108 v°).

    chaque livre est précédé d’une table des chapitres.

    (texte) inc. f. 2 v° col. 2 : « Dum aliquam temporum... » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 109).

    ordre des livres : I f. 2 v° col. 2-16, II f. 16 col. 1-30 v°, III f. 30 v° col. 2-42, IV f. 42-59, V f. 59 col. 2-72, VI f. 72 col. 1-84 v°, VII f. 84 v° col. 1-104.

    ~ f. 104 : Ps. IVLIVS AFRICANVS, Excerpta.

    titre col. 1 : « Ex libro Iulii Africani qui primus latinorum post Christi aduentum scripsit de temporibus atque etatibus seculi ».

    inc. : « Ab Adam usque ad diluuium anni I̅I̅CCXLII. A diluuio... ».

    expl. col. 2 : «... a Passione Domini usque ad Constantium et Maximianum consules anni CCLXVIIII » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 197-197 v°).

    ~ f. 104-104 v° : HIERONYMVS presbyter, Chronicon Eusebii (extrait).

    titre col. 2 : « Ex libro qui titulatur cronica Eusebii atque Hieronimi ».

    inc. : « Ab Adam usque ad diluuium anni I̅I̅CCXLIII. A diluuio usque ad Natiuitatem... ».

    expl. col. 1 : «... fiunt simul ab Adam usque ad X annum Tiberii anni V̅CCXXVIII » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 197 v°).

    ~ f. 104 v° : ISIDORVS HISPALENSIS, Chronica maiora (Clavis n° 1205, extrait).

    titre col. 1 : « Ex libro Ysidori Ispalensis episcopi ».

    (texte) : « Tyberius regnauit annis XXIII huius XVIII regni anno Dominus crucifixus est peractis a principio mundi annis V̅CCXXVIII » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 197 v°).

    ~ — Beda Venerabilis, De temporum ratione (Clavis n° 2320, extrait).

    titre : « Ex libro Bede presbiteri ».

    inc. : « Anno XV imperii Tiberii Dominus post baptismum... ».

    expl. : «... ut sibi uidebatur composuit anni sunt V̅CCXXVIII » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 197 v°).

    ~ — Evsebivs Caesariensis, Excerptum.

    titre : « Eusebius Cesariensis episcopus dicit ».

    inc. : « Sunt anni ab Adam usque ad diluuium I̅I̅CCXLII... ».

    expl. : «... ab Abraham usque ad natiuitatem Christi I̅I̅XV omnes collecti V̅CXCVIIII » (cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 197 v°-198).

    ~ — HIERONYMVS presbyter, Chronicon Eusebii (extrait).

    titre col. 2 : « Hieronimus hec eadem confirmat dicens ».

    inc. : « Ab Adam usque ad diluuium supputantur anni I̅I̅CCXLII... ».

    expl. : «... Ab Abraham usque ad natiuitatem Christi I̅I̅XV. Omnes collecti fiunt VCXCVIIII » (cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 198).

    ~ — PROSPER AQVITANVS, Chronicon (Clavis n° 2257, extrait).

    titre : « Prosper similiter ».

    (texte) : « Computantur omnes anni ab Adam usque ad diluuium I̅I̅CCXLII. A diluuio usque ad Abraham anni CCCCXLII. Ab Abraham exordio usque ad natiuitatem Christi ex Maria anni I̅I̅XV » (cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 198).

    ~ — PAVLVS OROSIVS, Excerptum.

    titre : « Orosius ».

    inc. : « Sunt ab Adam primo homine usque ad Ninum Magnum... ».

    expl. : «... qui simul collecti ab inicio mundi usque ad presentem annum fiunt V̅I̅VIIII » (cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 198).

    ~ f. 104 v°-106 v° : ‹ISIDORVS HISPALENSIS, Etymologiae› (Clavis n° 1186, extraits = Chronica minora, Clavis n° 1205).

    titre col. 2 : « De discrecione temporum ».

    inc. : « PRIMA etas in exordio sui continet creacionem mundi... ».

    expl. col. 1 : «... Residuum sexte etatis tempus Deo soli cognitum est » suivi de la phrase : « Colligitur omne tempus ab exordio mundi usque in presentem diem (ce dernier mot rayé) gl‹oriosi› Recessuithum [sic] prin‹cipis› annum X qui aera DCL̅X̅VIVDCCCLVII. Explicit adnotacio parua de discrecione temporum » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 198-199 v°).

    f. 106 v°-108 v° : ‹AVSONIVS›, Opera.

    f. 106 v°-107 : Monosticha de XII Caesaribus.

    titre col. 1 : « Incipit epistula ad Hesperium filium ».

    f. 106 v° col. 2 : «... Quindecies seuis potitur dum frater habenis » (III, 11 — le v. 10 manque).

    « Addidit Augustum diuis matura senectus... » (IV, 2 — le v. 1 manque).

    à la fin : « Finiunt monostica » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 199 v°-200).

    f. 107-107 v° : Tetrasticha de XII Caesaribus.

    titre : « Incipiunt tetrastica » (éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 200-200 v°).

    f. 107 v°-108 v° : Eclogarum liber (extraits : Anthol. lat. 641, 644-645, 647).

    f. 107 v° col. 2, titre : « Incipiunt monostica de erumpnis Herculis » (XXV — éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 200 v°).

    f. 108 col. 1 titre : « Incipiunt de institucione uiri boni » (III — éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 201).

    titre : « Incipit de pitagoricis diffinicionibus naγΚΡΠωγ [sic] » (IV — éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 201).

    col. 2, titre : « Incipit de etatibus animantium hHcγωΔγωα » (V — éd. cf. supra, Auxerre, Bibl. mun. 70, f. 201).

    f. 108 v°-109 v° : ‹Ps. BALBVS Caecilius, De nugis philosophorum›.

    titre : « Incipiunt difïiniciones philosoforum de omnibus rebus contra querulos sermocinandi ».

    inc. : « Diffinicio Ciceronis. Nulle sunt occultiores insidie quam... » (recension des Codices Parisini — éd. E. Woelfflin, Caecilii Balbi De nugis philosophorum, Bâle, 1855, p. 37-43).

    f. 109 v°-116 v° : Ps. ALEXANDER MAGNVS, Epistula ad Aristotelem de itinere suo et de situ Indiae, (ms. Aut. de Boer).

    titre col. 1 : « Epistula Alexandri ad Aristotelem magistrum suum de situ Indie et itinerum uastitate ».

    inc. : « Semper memoraui tui... » (éd. W. W. Boer, op. cit. infra, p. 1-60).

    f. 116 v°-127 : DARES PHRYGIVS, Historia de excidio Troiae.

    (prol.) titre col. 2 : « Epistula Cornelii Nepotis ad Salustium CRISPVM ».

    inc. : « CORNELIVS Nepos Salustio Crispo suo salutem. Cum multa Athenis curiose... ».

    (texte) titre f. 117 col. 1 : « Incipit epistula Daretis Frigii de excidio Troianorum ».

    expl. col. 2 : «... Andromacham et Helenum mille ducenti. Huc usque historia Daretis perscribta [sic] est ».

    suivi de la liste des combattants tués :

    « Quis Traianorum quem grecorum occiderit... Palamonem Epistropium Scidium » (éd. F. Meister, Daretis Phrygii de excidio Troiae Historia, Leipzig, Teubner, 1873, p. viii-ix).

    ~ f. 127 v°-128 v° : Carmen « Tot tibi mala meis... ».

    inc. col. 1 : « Tot tibi mala meis manibus lectissima carpsi... ».

    expl. col. 2 : «... Qui fratri ignoscit ignoscit ignoscit [sic] Christus et illi » (v. 174 — cf. H. Walther, Initia carminum, n° 19325).

    ~ f. 128 v°-129 v° : FORTVNATVS (Venantius), Carmen ad Chilpericum et Fredegundem reginam (extrait).

    titre col. 2 : « Incipiunt uersus Fortunati episcopi in consolacione defunctorum ».

    inc. : « Aspera conditio et sors inreuocabilis horȩ... ».

    expl. col. 1 : «... Candida ceu rubeis lilia mixta rosis » (IX, 2, v. 1-82, 87-88, 99-104, 107-110, 117-122 — P. L., 88, col. 298-302 ; éd. F. Leo, Venanti Honori Clementiani Fortunati presbyteri italici opera poetica (M. G. H., Auct. antiq., 4), Berlin, 1881, p. 205-209; cf. D. Schaller et E. Könsgen, Initia carminum, n° 1112).

    ~ f. 129 v°-130 v° : BEDA VENERABILIS, De die iudicii (Clavis n° 1370).

    titre col. 1 : « Incipiunt uersus Bede presbyteri de aduentu iudicii ».

    expl. incomplet col. 1 : «... Sedibus et superum semper gaudere beatis

    Ac Dominum benedicere secula per omnia Christum » (v. 155 — éd. J. Fraipont, Bedae Venerabilis opera. Pars IV, Opera rhythmica (Corpus Christianorum, Series Latina, 122), Turnhout, 1955, p. 439-444).

    ~ f. 130 v°-132 v° : ‹Visio Anselli scolastici›.

    inc. col. 1 : « In Salomonis ferculo quod construxit de Libano... (P. L., 151, col. 643-652).

    2 - ~ f. 133-176 v° : GAVFRIDVS MONVMETENSIS, Historia regum Britanniae.

    texte sans dédicaces.

    (préf.) titre col. 1 : « Incipit in historiam Brittannorum prefacio Gaufridi Monomutensis ».

    inc. : « Cum mecum multa et de multis... ».

    (texte) titre col. 2 : « Incipit historia ».

    inc. : « Britannia insularum optima... » (éd. J. Hammer, Geoffrey of Monmouth Historia regum Britanniae. A variant Version Edited from Manuscripts, Cambridge (Mass.), 1951, p. 22-264).

    f. 176 v° : SENECA, De remediis fortuitorum.

    (prol.) titre col. 2 : « Incipit prologus cuiusdam in subsequenti opere ».

    (inc.) : « Ad Gallionem quondam amicum suum contra omnes impetus et machinamenta fortune, ferit autem illum sub dialogo ut sit sensus conquerens et ratio confortans. Liber autem iste et sententiarum maiestate et sensuum breuitate et eloquii claritate refulget. Explicit prologus » (transmis dans de nombreux manuscrits, éd. d’après le ms. Vatican, Ottob. lat. 1713, Y.-F. Riou, Notes sur quelques manuscrits de textes classiques latins conservés à la Bibliothèque Vaticane (Rev. hist. textes, 1, 1971, p. 220) ; d’après Vatican, Arch. S. Pietro C. 121, Les manuscrits classiques latins..., 1, Paris, 1975, p. 32).

    (texte) titre : « Incipit dialogus ».

    expl. mutilé : «... non potest amplius quam unum esse mortiferum. De peregrinatione. Sensus // » (III, fin du § 1 — éd. F. Haase, L. Annaeus Seneca, Opera quae supersunt (Supplementum), Leipzig, Teubner, 1902, p. 46).

Texte du manuscrit

Source des données : Initiale

Parties du manuscrit

Initiale

Enluminures et décors

Intervenants

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

  • Origine : 1 et 2 — française, vraisemblablement écrites à l’abbaye de Vauluisant (cf. M. Peyrafort-Bonnet, op. cit. infra) ; 1 — écritures de plusieurs mains, régulières et fines ; 2 — écritures de plusieurs mains, épaisses et lourdes.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • Possesseur : 1 et 2 — abbaye de Vauluisant (cf. Origine) et non abbaye de Pontigny (cf. Cat. gén. et C. Samaran et R. Marichal, op. cit. infra) ; cotes anciennes en marge inf. du f. I : « Pontigny 176 », « Valenciennes 85 » ; au verso du plat sup. « 85 » et du plat inf. « 44 » ; la description de l’inventaire du XIIe s., avec additions du XIIIe s., de l’abbaye de Pontigny contenu dans le ms. Montpellier, Bibl. Univ., Méd. 12 f. 180 pourrait convenir à la seconde partie du ms. : « Historia Britannorum cum prophetia Merlini et gestis Artusii in uno uolumine. Eodem uoluminm, Anglorum Historia edita a Beda uenerabili presbytero » (éd. G. Libri, Cat. gén., in-4°, 1, Paris, 1849, p. 715).

Notes

Source des données : Initiale

  • Le premier élément de ce recueil factice (f. 1-132) date de 1160-1170, le second (f. 133-176v) de la première décennie du 13e s.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • BARTÒLA, Alberto (2009), "Cronaca degli avvenimenti iltaliani : 2008-2009", Archivum latinitatis medii aevi, 67, p. 294-328, ici p. 307 (https://doi.org/10.3406/alma.2009.1048, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_2009_num_67_1_1048)
  • JEUDY, Colette, RIOU, Yves-François (1989), Les manuscrits classiques latins des bibliothèques publiques de France. Tome I : Agen-Évreux, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 41), ici p. 179-183 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1989_cat_41_1)
  • MOLINIER, Auguste (1887), Manuscrits de la Bibliothèque d'Auxerre (Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques de France – Départements – Tome VI), Paris, p. 1-100, ici p. 38-39 (https://archive.org/details/cataloguegnr06fran/page/38)
  • PEYRAFORT-HUIN, Monique, BENOÎT, Jean-Luc, STIRNEMANN, Patricia (2001), La bibliothèque médiévale de l'abbaye de Pontigny, XIIe-XIXe siècles, Histoire, inventaires anciens, manuscrits, Paris, CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, 60), ici p. 447 n. 10, 583 (notice) (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2001_cat_60_1)
  • SAMARAN, Charles (éd.), MARICHAL, Robert (éd.), GARAND, Monique-Cécile (éd.), MABILLE, Madeleine (éd.), METMAN, Josette (éd.) (1968), Catalogue des manuscrits en écriture latine portant des indications de date, de lieu ou de copiste - Tome VI - Bourgogne, Centre, Sud-Est et Sud-Ouest de la France, Paris, Éditions du CNRS, ici p. 576 (ms. d'origine évidente, mais non prouvée) (https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k48325/f617)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Cat. gén., 6, Paris, 1887, p. 38-39
    • M. L. W. Laistner, A Hand-list of Bede manuscripts, Ithaca-New York, 1943, p. 127
    • W. W. Boer, Epistola Alexandri ad Aristotelem, La Haye, 1953, p. vi
    • H. Talbot, Notes on the Library of Pontigny (Analecta sacri ordinis Cisterciensis, 10, 1954, p. 168)
    • C. F. Natunewicz, Freculphus of Lisieux, his Chronicle and a Mont St Michel Manuscript (Sacris Erudiri, 17, 1966, p. 92 == Horae eruditae ad codices S. Michaelis de Periculo Maris, Steenbrugge, 1966)
    • C. Samaran et R. Marichal, Catalogue, 6, Paris, 1968, p. 576
    • B. Munk Olsen, L’étude des auteurs classiques, 1, 1982, p. 366 n° [C. 3]
    • B. Munk Olsen, The Cistercians and Classical Culture (Cahiers de l'Institut du Moyen Age grec et latin, 47, 1984, p. 96)
    • M. Peyrafort-Bonnet, La dispersion d’une bibliothèque médiévale : les manuscrits de l’abbaye de Pontigny (Cîteaux. Commentarii Cistercienses, 35, 1984, p. 106, 128)
    • C. Jeudy et Y.-F. Riou, Notes, p. 315.

Vie du document

Sources des données