Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3708

  • Titres attestés :
    • Adso Dervensis.
    • Arnaldus de Villanova.
    • Expositio Decretalis Cum Marthae.
    • In decem libros Ethicorum.
    • Meditationes de cognitione humanae conditionis.
  • Autre libellé du document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3708
    • Paris. BnF, Latin 3708
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Alcuin (0732?-0804) | Bernard de Clairvaux (saint, 1090?-1153)
  • Date de fabrication :
  • Support : Parchemin.
  • Composition :
    • II-113 ff. précédés et suivis de 2 ff. de garde papier et parchemin.
  • Aspects codicologiques :
    • Au f. I, note du XVIe s. : « ... millesimo ducentesimo quadragesimo septimo ». Au f. IIv, table des matières du XVe-XVIe s. : « Tractatus contenti in hoc volumine : Questiones super sacramento Eucharistie. De fine mundi. De vita Antichristi. Aliqua notabilia circa decem libros Ethicorum. Liber meditacionum sancti Bernardi » et note du XVIIe s. : « 10.6.1635, Brodeau » ; au f. 1, signature : « L. Chaduc » ; sur Brodeau et Chaduc, cf. Delisle, Cab. des mss., I, 300-301, 365 ; II, 350. Au f. 112, d'une main du XVIe s. : « Jo. de Billeryo ». Au f. 112v, ex-libris ? du XVe s., lu à la lumière ultraviolette : « Hunc librum tradidit G. Prasselle canonicus Cabilonensis (?) michi », suivi d'une signature. Au f. 113v, autre note du XVe s. : « Frater Johannes Chevrerii ? ordinis sancti Augustini ». — A appartenu à Étienne BaluzeTrois fragments de mss. réunis anciennement.II-113 ff. précédés et suivis de 2 ff. de garde papier et parchemin.
  • Reliure :
    • Reliure XVIIIe s. maroquin rouge aux armes et chiffre royaux. Titre doré au dos : « QUAESTIO. SUPER SACRAM EUCHARI. ».

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Trois fragments de manuscrits.

    F. 1-54v. [FRANCISCUS DE MAYRONIS, O.F.M., Expositio Decretalis « Cum Marthae » de celebratione missarum] ; cf. C. Cenci, Mss. francescani della Biblioteca nazionale di Napoli, Quaracchi, 1971, I, 496, n° 299a et II, 713, n° 400f.

    F. 90v-94v. Adaptation du traité d'Adson attribuée faussement à Alcuin (éd. D. Verhelst, C.C.C.M., XLV, 1976, 117-128) ; cf. ibid., 113-114, ms. N.


    F. 1-54v [Expositio Decretalis « Cum Marthae », de celebratione missarum, C. 6, X, III, 41] « Hec est determinatio quarumdam questionum de quolibet super misteriis sacramenti Eucharistie facta in curia romana Avinio[ne]. Facta est celebritas... (II Par. XXX, 26). Quia vero titulus cui capitulum Cum Marthe... — ... ampliori et diligenciori investigatione. Explicit » ; cf. Glorieux, Litt. quodl., II, 323 ; l'auteur cite « Thomas [de Aquino] » sans doute avant sa canonisation en 1323 et le concile de Vienne.


    F. 55-90v [ARNALDUS DE VILLANOVA, Tractatus de tempore adventus Antichristi] [Prima pars, 1297] « Liber... et fine mundi. Constituti [sic] super vos speculatores... (Jer. VI, 17). Deus qui non vult mortem peccatoris... — ... predictus adventus » (passages publiés par H. Finke, Aus den Tagen Bonifaz VIII, Münster, 1902, CXXIX-CLIX) (55-78) ; — [Secunda pars, Contra doctores parisienses, 1300] « Doctores vero parisienses... — ... in eo mansuram per secula seculorum. Amen » (78-90v) ; cf. ms. Vat. lat. 3824, f. 50-78 ; Hauréau, dans Hist. litt., XXVIII, 119-122 ; J. Carreras i Artau, dans Analecta Sacra Tarraconensia, XII (1936), 4 ; Glorieux, Maîtres en théol., I, 426 ; Stegmüller, Repertorium biblicum, n° 1437 ; Thorndike, Hist. of magic, II, 841-861.

    F. 90v-94v [ADSO DERVENSIS, De Antichristo], le prologue adressé à la reine Gerberge manque : « Incipit vita Antichristi ad Karolum magnum ab Alcuino edita. In primis proferendum est quare Antichristus dicitur. Ideo scilicet quia in cunctis... — ... ad ultimum veniet judicium Dei super ...», en réclame « eum », incomplet de la fin avec variantes et interpolations importantes (P.L., XL, 1131-1134 ; CI, 1291-1297 ; E. Sackur, Sibyllinische Texte und Forschungen, Halle, 1898, 105-112) ; cf. pour la bibliographie, la notice du ms. Latin 3701, f. 234-240v.


    F. 95-101 [Adnotationes in decem libros Ethicorum] « Circa librum Ethicorum hec notanda sunt... — ... Et hoc de communibus dictis et notabilibus totius libri Ethicorum sufficiant. Explicit 10us liber Ethicorum » ; l'auteur de cette brève exposition cite Eustrate et « frater Thomas [de Aquino] » ; cf. M. Grabmann, Der lateinische Averroismus, dans Sitzungsberichte d. bayerischen Ak. d. Wissenschaften, Philos. hist. Abt., München, 1931-32, II, 30-60 ; Gauthier, dans Arch. d'hist. doctr. et litt. du M.A., XVI (1947-48), 187-336.

    F. 102-112 [De cognitione humanae conditionis] « Liber meditationum sancti Bernardi » (addition marginale), « Multi multa sciunt... — ... prospities unum eundemque Dominum glorie qui vivit... » (P.L., CLXXXIV, 485-508 ; forme aussi le l. I du De Anima d'Hugues de Saint-Victor, cf. P.L., CLXXVII, 165) ; cf. mss. Latin 3352, f. 91-111 ; 3762, f. 8-20 ; Hauréau, Notices, II, 323-324 ; L. Janauschek, Bibl. Bernardina, VII, n° 47.

Intervenants

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • CHIESA, Paolo (2004), "Paulinus Aquileiensis patr.", dans CHIESA, Paolo (éd.), CASTALDI, Lucia (éd.), La trasmissione dei testi latini del Medioevo, Firenze, SISMEL-Ed. del Galluzzo, (Te. Tra., 1), p. 326-339, ici p. 337
  • GIRAUD, Cédric (2016), Spiritualité et histoire des textes entre Moyen Âge et époque moderne : genèse et fortune d'un corpus pseudépigraphe de méditations, Paris, Institut d'études augustiniennes (Collection des études augustiniennes)
  • SANTI, Francesco (1995), "Due nuovi manoscritti parigini del de Adventu antichristi di Arnaldo de Vilanova", Filologia mediolatina, 2, p. 279-291, ici p. 283-285

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Circa libros Ethicorum haec notanda sunt, primo quod Philosophus dicit quod omnia...

    f. 95

    Incipit du lemme biblique

    Constituti super vos speculatores... (Jer. VI, 17)

    Incipit

    Deus qui non vult mortem peccatoris sed ut convertatur...

    f. 55

    [...] Deus qui non vult mortem peccatoris sed ut convertatur...

    f. 55

    Doctores vero Parisienses qui suprascripta ut temerarie adserta condemnant ignorare non debent...

    f. 78

    Incipit du lemme biblique

    Facta est celebritas... (II Par. XXX, 26)

    Incipit

    Quia vero titulus cui capitulum Cum Marthae...

    f. 1

    In primis proferendum est quare...

    f. 90v

    ADSO DERVENSIS abbas -- De Antichristo Version dite d'Alcuin
    ALCUINUS -- De Antichristo
    ARISTOTELES -- Commentarii in opera In Ethicam Nicomacheam, l. I-X
    ARNALDUS DE VILLANOVA -- De Tempore Adventus Antichristi
    BALUZE (Étienne) -- Possesseur
    BERNARDUS CLARAEVALLENSIS (s.) -- Meditationes de cognitione humanae conditionis
    BILLERYO (Jo. de) -- Mention (XVIe s.)
    BRODEAU (Julien) -- Possesseur
    BRODEAU (Julien) -- Signature
    CHADUC (Louis), de Chaudesaigues -- Possesseur
    DÉCORATION -- Initiales filigranées (XIIIe et XIVe s.)
    Eucharistie -- Determinatio quarumdam quaestionum super mysteriis sacramenti Eucharistiae facta in curia romana Avinione
    FRANCISCUS DE MAYRONIS, O.F.M. -- Expositio Decretalis « Cum Marthae » de celebratione missarum
    G. PRASSELLE, canonicus Cabilonensis -- Possesseur
    JOHANNES CHEVRERII, O.S.A -- Mention (XVe s.)
    Méditation -- Traité MEDITATIONES DE COGNITIONE HUMANAE CONDITIONIS
    Réclames prouvant la perte d'un ou de plusieurs cahiers -- « eum »
    RELIURE -- Reliures XVIIIe s. aux armes et chiffre royaux

Source des données