Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 16089

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Parchemin (sauf f. 142-159, sur papier), 321 f., 265 × 185 mm, recueil de nombreux éléments des XIIIe et XIVe siècles contenant surtout des textes et commentaires philosophiques et scientifiques. Les f. 98-115 forment un ensemble copié par au moins trois mains semblables et assez soignées (texte : 200 × 130 mm, deux colonnes, 39 lignes, titres en rouge) comprenant une section astrologique et le De ornatu mulierum (113ra-115rb). Les f. 262-273bis forment un autre ensemble copié par une seule main plutôt négligée (235 × 160 mm, deux colonnes, 62-67 lignes) comprenant un comm. sur Sacrobosco, Computus (262ra-269va) ; deux sections astrologiques (269va-270rb) ; des extraits de la Chronica d’Orose (270va-271rb) ; des notes chronologiques, historiques et géographiques concernant la France (271rb-271vb, en partie en français), suivies sans transition par un paragraphe «Magister Richardus de Furnivalle in Bestiaria dicit quod quatuor animalia sunt que vivunt de puris elementis… » (271vb) et par le début d’un texte en français (271vb, un ou plusieurs feuillets manquent à cet endroit) ; et des notes et fragments d’astronomie et d’astrologie (272ra-273bisr, le f. 273bisv est blanc)

    (Source : Persée - DER-IRHT, LXXXIV)

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 79-81, Petrus de Arvernia, Sophismata : «Nullus homo de necessitate est animal» ; -- F. 274ra-319ra, Petrus de Arvernia, Quaestiones super libros Politicorum.

    Aristot. secretum secret.

    Prophetia Hildegardis (16).

    Questiones supra metaphys. (37).

    Boetius, de disciplina scolarium (39).

    Questiones logice (51).

    Questiones philosophice, physice, etc. (51), per H. de Brucella et H. Alamannum (61v).

    De gradibus superbie (66).

    Hugo, de virtute orandi (66v).

    Sermo de sanctis innocentibus (68).

    Epistola Jeronimi ad Eustochiam (69v).

    Determinationes J. Vace (74), et Werici (74).

    Petri de Alvernia sophisma (76v).

    Questiones naturales, mathematice, astronomice, etc.

    Expliciunt reprobationes Rogeri Baconis (93v).

    Petri de Padua compilatio physionomie (98).

    De ornatu mulierum (113).

    Barthol. de Brugis, super econom. Aristot. (116).

    In nonnullas sententias Senece, etc. (134).

    De incantationibus (112).

    De sompniis (142v).

    Barthol. de Brugis, supra poetriam (146) , et supra libellum de inundatione Nili (152, 154).

    Epistola fratris Thome de modo studendi (153v).

    E libro Nicholai peripatetici (153v).

    Jo. de Genduno, de sensu agente (160).

    Questiones philosophice.

    Campanus, Quadratura circula (188).

    Aristot. economica per Durandum de Alvernia translata (191).

    Egidius Aurel. super ethica (195). Liber de nobilitate anima (238).

    Sentencie philosophorum (242).

    Guill. Hyspani summa supra phisionomiam Arist. (244).

    De fluxu et refluxu maris (257v).

    ? de Castro Novo, minor, contra abusores indulgentiarum (260v).

    J. de Sacro Bosco, supra compotum (262).

    De presagiis pluviarum (269v).

    Note chronologice, historice et geographice (270v).

    E Ricardo de Furnivalle (271v).

    Petrus de Alvernia, super politica Aristot. (274).

Source des données : Jonas

  • Anonyme | Généalogie des rois de France
    Incipit référence de l'oeuvre : Li premiers rois de France qui i fu apres la destruction de Troie ot non Pharamonz
    Folio 271v - 271v

Source des données : Persée - DER-IRHT, LXXXIV

  • 98ra-112vb «Incipit liber compilationis physonomie a magistro Petro de Padua in civitate Parisiensi, cuius III sunt particule. Particula prima in intentione operis et quibusdam comunibus necesariis ad hanc artem. Capitulum primum prohemiale manifestativum intentionis huius libri. Decisio prima in expositione cause motive operis et intentione eius in universali. Nobilitate generis urbanitatum titulis viro fulgenti domino Bardelloni Mantue honorabilissimo capitenao generali de bona coxis Petrus de Padua Parisius philosofie minimus alumpnorum grata agere cum salute… Physionomia est scientia passionum anime — qui ex malo illato, hoc bonum optimumque creavit. Explicit liber compilationis physionomie per magistrum Petrum de Padua anno domini MCCLXXXXV die XXIII mensis Maii » . = Pierre d’Abano, Liber physionomie [Duhem, IV, 230 n. 2 ; HMES, II, 918 ; Dell’Anna, 16 n. 22]

    269va-270ra (sans transition avec le Computus qui précède) «Incipit tractatus de presagiis pluviarum et aliarum qualitatum aeris. Nunc de signis nubium, ventorum, tempestatum et qualitatum aeris — asperas tempestates presagiet. Hec sunt que de presagiis temporum ex Lune proprietatibus ex dictis auctorum collegimus » [Jenks, 82 ; Thorndike 1938, 377 n. 1 ; TK, 963 et 1149]

    270ra-270rb «Ex libris alkimie… ex libris geometrie… ex libris astronomie de motibus… ex libris iudiciorum astrorum… ex libris ymaginum astrorum… ex libris nigromantie — liber de capite Saturni » . = Listes de livres d’alchimie (12), de géométrie (20), d’astronomie (14), d’astrologie (12), d’images astrologiques (1) et de nigromancie (19) (les deux dernières rubriques sont liées au Speculum astronomiae) [Thorndike 1938, passim ; TK, 534]

    273vb-273bisra «De prologo Hermanii in quodam libro de pluviis hec extracta sunt. ‹S›uperioris discipline inconcussam veritatem prout Indorum monet auctoritas toto desiderio accedere — Deinceps quacumque ad eius cuilibet digne volenti accedere huius que sufficient reseranda secreta. Notandum preterea… » (incomplet). = Jafar, Liber imbrium (début du prologue seul).

Textes du manuscrit

Source des données : Manuscripta medica

Anonyme : Trotula [latin].

  • Œuvre associée : Trotula
  • Feuillets : 113ra-115rb
  • Auteur du texte : Anonyme
  • Incipit : Ut ait Ypocrates in libro

Intervenants

Ancien possesseur

Anciennement dans

Origine

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, LXXXIV

  • collège de Sorbonne

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • AGRIMI, Jole (éd.) (1983), Le «Quaestiones de sensu» attribuite a Oresme e Alberto di Sassonia, Firenze, la Nuova Italia ed. (Pubblicazioni della Facoltà di lettere e filosofia dell'Università di Pavia, 29), ici p. 29
  • Aristote (1970), L'Éthique à Nicomaque. Tome I - partie 1, trad. René-Antoine GAUTHIER et Jean-Yves JOLIF, Louvain, Publications universitaires (Aristote. Traductions et études), ici p. 133
  • BEAUJOUAN, Guy (1991), "L'enseignement de l'arithmétique élémentaire à l'université de Paris aux XIIIe et XIVe siècles", dans BEAUJOUAN, Guy, Par raison de nombres : l'art du calcul et les savoirs médiévaux, Aldershot (Variorum Collected Studies Series, 344), p. 93-124, ici p. 116
  • CAROTI, Stefano (éd.), IMBACH, Ruedi (éd.), KAŁUŻA, Zenon (éd.) et al. (2006), "Ad ingenii acuitionem" : studies in honour of Alfonso Maierù, Turnhout, Brepols (Textes et études du Moyen Âge, 38), ici p. 42 (https://doi.org/10.1484/M.TEMA-EB.5.107162)
  • DAHAN, Gilbert (1990), Les intellectuels chrétiens et les juifs au Moyen Âge, Paris, Cerf, ici p. 528-529
  • DE LEEMANS, Pieter (dir.), HOENEN, Maarten J. F. M. (dir.) (2016), Between text and tradition: Pietro d'Abano and the reception of pseudo-Aristotle's 'Problemata Physica' in the Middle Ages, Louvain (Mediaevalia Lovaniensia, 46), ici p. 5, 18 (https://doi.org/10.11116/9789461662002, https://doi.org/10.2307/j.ctt1dnnc6m, https://www.jstor.org/stable/j.ctt1dnnc6m)
  • GALLE, Griet (2002), "The Set of Questions on De caelo in the Mss Leipzig, Universitätsbibl. 1386, ff. 91v-102v and Praha, Knihovny Metropolitní 1320 (L.LXXIV), ff. 43-52v attributed to Peter of Auvergne. Its Authorship, Date and Relation to Other Sets of Questions Attributed to Peter of Auvergne", dans FIORAVANTI, Gianfranco (éd.), LEONARDI, Claudio (éd.), PERFETTI, Stefano (éd.), Il commento filosofico nell' Occidente latino : secoli XIII-XV, Turnhout, Brepols, p. 253-309, ici p. 275-276 (https://doi.org/10.1484/M.RPM-EB.3.1078)
  • GENEST, Jean-François (1998), "Une collection de discours inauguraux pour l'enseignement des arts au collège Saint-Bernard (XIVe siècle)", dans NEBBIAI-DALLA GUARDA, Donatella (éd.), GENEST, Jean-François (éd.), Du copiste au collectionneur. Mélanges d'histoire des textes et des bibliothèques en l'honneur d'André Vernet, Turnhout, Brepols (Bibliologia, 18), ici p. 198, 154
  • GREEN, Monica Helen (2011), "Making motherhood in Medieval England : The Evidence from Medicine", dans LEYSER, Conrad (dir.), SMITH, Lesley Janette (dir.), Motherhood, religion, and society in medieval Europe, 400-1400: essays presented to Henrietta Leyser, Farnham, p. 173-203
  • JACQUART, Danielle (2016), "Pietro d'Abano : médecin ou philosophe", dans DE LEEMANS, Pieter (dir.), HOENEN, Maarten J. F. M. (dir.), Between text and tradition: Pietro d'Abano and the reception of pseudo-Aristotle's 'Problemata Physica' in the Middle Ages, Louvain (Mediaevalia Lovaniensia, 46), p. 1-20, ici p. 5, 18 (https://doi.org/10.2307/j.ctt1dnnc6m.5, https://www.jstor.org/stable/j.ctt1dnnc6m.5)
  • JUSTE, David (2015), Catalogus Codicum Astrologorum Latinorum. II. Les manuscrits astrologiques latins conservés à la Bibliothèque nationale de France à Paris, Paris, CNRS Éditions (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 84), ici p. 225-227 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2015_cat_84_1)
  • LAFLEUR, Claude, CARIER, Joanne (1997), "Description commentée du ms. Ripoll 109", dans LAFLEUR, Claude (éd.), CARRIER, Joanne (éd.), GILBERT, Luc (réd.), PICHÉ, David (réd.), L'enseignement de la philosophie au XIIIe siècle : autour du "Guide de l'étudiant" du ms. Ripoll 109, Turnhout, Brepols, p. 561-587, ici p. 580 (https://doi.org/10.1484/M.SA-EB.4.2017024)
  • LAFLEUR, Claude, CARIER, Joanne (1997), "Les Accessus philosophorum, le recueil Primo queritur utrum philosophia et l'origine parisienne du Guide de l'étudiant du ms. Ripoll 109", dans LAFLEUR, Claude (éd.), CARRIER, Joanne (éd.), GILBERT, Luc (réd.), PICHÉ, David (réd.), L'enseignement de la philosophie au XIIIe siècle : autour du "Guide de l'étudiant" du ms. Ripoll 109, Turnhout, Brepols, p. 589-642, ici p. 591 (https://doi.org/10.1484/M.SA-EB.4.2017025)
  • LAPIDGE, Michael, GARFAGNINI, Gian Carlo, LEONARDI, Claudio (2001), C.A.L.M.A. : compendium auctorum latinorum medii aevi (500-1500). 4 - Antonius Galatheus - Augustinus de Obernalb, Firenze, SISMEL (C.A.L.M.A, 1), ici p. 52
  • ROQUES, Mario (1951), "Additions et corrections d’Antoine Thomas au Glossaire de Du Cange", Archivum latinitatis medii aevi, 22, p. 89-156, ici p. 96, 103, 106, 114, 128, 137, 148 (https://doi.org/10.3406/alma.1951.2324, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_1951_num_22_2_2324)
  • TOSTE, Marco (2005), "Nobiles, optimi viri, philosophi. The Role of the Philosopher in the Political Community at the Faculty of Arts in Paris in Late Thirteenth Century", dans MEIRINHOS, José Francisco (éd.), Itinéraires de la raison : études de philosophie médiévale offertes à Maria Cândida Pacheco, Louvain-la-Neuve, Fédération internationale des instituts d'études médiévales, p. 269-308, ici p. 277, 280-282, 284, 293-295, 298-302 (https://doi.org/10.1484/M.TEMA-EB.4.00206)
  • VENTURA, Iolanda (2016), "Botany, dietetics, and pharmacy in Pietro d'Abano's Expositio problematum : on sections XX, XXI, and XXII", dans DE LEEMANS, Pieter (dir.), HOENEN, Maarten J. F. M. (dir.), Between text and tradition: Pietro d'Abano and the reception of pseudo-Aristotle's 'Problemata Physica' in the Middle Ages, Louvain (Mediaevalia Lovaniensia, 46), p. 163-200, ici p. 256 (https://www.academia.edu/30623636)
  • WEIJERS, Olga (1988), "Claude Lafleur, Quatre introductions à la philosophie au ΧΙΙIe siècle. Textes critiques et étude historique. Montréal/Paris (Vrin), 1988", Archivum latinitatis medii aevi, 48, p. 210-213, ici p. 211 (https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_1988_num_48_1_2386_t2_0210_0000_2)
  • WEIJERS, Olga (éd.) (1981), Les « Questions de Craton » et leurs commentaires, Leiden, Brill (Studien und Texte zur Geistesgeschichte des Mittelalters, 14), ici p. 45-46 (https://doi.org/10.1163/9789004452626)
  • WIELAND, Georg (2002), "The Perfection of Man. On the Cause, Mutability, and Permanence of Human Happiness in 13th Century Commentaries on the Ethica Nicomachea", dans FIORAVANTI, Gianfranco (éd.), LEONARDI, Claudio (éd.), PERFETTI, Stefano (éd.), Il commento filosofico nell' Occidente latino : secoli XIII-XV, Turnhout, Brepols, p. 359-377, ici p. 360, 367 (note 25), 375 (note 54) (https://doi.org/10.1484/M.RPM-EB.3.1081)
  • ZIEGLER, Joseph (2001), "Text and Context : on the Rise of Physiognomic Thougt in the Later Middle Ages", dans HEN, Yitzhak (éd.), De Sion exibit lex et verbum domini de Hierusalem : essays on medieval law, liturgy and literature in honour of Amnon Linder, Turnhout, Brepols, p. 159-182, ici p. 177-180 (https://doi.org/10.1484/M.CELAMA-EB.3.1483)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Delisle 1870, p. 37-38
    • B. Hauréau, «Notice sur le numéro 16089 des manuscrits latins de la Bibliothèque Nationale » , Notices et extraits des manuscrits de la Bibliothèque nationale et autre bibliothèques 35, 1896, p. 209-239
    • AL, I. 1, p. 557-558
    • Mss datés, III, p. 742
    • W. Seńko, Repertorium commentariorum medii aevi in Aristotelem Latinorum quae in bibliothecis publicis Parisiis asservantur, Warszawa, 1982, p. 208-223 (non vu)
    • Kristeller, III, p. 262
    • C. Lafleur, Quatre introductions à la philosophie au XIIIe siècle, Montréal, 1988, p. 17-39
    • Williams 2003, p. 401-402
    • D. Jacquart, «Autour de la Compilatio phisionomiae de Pietro d’Abano » , in Médecine, astrologie et magie entre Moyen Âge et Renaissance : autour de Pietro d’Abano, J.-P. Boudet, Fr. Collard, N. Weill-Parot (éds), Firenze, 2013 [Micrologus’ Library, 50], p. 231-246.
  • Juste, David. Les Manuscrits Astrologiques Latins Conservés à La Bibliothèque Nationale de France. Documents, Études et Répertoires. Paris: CNRS Editions, 2015.

Vie du document

Sources des données