Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3469A

  • Titres attestés :
    • GUIDO de MONTE ROCHERII, Manipulus curatorum
    • Guido de Monte Rocherii, Manipulus curatorum
  • Autre libellé du document :
    • France, Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Latin, 3469A
    • Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Latin, 3469A
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3469A
    • Paris. BnF, Latin 3469A
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Guido de Monterocherio (13..-13..) | Gratien (11..?-1160?) | Pierre Riga (11..-1209)
  • Date de fabrication :
  • Support : Parchemin (f. I et 202) et papier.
  • Composition :
    • VI et 202 ff.
  • Format :
    • 215 × 140 mm.
  • Aspects codicologiques :
    • Initiales rouges, sommaires et petites initiales rehaussées de rouge. Notes marginales. — 13 cahiers avec signatures et réclames, le 1er, auquel il manque 1 feuillet, de 6 feuillets, les cahiers 2 à 12 de 16 ff. le dernier de 24 ff. ; les premiers feuillets ont été numérotés au XVe s. de 1 à 8 (ff. II à VI et 1 à 3), une autre numérotation du XVIIe s. commence au prologue du Manipulus curatorum. Les ff. V-VI et les rectos des ff. 200 et 201 sont blancs. La foliotation contemporaine saute de 188 à 190 sans lacune de texte, — Les ff. I et 202 (feuillets de garde) sont constitués par un fragment d'acte notarié sur parchemin rédigé par Jean « condam Blaxii de Scutaro », notaire apostolique, sous l'épiscopat de Michel de Paullis, évêque de Drivasto (Albanie), 1428-1445. VI et 202 ff. 215 × 140 mm.
  • Reliure :
    • Demi-reliure chagrin rouge au chiffre de Louis-Philippe. Titre du XVe s. sur la tranche inférieure : « Manipulus curatorum ». Titre au dos : « Guidonis de Monte-Rocherii manipulus curatorum ».

Numérisations

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. Iv-IVv Notes et commentaires divers : « Unde Berengarius Lenfranco de residentia Dei antequam celum crearetur. Dic ubi tunc esset... » ; cf. Walther, Initia carminum, n° 4390 ; « Primo precipitur quod sit sine crimine presul //... » ; cf. ibid., n° 14624 ; « Qui excommunicati debent vitari. Vidi prelatus reus... » ; « Circa que et in quibus non possumus communicare ipsis absque excommunicatione... Os orare vale communio... » ; « In quo possumus communicare excommunicato. Utile lex, humile res... » ; « Sententia excommunicationis non suspenditur per appellationem sequentem. Triplex est hujus. Prima quia Christus ligat... — ... 3a ratio quia secum trahit exequutionem. Extra de appell. : Preterea : Fallit hoc... [X II 28 c. 40] » ; « Anno Domini 1117 incipit ordo Cisterciensis per quemdam abbatem Robertum de Elismondo, Lingonensis diocesis », en dessous d'une autre main : « Moleme gallice » (Iv) ; pièce de vers sur les vices et les vertus : « Humilitas. Tu tibi displiceas nec pompam dilige nullum// ... — ... Retrogradeque legas te sic ad tartara legas » (E. André, dans Bibl. Éc. Ch., LIII (1892), 145-146, avec variantes) ; cf. Walther, op. cit., n° 19538 ; « Unde Leo papa de commerciis mercatorum dicit in hunc modum. Difficile est inter ementis [De Pen. D. 5 c. 2, fin]... Nota quinque sunt hujus modi videlicet... » ; « Nota pena contra aleatores posita in canonibus apostolorum talis est. Episcopus aut presbiter aut diaconus alee... » [Decretum Gratiani, D. 35 c. 1] ; « De simoniacis, cum quibus nunc dispensat. Sive bis ordo datur sive baptismus repetatur //... » (II) ; « Remuneratio solventis decima. Nota qui bene et fideliter solvit decimam quadrupliciter remuneratur... — ... satisfactionem et emendationem congruam, 16 q. 7 : Omnes decime [C. 16 q. 7 c. 5] » (IIv-III) ; Nota qui possunt communicare excommunicatis et sunt 12 genera personarum de quibus ait b. Gregorius : Quoniam multos peccatis... [C. 11 q. 3 c. 103] », suivi d'un commentaire : « Hec auctoritas recipit interpretationem... — ... utile lex humile ut supra » (III-IIIv), « Nota Christus passus est 8 kalendas aprilis et eadem die... » ; « Super [bia], Inob [edientia], Jactan[cia]... », la fin de chaque mot a été suscrite en petits caractères (IV), « Ex concilio Claromontensi. Anno 1095 Urbanus papa 2us constituit concilium generale apud Claromontem in Alvernia ubi inter cetera decreta statuit et sanctivit [sic] quod omnes Christiani a die Cinerum... — ... Item indixit viagium ultra mare ad instantiam Petri heremite Ambianensis » (IVv).

    F. VIv Table du Manipulus curatorum, sous forme de tableau : « In nomine Domini Jhesu. Ad evidentiam contentorum in manipulo curatorum qui liber dividitur in 3 partes. Prima de sacramentis... — ... Quid sperandum dotes paradisi : 195 ».

    F. 1-196 GUIDO DE MONTE ROCHERII, Manipulus curatorum. Épître dédicatoire (1-1v) ; — Prologue (1v-2v) ; — « Dividitur ergo presens opusculum in tres partes... » (2v) ; — Pars 1a : « Quantum ad sacramenta... Sciendum... — ... in suo sensu habundet secundum quod habet in usu. Explicit prima pars hujus opusculi... » (2v-83v) ; quelques lacunes : manquent la fin des c. 1 tract. II depuis : « ... interius in mente. [Et dicitur baptismus]... » (5v), c. 6 tract. III depuis : « ... datur propter memoriam. [Locus autem unctionis]... » (19), c. 6 tract. IV depuis : « ... ante missam vel post. [Notandum etiam quod sacerdos]... » (35v), c. 9 tract. IV depuis : « ... vel amicis per modum qui dictus est. [Notandum insuper quod sacerdos]... » (44v), c. 3 tract. V depuis : « ... quod remanet perficiendum [scilicet residuum sacramenti]... » (62v) et de la plupart des § du c. 8 tract. VII : § 4 depuis : « ... consanguinitatis inclusive et non ultra. [Et intellige in transversali linea]... » (72), § 7 depuis : « ... post mortem legitime uxoris. [Extra : de eo qui duxit uxorem]... » (75v), § 8 depuis : « ... dissolvi legitime potest [si alter conjugium]... » (76v), § 9 depuis : « ... metum vel violentiam. [Extra : de sponsalibus]... » (77v), § 10 depuis : « ...solemne est annexum. [Extra : de voto et voti]... » (77v), § 11 depuis : « ... c. Super illa. [Et ad hoc facit illud]... » (78v), § 16 depuis : « ... secundum quod habet in usu [et hec de matrimonio]... » (83v) ; addition à la fin des c. 10 tract. IV : « ... Et notandum quod quilibet christianus tenetur audire missam in die dominico integram et non abire ante benedictionem ut patet : De Cons. di. 1 c. Missas et c. sequen. Et ista sufficiant de ritu misse licet multa alia possunt dici » (52v), c. 1 tract. VII : « ... Aliter diffinitur sic : Matrimonium est viri et femine consorcium communis vite divini et humani juris communicacio » (67) ; — « Incipit 2a pars de penitenciis ». Prologue (83v-85) ; « De penitentia et primo de solemni penitentia... » (85-167v) ; — « Incipit tercia pars hujus libelli et continet quatuor capitula ». Prologue : « Quoniam... » (167v-168) ; « Teste Apostolo sine fide... » (168-196) (éd., Anvers, 1556, 2-218v) ; cf. ms. Latin 3467, f. 3-232v. Nombreuses notes marginales.

    F. 196v-198 Table : « In libello isto sunt tres particule... Tractatus primus prime partis, de sacramentis in generali... — ... quartum de dotibus glorie paradisi, folio 195. Et sic est finis ».

    F. 198v-202 Textes et commentaires divers, de la même main qu'aux ff. I à IVv : « De potestate Summi Pontificis. Nota quod papa summus est super omnes, ipse enim habet... — ... appellat nullus ab illo » (198v-199v) ; « Nota quoto quis gradu distat a stipite toto distat a quolibet descendentium » (199v) ; « Curam non habeant animarum. Extra de prebend. : De multa [X III 5 c. 28]... » ; « Nota qui committit homicidium vel aliud maleficium... » ; « Nota de rebus ecclesiasticis aut domibus religiosis... ». « Nota quod propter quatuor possunt res inmobiles Ecclesie alienari... » ; « Secundum piissimas leges dilatas defunctorum pias voluntates... » (200v) ; « Johannes ewangelista incipit Ewangelium : In principio erat Verbum... » ; « Johannes Os aureum in omelia super anima de Phariseis. Levis est consolatio qui in se ipso... » ; « Glosa super illud Ysaye id : Ad populum terribilem : Scriptum est nichil horribilius blasfema... » (201v) ; vers mnémoniques : « Uxor villa, boves, cenam... » ; cf. Walther, op. cit., n° 19941 ; « Quinque modis peccat uxore maritus abutens //... » ; cf. ibid., n° 16031 ; « Ad papam clerum feriens, falsarius, urens//... » ; cf. ibid., n° 411 » (202).

    F. 201v. « Uxor, villa... » [PETRUS RIGA, Versus] ; cf. ms. Latin 3371, f. 52v.

Intervenants

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Provient du Grand hôpital de Beaune dont l'ex-libris : « Iste liber pertinet hospitali magno Belne », a été gratté aux ff. 1 et 202, mais peut encore se lire au f. 198 avec la date : « 1487, 16 februarii » et la signature : « PMP » ; au f. 202, coeur dans un D et devise, en rouge : « Vagot [sob]rius » ; sur cette devise et sur le chapelain de l'Hôtel-Dieu de Beaune, Pierre Maistrot, qui signe P.M.P., voir la description matérielle du ms. Latin 3480. La table du Manipulus curatorum, au f. VIv, est sans doute de la main de ce chapelain. Au f. 1, ancienne cote de la librairie du Grand hôpital de Beaune : « VV » ; cf. Boudrot ; dans Soc. d'hist., d'arch. et de litt. de l'arr. de Beaune. Mémoires, I (1874), 167.

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Ad papam clerum feriens, falsarius, urens//...

    f. 202

    Incipit du lemme biblique

    Ad populum terribilem... (Is. XVIII, 2)

    Incipit

    Scriptum est nihil horribilius blasphema...

    f. 201v

    Aliter definitur sic : Matrimonium est viri et feminae consortium...

    f. 67

    Anno millesimo nonagesimo quinto Urbanus papa secundus constituit concilium generale...

    f. IVv

    Curam non habeant animarum...

    f. 200v

    De paenitentia igitur tractaturus primo dicam...

    f. 85

    Dic ubi tunc esset cum praeter eum nihil esset //...

    f. Iv

    Dividitur ergo praesens opusculum in tres partes...

    f. 2v

    Et notandum quod quilibet christianus tenetur audire missam in die dominico...

    f. 52v

    Incipit du lemme biblique

    Fons sapientiae, Dei verbum... (cf. Eccli. I, 5)

    Incipit

    Dispositione mirabili...

    f. 1

    Johannes evangelista incipit Evangelium : In principio erat Verbum...

    f. 201v

    Levis est consolatio qui in se ipso...

    f. 201v

    Nota Christus passus est VIII° kal. Aprilis et eadem die...

    f. IV

    Nota de rebus ecclesiasticis aut domibus religiosis...

    f. 200v

    Nota : poena contra aleatores posita in canonibus Apostolorum talis est...

    f. II

    Nota qui bene et fideliter solvit decimam quadrupliciter remuneratur...

    f. IIv

    Nota qui committit homicidium vel aliud maleficium...

    f. 200v

    Nota qui possunt communicare excommunicatis et sunt duodecim genera personarum...

    f. III

    Nota quod papa summus est super omnes, ipse enim habet...

    f. 198v

    Nota quod propter quattuor possunt res immobiles Ecclesiae alienari...

    f. 200v

    Nota : Quoto quis gradu distat a stipite toto distat a quolibet descendentium...

    f. 199v

    Os orare vale communio mensa negatur //...

    f. Iv

    Primo praecipitur quod sit sine crimine praesul //...

    f. Iv

    Quantum ad primam partem primo videbuntur aliqua de sacramentis...

    f. 2v

    Quantum ad sacramenta in generali primo videndum est...

    f. 2v

    Quinque modis peccat uxore maritus abutens //...

    f. 202

    Quoniam magister et Dominus Jesus Christus de mundo ascensurus...

    f. 167v

    Quoniam, secundum quod dicit propheta Malachias capitulo II (7), immo Dominus per Malachiam : Labia sacerdotis...

    f. 1v

    Sciendum ergo quod omnia sacramenta novae Legis...

    f. 3

    [...] Scriptum est nihil horribilius blasphema...

    f. 201v

    Secundum piissimas leges dilatas defunctorum pias voluntates...

    f. 200v

    Sententia excommunicationis non suspenditur per appellationem sequentem...

    f. Iv???

    Sive bis ordo datur sive baptismus repetatur //...

    f. II

    Super. inob. jactan. hypo. praesumptio conten. //...

    f. IV

    Superbia, inoboedientia, jactantia, hypocrisis, praesumptio, contentio...

    f. IV

    Teste Apostolo, sine fide impossibile est placere Deo...

    f. 168

    Tu tibi displiceas nec pompam dilige nullum //...

    f. 51

    Unde Leo papa de commerciis mercatorum dicit in hunc modum : Difficile est inter ementis... Nota quinque sunt hujusmodi...

    f. II

    Utile, lex, humile, res ignorata, necesse //...

    f. 1v

    Uxor, villa, boves, cenam clausere vocatis // ...

    f. 202

    Verus et pius Samaritanus, dulcis Jesus, qui vinum et oleum...

    f. 83v

    Vidi : praelatus reus, inquit publica fama //...

    f. Iv

    Actes ou fragments d'actes -- (XVe s.)
    BEAUNE (Côte-d'Or) -- Hôtel-Dieu. Possesseur
    BERENGARIUS TURONENSIS -- Extraits à lui attribués par le ms. : Versus Berengarii et Lanfranci de residentia Dei
    BIBLICA -- Vetus Testamentum Isaias. Glossa (fragmentum)
    CITEAUX (abbaye de), dioc. de Châlon-sur-Saône -- Note sur l'abbaye de Cîteaux
    Coeur dans D
    COLBERT (Jean-Baptiste) -- Possesseur
    Commerce -- Note sur le commerce
    Comput -- Notes et extraits de comput
    CONCILES -- Clermont-Ferrand (1095). Note sur le concile
    DÉCORATION -- Initiales de couleur (XVe s.)
    DÉCORATION -- Initiales ornées à la plume (XVe s.)
    Devises -- Vagot sobrius
    Dîmes -- Notes sur les dîmes
    Droit canonique -- Notes et extraits
    Évangélistes -- Notes les concernant
    Excommunication -- Notes
    Excommunication -- Vers
    Excommunication -- Vers (casus in quibus licet participare excommunicato)
    GRATIANUS -- Decretum (excerpta)
    GUIDO DE MONTE ROCHERII -- Manipulus curatorum
    JOHANNES quondam BLAXII DE SCUTARIO, notarius apostolicus -- Acte et signature (XVe s.)
    JOHANNES CHRYSOSTOMUS (s.) -- Extraits à lui attribués par les mss.
    LANFRANCUS, archiep. CANTUARIENSIS -- Extraits à lui attribués par le ms. : Versus Berengarii et Lanfranci de residentia Dei
    MAISTROT (Pierre), chapelain de l'Hôtel-Dieu de Beaune -- Devise
    MAISTROT (Pierre), chapelain de l'Hôtel-Dieu de Beaune -- Notes autographes
    MAISTROT (Pierre), chapelain de l'Hôtel-Dieu de Beaune -- Signature
    MICHAEL PAULI, ep. Drivastensis -- Mention
    Pape -- Cas réservés Vers mnémoniques
    Pape -- Pouvoir De Potestate Summi Pontificis
    PETRUS RIGA -- Versus
    RAIMUNDUS GASTON, ep. Valentinensis -- Épître dédicatoire à lui adressée
    RELIURE -- Reliures au chiffre de Louis-Philippe
    RELIURE -- Éléments annexes Titre manuscrit sur la tranche inférieure
    ROBERTUS MOLISMENSIS abbas (s.), O. Cist. -- Mention
    Simonie -- Vers
    URBANUS II, papa -- Mention
    Vers anonymes latins -- Divers
    Vers anonymes latins -- Vers anacycliques
    Vertus -- Vers
    Vices -- Vers

Sources des données