Angers. Bibliothèque municipale, Ms. 283

  • Titre attesté :
    • Recueil à l'usage de l'abbaye Saint-Serge d'Angers
  • Autre libellé du document :
    • Angers, Bibliothèque municipale, 0283 (0274)
    • ANGERS, Bibl. mun. 283 (274)
    • ANGERS, Bibliothèque municipale, 0283 (0274)
    • Angers, Médiathèque Toussaint, 283 (0274)
    • Angers. BM, Ms. 283
    • Angers. Bibliothèque municipale, 283 (274)
    • Angers. Bibliothèque municipale, Ms. 283
    • France, Angers, Médiathèque Toussaint, 283 (0274)
  • Conservé à : Angers. Bibliothèque municipale
  • Langues : latin
  • Date de fabrication :
  • Lieu de fabrication :
  • Lieu de fabrication (Note) :
    • France de l'ouest (Angers, abbaye Saint-Serge) (Source : Initiale)
  • Décoration :
    • ornement
  • Support : parchemin
  • Composition :
    • 090 pp.
  • Dimensions :
    • 313 x 200
  • Aspects codicologiques :
    • 313 x 200 ; 90 p.

Numérisations

Certains Manifestes IIIF sont enrichis et peuvent contenir un index, une recherche plein texte, ou des annotations. Ils sont signalés ci-dessous par un astérisque au niveau du logo IIIF. Qu'est-ce qu'un Manifeste IIIF ? open_in_new

Collection IIIF

Manifestes IIIF dans cette collection

Numérisation du décor

Numérisation intégrale

Numérisation partielle

Aspects codicologiques

  • Parch., XIe s. (entre 1066-1083), 90 pp. (foliotés d’une main moderne de 1 à 47 ; + pp. 70 bis, 80 bis, 80 ter et 85 bis blanches), 313 X 200 mm., just. : 230 X 145 mm., 29/31 long. lignes sauf p. 16-18, 31, 2 col., réglure à la pointe sèche. Cahiers : 18(-1), 2-68, non signés, sans réclames. Titres rubriqués ou rouges et bleus ; initiales alternativement bleues ou rouges. Pp. 28 et 29, alphabet grec en marge de droite dans le sens vertical.

    inc. : « Maius agenorei... » (p. 3).

    expl. : «... uerte beniuolum » (p. 88).

    : « sed hoc si... » (p. 89).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • ~ p. 1-10 : ‹Calendarium ad usum Sancti Sergii monasterii›.

    ~ p. 11-15 : ‹Liber de computo› (extraits).

    inc. : « Si uis inuenire terminum LXX tene semper lunam... ».

    p. 13 : « Legimus in epistolis grecorum quod post passionem apostolorum... » (P. L., 129, col. 1283 D).

    p. 14 : « Ianuarius, Augustus et December IIII nouas habent... » (op. cit., col. 1281 C).

    expl. : «... tercio nonas aprilis quater denam finies ».

    ~ p. 16-22 : ‹Hymni›.

    p. 16 titre : « Oratio ad sanctam Mariam ».

    inc. : « Imperatrix reginarum

    Et saluatrix animarum... » (éd. J. Mone, Lateinische Hymnen des Mittelalters aus Handschriften, 2, Fribourg-en-Brisgau, 1854, p. 421-422 n° 604 ; J. Werner, Beiträge zur Kunde der lateinischen Literatur des Mittelalters..., Aarau, 1905, p. 120 n° 298 ; G. M. Dreves et C. Blume, Ein Jahrtausend lateinischer Hymnendichtung..., 2, Leipzig, 1909, p. 284; G. M. Dreves et C. Blume, Analecta Hymnica, 20, p. 154 et 247 ; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 8491 ; H. Walther, Initia carminum, n° 8781).

    p. 16-18 : ‹EVSEBIVS ANDEGAVENSIS›, Oratio ad sanctam Mariam.

    titre : « Item alia oratio ad sanctam Mariam ».

    inc. : « O regina reginarum

    Summum decus feminarum... » (éd. G. M. Dreves et C. Blume, Analecta hymnica, 48, 1905, p. 80-81 ; H. Barré, Prières anciennes de l'Occident à la mère du Sauveur, Paris, 1963, p. 147-148; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 30966).

    p. 19 : « Item alia oratio ad sanctam Mariam ».

    inc. : « Maria mater Domini

    Aeterni Patris Filii... » (éd. G. M. Dreves et C. Blume, Analecta Hymnica, 4, p. 47 ; 14, p. 110 ; 23, p. 77 ; cf. U. Chevalier, Repertorium Hymnologicum, n° 11108 ; H. Walther, Initia carminum, n° 10684).

    p. 19-20 : ‹BOETHIVS, Consolatio Philosophiae› (Clavis n° 878, extrait).

    titre : « Oratio ad maiestatem Domini ».

    inc. : « O qui perpetua mundum ratione gubernas... ».

    expl. : «... Principium nector, dux, semita, terminus idem » (III, metrum 9 — éd. L. Bieler, Anicii Manlii Seuerini Boethii Philosophiae consolatio (Corpus Christianorum, Series Latina, 94, 1), Turnhout, 1957, p. 51-52 ; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 30933 ; H. Walther, Initia carminum, n° 12922).

    p. 21-22 : ‹BERENGARIVS TVRONENSIS› Oratio.

    titre : « Oratio ad crucifixum ».

    inc. : « Iuste iudex Ihesu Christe regum rex et domine... » (éd. J. Mone, op. cit., 1, 1853, p. 359-360; G. M. Dreves et C. Blume, Ein Jahrtausend lateinischer Hymnendichtung..., 1, Leipzig, 1909, p. 176; cf. U. Chevalier, Repertorium Hymnologicum, n° 9910; H. Walther, Initia carminum, n° 9997).

    p. 22 : ‹EVSEBIVS ANDEGAVENSIS›, Oratio ad Sanctum Spiritum Paraclytum.

    inc. : « Consolator miserorum... » (éd. G. M. Dreves et C. Blume, Analecta hymnica, 48, 1905, p. 79-80 ; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 3812).

    ~ p. 22 : ‹De legitimis ieiuniis›.

    suit sans séparation le texte précédent.

    (titre) « Hic quatuor legetima ieiunia sunt descripta ».

    inc. : « Primum est legetimum ieiunium in mense martio in XL, in prima ebdomada IIII... ».

    expl. : «... In hieme quartum in plena ebdomada ante Natale Domini » (6 lignes).

    ~ p. 22-23 : Ps. BEDA, Prognostica temporum (remaniement).

    titre : « Incipit supputatio quam supputauit Ezras propheta in templo Salomonis in Ierusalem ».

    inc. (p. 23) : « Si prima feria id est die dominico kalendȩ ianuarii fuerint, hiems erit bona... ».

    expl. : «... domus plurimae cremabuntur et multi egrotabunt » (cf. P. L., 90, col. 951).

    ~ p. 23-26 : Annales Andegauenses.

    titre : « Compotus annorum ab initio mundi ».

    inc. : « OROSIVS. Sunt ab Adam primo homine usque ad Nimum regem magnum... » (OROSIVS (PAVLVS), Historia aduersus paganos (extrait I, 1 § 5 — P. L., 31, col. 669 B ; C. Zangemeister, Pauli Orosii Historiarum aduersum paganos libri VII. Accedit eiusdem Liber Apologeticus (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, 5), Vienne, 1882, p. 6).

    expl. : «... et Willelmus comes Normannorum post cruentum bellum cum gente Anglorum semetipsum eleuauit in regem ».

    ~ p. 27-28 : ‹De die, nocte et hebdomada›.

    inc. : « Dies uulgaris solis presentia super terras qui proprie XXIIIIor horis impletur... ».

    expl. : «... annum uero iubeleum [sic] id est libertatem uocantes ».

    ~ p. 28 : Orationes ad Beatam Virginem.

    titre : « Lectiones III de sancta Maria ».

    inc. : « Sancta Maria Virgo uirginum, mater et filia... » (éd. J. Leclercq, dans Ephemerides Liturgicae, 72, 1958, p. 296-297 reproduit par H. Barré, op. cit. supra, p. 176, n. 15).

    ~ — EVGENIVS TOLETANVS, Carmen 3 de mentis humanae mutabilitate.

    titre : « VERSVS EVGENII de mentis humanae mutabilitate ».

    inc. : « Nescia mens nostri fixum seruare tenorem... » (P. L., 87, col. 360; éd. F. Vollmer, Fl. Merobaudis reliquiae Blossii Aemilii Dracontii carmina Eugenii Toletani episcopi carmina et epistulae (M. G. H., Auct. antiq., 14), Berlin, 1905, p. 234 ; cf. H. Walther, Initia carminum, n° 11737 ; D. Schaller et E. Könsgen, Initia carminum, n° 10168).

    ~ p. 28-29 : ‹Fvlbertvs Carnotensis›, Carmen 140 de perfectione castitatis.

    titre : « DE PERFECTIONE CASTITATIS ».

    inc. : « Sex gradibus consummatur perfectio casta... » (P. L., 141, col. 349; éd. F. Behrends, The letters and poems of Fulbert of Chartres (Oxford Medieval Texts), Oxford, 1976, p. 250; cf. H. Walther, Initia carminum, n° 17600 ; D. Schaller et E. Könsgen, Initia carminum, n° 14970).

    ~ p. 29 : ‹EVGENIVS TOLETANVS› Carmen 70 (23) ad Iohannem.

    titre : « Ad Iohannem ».

    inc. : « O IO — uersiculos nexos quia despicis — hannes... ».

    expl. incomplet : «... Nos pas-lanigere ducunt ad pascua-tores » (v. 7 — P. L., 87, col. 366; éd. cit., supra, p. 262 ; cf. H. Walther, Initia carminum, n° 12702 ; D. Schaller et E. Könsgen, Initia carminum, n° 10909).

    p. 29-31 : Ps. AVSONIVS, Septem sapientum sententiae.

    titre : « SEPTEM SAPIENTIVM SENTENTIAE SEPTENIS VERSIBVS EXPLICATAE ALIQVAE IPSORVM EST OBSERVATVM VT BINI ultimi uersus per antitheta finiantur » (éd. R. Peiper, Decimi Magni Ausonii Burdigalensis opuscula, Leipzig, Teubner, 1886, p. 406-408 ; cf. supra, Angers, Bibl. mun. 185 (177) et 278 (269).

    — p. 31 : ‹Ps. CYPRIANVS›, De duodecim abusiuis saeculi (Clavis n° 1106, extrait).

    titre : « DVODECIM ABVSIVA ».

    inc. : « Sapiens sine operibus senex inreligiosus [sic]... ».

    expl. : «... populus sine lege » (1res lignes de la préf. — éd. W. Hartel, S. Thasci Caecili Cypriani opera omnia (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, 3, pars 3), Vienne, 1871, p. 152) ; H. M. Rochais, Une collection de textes divers de s. Bernard dans le manuscrit Tours 343 (Recherches de Théologie ancienne et médiévale, 29, 1962, p. 153) ; cf. H. Walther, Initia carminum, n° 17280).

    ~ p. 31-32 : Altercatio Hadriani Augusti et Epicteti philosophi (Clavis n° 1155 f, recension B, ms. B de Daly et Suchier).

    titre : « Disputatio Adriani Augusti et Epicteti philosophi ».

    inc. : « Adrianus dixit : quid est aurum?... (éd. L. W. Daly et W. Suchier, op. cit. infra, p. 112-113).

    32-44 : PVBLILIVS SYRVS, Sententiae (famille Σ de Giancotti).

    titre : « SENTENTIAE SENECAE PER alphabetum dignae memoria ».

    inc. : « Auxilia humilia firma consensus facit (Sent. 4)... ».

    les sentences et proverbes suivants manquent : Sent. 5, 35-43, 54, 62-63, 73, 75, 79-84, 91, 98, 102, 106-122, 126, 130, 137, 139-146, 148, 153, 162-165, 168, 171, 179, 181, 186-188, 191, 193, 198, 202, 205, 209, 216-217, 220, 224-229, 244-245, 248, 252, 260, 263-291, 300-308, 314, 316, 321, 325, 331, 333, 337, 341-376, 381, 387-653 ; Prov., 24-26, 31, 35, 58-59, 63, 72, 80, 89, 96, 105, 112, 122, 126, 131, 133, 145-146.

    nombreuses variantes et deux additions :

    p. 37, ligne 5 : « Homo sapiens tacebit usque ad tempus » (Eccli. 20, 7).

    p. 40, ligne 7 : « Nulla pestis peior quam familiaris inimicus » (non identifiée ; cf. BOETHIVS, Consolatio Philosophiae, III, prosa 5, 14 : « quae uero pestis efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus » — éd. L. Bieler, Anicii Manlii Seuerini Boethii Philosophiae consolatio (Corpus Christianorum, Series Latina, 94), Turnhout, 1957, p. 45).

    expl. : «... Zelari autem hominibus uiciosum est » (Prov. 149 — éd. E. Woelfflin, Teubner, Leipzig, 1869, p. 65-113).

    ~ p. 44-62 : ‹Interrogationes theologicae›.

    suivent sans séparation le texte précédent.

    inc. : « In primis quȩrendum est utrum Deus Trinitas sit et quibus testimoniis approbetur. R‹esponsio› : Principium Geneseos... ».

    expl. : «... septies ultio dabitur pro Cain, pro Lamech uero septuagies septies ».

    ~ p. 62 (add. du XVe s.) : Hymnus « Veni Creator ».

    titre : « Ymnus ».

    inc. : « Veni Creator Spiritus

    Mentes tuorum uisita... » (éd. G. M. Dreves et C. Blume, Analecta hymnica, 50, p. 193; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 21204).

    ~ p. 63-66 : ‹MANEGOLDVS LVTEBACENSIS seu Ps. BEDA VENERABILIS, Commentarius in Psalmos› (Clavis n° 1384, extrait).

    inc. : « In primo libro Paralipomenon legitur cum propheta Dauid... ».

    expl. : «... laudes Deo uniuersitas spiritum predicat. Amen » (1re préface seulement — P. L., 93, col. 477-478).

    ~ p. 66-70 : ‹Ps. BEDA, Interpretatio psalterii artis cantilenae› (Clavis n° 1384).

    inc. : « Psalterium est, ut Ieronimus ait : in modum deltae... ».

    expl. inachevé : «... sonum delectabili collatione restituunt » (P. L., 93, col. 1099-1102 C).

    ~ p. 71-78 : ‹De psalterio› (extrait).

    inc. : « Quamuis ordo psalmorum qui michi magni sacramenti uidentur continere... ».

    expl. : «... et coniungi sensum ubi diapsalma interponitur ».

    ~ p. 78-79 : ‹Sermo›.

    titre : « DE EO QVOD SCRIPTVM EST omnis qui natus est ex Deo non peccat » (I Ioan. 5, 18).

    inc. : « In quantum Deo nostro fide, spe et caritate conuectimur... ».

    expl. : «... quam cum plagas peccatorum nostrorum confitendo et poenitendo sanamus ».

    ~ p. 79-85 : AVGVSTINVS, Opera (extraits).

    p. 79-80 : titre : « Augustinus ».

    inc. : « De [sic] peccatis hominum quae sola inusitata exhorrescimus... » (Enchiridion ad Laurentium seu De fide, spe et caritate, 21 § 80 ; Clavis n° 295 — éd. M. P. J. Van Den Hout, Sancti Aurelii Augustini. De fide rerum inuisibilium, Enchiridion ad Laurentium de fide et spe et caritate... (Corpus Christianorum, Series Latina, 46), Turnhout, 1969, p. 94).

    expl. : «... etiam nonquam reconciliatur quia nunquam moritur Deus » (De adulterinis coniugiis, II, 5 ; Clavis n° 302 — éd. I. Zycha, Sancti Aureli Augustini, De fide et symbolo, de fide et operibus... » (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, 41), Vienne, 1900, p. 386).

    p. 80 : titre : « Augustinus ».

    (texte) : « Homo qui prosperis rebus proficit, asperis quid profecerit discit. Cum enim mutabilium bonorum adest copia non in eis confidit sed cum substrahuntur agnoscit, utrum eum non cȩperunt quia plerumque » (La fin de la page et les 2 pages suivantes sont blanches ; De uera religione, 47 § 92, Clavis n° 264 — éd. K.-D. Daur, De uera religione liber unus (Corpus Christianorum, Series Latina, 32), Turnhout, 1962, p. 247-248).

    p. 81-85 : titre : « Oratio Sancti Augustini ».

    inc. : « Vniuersitatis conditor presta mihi primum... ».

    expl. : «... et dignum habitatione beatissimi regni tui Amen » (Soliloquia, I, 2-6; Clavis n° 252 -P. L., 32, col. 869-872).

    ~ p. 86-90 : ‹EVSEBIVS ANDEGAVENSIS, Hymni›.

    p. 86 : Oratio ad sanctos angelos.

    titre : « ORATIO AD SANCTOS ANGELOS ».

    inc. : « Summe potentissimeque

    Caelestis militiae... » (éd. G. M. Dreves et C. Blume, Analecta hymnica, 48, 1905, p. 82 ; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 41111).

    — Oratio ad s. Patriarchias et s. Iohannem.

    titre : « ORATIO AD SANCTOS PATRIARCHAS et sanctum Iohannem ».

    inc. : « Excellentes patriarchae

    et prophetae prouidi... » (éd. cit., p. 82; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 26297).

    p. 86-87 : Oratio ad s. Petrum apostolum.

    titre : « ORATIO AD SANCTVM PETRVM APOSTOLVM ».

    inc. : « O Princeps apostolorum

    regni Dei clauiger... » (éd. cit., p. 82-83; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 39528).

    — Carmen in honore s. Stephani.

    titre : « ORATIO AD SANCTVM STEPHANVM ».

    inc. : « Sancte Dei preciose

    prothomartyr Stephane... » (éd. cit., p. 83-84, cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 18461).

    p. 87-89 : Oratio ad s. Mauritium sociosque eius.

    titre : « ORATIO AD SANCTVM MAVR‹I‹TIVM sociosque eius ».

    inc. : « Thebae sancte legio

    Choro iuncta angelico... » (éd. cit., p. 84-85; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 33996).

    — Oratio ad ss. Nazarium et Celsum et Geruasium et Protasium.

    titre : « ORATIO AD SANCTOS NAZARIVM ET CELSVM ET Geruasium et PROTASIVM ».

    inc. : « O Nazari Nazareni

    Nazaree Domini... » (éd. cit., p. 85, cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 30761).

    — Oratio ad s. Symphorianum.

    titre : « ORATIO AD SANCTVM SIMPHORIANVM ».

    inc. : « Qui iuuenculus antiquam

    Christo paris Eduam... » (éd. cit., p. 86; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 16435).

    p. 89-90 : Oratio ad s. Martinum.

    titre : « ORATIO AD SANCTVM MARTINVM ».

    inc. : « Margarita sacerdotum

    Martine sanctissime... » (éd. cit., p. 86 ; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 29387).

    — Oratio ad s. Maurilium.

    titre : « ORATIO AD SANCTVM MAVRILIVM ».

    inc. : « Quamuis sanctorum ultimo

    ponaris in catalogo... » (éd. cit., p. 86-87; cf. U. Chevalier, Repertorium hymnologicum, n° 32230).

Texte du manuscrit

Source des données : Initiale

Enluminures et décors

Intervenants

Ancien possesseur

Anciennement dans

Origine

  • Origine : Angers, abbaye Saint-Serge, d’après le calendrier à son usage p. 1-10 de la main du copiste, dont le nom est Robertus Bufus selon une mention portée p. 5 par une main plus récente à la date du 3 des ides de juillet (13 juillet) : « obiit Rotbertus Bufus qui scripsit hunc librum ». Au 3 des ides de juin (11 juin) p. 4, on lit : « Obiit Geruasius monachus frater Rotberti » et au 3 des nones de juillet (5 juillet) p. 5, Robertus Bufus signale de sa propre main le décès de sa mère : « Obiit Richeldis, mater Rotberti Geruasii monachorum » ; écriture ronde verticale et soignée.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • Possesseur : abbaye Saint-Serge (cf. Origine) ; Toussaint-Grille (cf. Cat. gén., p. 281).

Notes

Source des données : Initiale

  • P. 1-10 : calendrier ; p. 86 : Augustinus, "Excerpta". L'obit du copiste (13 juillet) : "Obiit Rotbertus Bufus qui scripsit hunc librum".

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • JEUDY, Colette, RIOU, Yves-François (1989), Les manuscrits classiques latins des bibliothèques publiques de France. Tome I : Agen-Évreux, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 41), ici p. 55-61 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1989_cat_41_1)
  • MOLINIER, Auguste (1898), Manuscrits de la Bibliothèque d'Angers (Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques de France – Départements – Tome XXXI), Paris, p. 189-618, ici p. 280-281 (https://archive.org/details/cataloguegnr31fran/page/280)
  • SAMARAN, Charles (éd.), MARICHAL, Robert (éd.), GARAND, Monique-Cécile (éd.), GRAND, Geneviève (éd.), MUZERELLE, Denis (éd.) (1984), Catalogue des manuscrits en écriture latine portant des indications de date, de lieu ou de copiste - Tome VII - Ouest de la France et Pays de Loire, Paris, Éditions du CNRS, ici p. 29 (notice détaillée) (https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4834s/f70)
  • VEZIN, Jean (1974), Les scriptoria d'Angers au XIe siècle, Paris, Champion, ici p. 95-96, 295-296

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Cat. gén., 31, Paris, 1898, p. 280-281
    • L. W. Daly et W. Suchier, Altercatio Hadriani Augusti et Epicteti philosophi (Illinois Studies in Language and Literature, 24), Urbana, Univ. of Illinois Press, 1939, p. 111
    • F. Giancotti, Ricerche sulla tradizione manoscritta delle sentenze di Publilio Siro, Messine-Florence, 1963, p. 102-103 et 173
    • J. Vezin, Les « scriptoria » d’Angers au XIe siècle (Bibliothèque de l’École des Hautes Études. IVe section-Sciences Historiques et Philologiques, 322), Paris, Champion, 1974, p. 13, 21 n. 31, 71 n. 60, 95-96, 113, 123 n. 9, 295-296 (avec bibliographie), pl. 49 = p. 82
    • C. Samaran et R. Marichal, Catalogue, 7, Paris, 1984, p. 29, pl. XIX = p. 26
    • B. Munk Olsen, L’étude des auteurs classiques, 2, 1985, p. 383 n° [C. 5]
    • C. Jeudy et Y.-F. Riou, Notes, p. 315.

Vie du document

Sources des données