Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Urb.lat.882

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Parch., XVe s. (a. 1460), II + 156 ff. (f. 156 v° blanc), 240 x 155 mm. Au f. 1, encadrement de rinceaux à l’encre, grosses fleurs et pastilles d’or; dans la marge inférieure, blason à encoche gratté. Initiale d’or à «bianchi girari ». Autres initiales d’or sur fond vert, rouge-brique filigrané.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 1-154 v°: Caesar, Commentarii.

    f. 1-69: De bello Gallico (classe α).

    titre: «DE BELLO GALLICO CAII IVLII CAESARIS LIBER PRIMVS INCIPIT FOELICITER ».

    f. 60, le liv. VIII est divisé en deux.

    titre: «CAII IVLII CAESARIS DE BELLO GALLICO LIBER SEPTIMVS ET VLTIMVS EXPLICIT. SEQVITVR HIRCII VIRI ELOQVENTISSIMI SUPPLEMENTVM ET PRIMO PROHEMIVM ».

    inc.: «Coactus assiduis...».

    f. 68, expl.: «...dedit obsides accipit» (48, 9 fin). «HIRCII VIRI ELOQVENTISSIMI DE BELLO GALLICO LIBER OCTAVVS EXPLICIT. INCIPIT NONVS DE BELLO CIVILI [sic] ».

    inc.: «scio Cesarem... » (VIII, 48, 10).

    expl.: «... iure potius disceptandi quam belli gerendi».

    f. 69-113 v°: De bello ciuili.

    titre: cf. supra, f. 68.

    (liv. II) f. 84 titre: «EXPLICIT LIBER NONVS DE BELLO ADVERSVS MASSIMILIAM ET DE BELLO AFRICANO CVRIONIS CONTRA REGEM IVBAM LIBER DECIMVS INCIPIT ».

    inc.: «CVm hec... ».

    expl.: «...internuntiis a Cesare est interfectus. DE BELLO CIVILI LIBER VNDECIMVS EXPLICIT».

    f. 113 v°-127 v°: De bello Alexandrino.

    titre: «DE BELLO ALEXANDRINO LIBER DVODECIMVS INCIPIT FOELICITER ».

    f. 127 v°-146: De bello Africano.

    titre: «Hirtii uiri eloquentissimi De bello Affricano contra Iubam et Scipionem liber tertius decimus Incipit foeliciter ».

    f. 146-154 v°: De bello Hispaniensi.

    titre: «Hirtii uiri eloquentissimi, De bello hispaniensi contra filios CN. Pompeii liber Quartus decimus et ultimus Incipit foeliciter ».

    expl.: «... quarum laudibus et uirtute totus in orbe terrarum mondus exultat. finis. DEO GRATIAS. Explicit liber XIIIIus ac ultimus de bello hispaniensi C. Iulii Cesaris contra CN. Pompeium et Sex. Pompeium filios magni Pompeii ».

    f. 154 v°: Cicero, De Oratore (extrait).

    texte: «Historia est temporum testis lux ueritas [sic] uita memorie magistra uite nuntia uetustatis. Cicero Li° I [sic] de Oratore» (II, 9, 36).

    ~ f. 154 v°-155: Regiones et prouinciae Europae, Asiae et Africae.

    f. 154 v°, titre: «Europe Regiones et Prouintie ».

    inc. col. 1: «Munia / Dacia / Githa / Germania...».

    expl. col. 2: «... Thile Insula / Orchades Insule ».

    f. 154 v°-155, titre: «Asiȩ Regiones et prouintie ».

    inc. f. 155: «Taprobane insula / India / Aragosia... ».

    expl. col. 2: «... Egyptus superior / Alb. (biffé) / Albania».

    f. 155, titre: «Africe regiones et prouintie ».

    inc.: «Lybia Cyrenaica et pentapolis / Tripolina... ».

    expl.: «...Corsica insula / Baleares insule / Finis».

    f. 155 v°: Cicero, Epistulae ad Atticum (extraits).

    1) Caesar, Epistula ad Ciceronem (IX, 16).

    inc.: «CAESAR IMPERATOR CICERONI SALVTEM PL‹urimam›. REcte auguraris de me unde et tibi cognitum nihil a me abesse... ».

    expl. incomplet: «...similem esse mei et illos sui. Vale».

    2) Caesar, Epistula ad Oppium Cornelium (IX, 7, C).

    inc.: «CĘSAR OPPIO ET CORNELIO S. PL. DICIT. Gaudeo me Hercule uos significare litteris... ».

    expl.: «...in hunc statum peruenerit. Valete».

    ~ — Ps. Plvtarchvs, Epistula ad Traianum imperatorem.

    inc.: «PLVCTARCVS [sic] TRAIANO. S. PLVRIMAM DICIT...».

    f. 156: Livivs, Ab Vrbe condita (Decas IV -extraits).

    1) titre: «T. Liuii de bello Macedonico libro quinto capitulo Quarto. Colloquium Scipionis Affricani cum Hannibale ».

    inc.: «Querenti Affricano quem fuisse maximum...».

    expl.: «...imperatorum uelut inextimabilem secreuisset » (XXXV, 14, 6-12).

    2) titre: «Libro VIIII° [sic] Mors Affricani ».

    inc.: «Vitam Literni egit sine desiderio urbis...».

    expl.: «...ne funus sibi ingrata patria fieret» (XXXVIII, 53, 8).

    3) titre: «Libro nono capitulo Vndecimo

    Mors Hannibalis et Verba quae dixit antequam

    Sumeret uenenum apud Prusciam [sic] ».

    inc.: «Liberemus diuturna cura populum...».

    expl.: «...hic uite exitus fuit Hannibalis» (XXXIX, 51, 9-12).

    — Gellivs, Noctes Atticae (extrait).

    titre: «DE origine bachanalium sacrorum et de diligenti inquisitione ipsius scelesti sacri Vnde libro supradicto capitulo secundo ».

    inc.: «Philippus Aristoteli salutem. Filium mihi genitum scito...».

    expl.: «...rerum istarum susceptione. Vale» (IX, 3, 5).

Intervenant

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

  • Origine: italienne, petite écriture humanistique cursive peu soignée. Le copiste, un certain Henri, signe et date au f. 154 v°: «deo gratias, henricvs 1460 3° Augusti ».

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: Francesco de Parme d’après la note d’une main du XVe s. au bas du f. II et à l’envers: «Codex Francisci Parmensis »; blason gratté au f. 1; Francesco Maria II d’après le catalogue de V. Venturelli «Scanzia 5, lato sinistro n° 26 ».

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth, FOHLEN, Jeannine, JEUDY, Colette, RIOU, Yves-François, avec la coll. d'Adriana MARUCCHI et de Paola SCARCIA PIACENTINI (1982), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome II, 2me partie. Fonds Palatin, Rossi, Ste-Marie Majeure et Urbinate, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 642 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1982_cat_21_22)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Bénédictins Du Bouveret, Colophons de manuscrits occidentaux des origines au XVIe siècle, 2, Fribourg, 1967, p. 356 n° 6395
    • V. Brown, The textual transmission of Caesar’s civil war (Mnemosyne, Suppl. 23), Leyde, 1972, p. 52.

Vie du document

Source des données