Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3226

  • Titres attestés :
    • Jonas Aurelianensis
    • Pacificus Veronensis
    • S. Prosper Aquitanus
    • Sermones
  • Autre libellé du document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3226
    • Paris. BnF, Latin 3226
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Jonas d'Orléans (0780?-084.) | Prosper d'Aquitaine (saint, 0390?-0455?)
  • Date de fabrication :
  • Support : Parchemin.
  • Composition :
    • 160 ff.
  • Format :
    • 250 × 165 mm.
  • Aspects codicologiques :
    • Écriture et décoration du midi de la France. Initiales rouges, quelques-unes peintes. Rubriques. Incipits en capitale rustique, noir et rouge, souligné de jaune. — 21 cahiers de 8 ff., sauf le 15e de 4 ff. ; traces de f. coupé, sans lacune, entre les ff. 112 et 113, 146 et 147, 151 et 152, 158 et 159. — Plusieurs feuillets cousus. Le f. 121v est blanc. — Au f. 159v, explicit rubriqué : « Porrigat auxilium scriptori celsa potestas || O utinam secum maneat Deus qui cuncta gubernat. || Bellonus scriptor librum istum peregit ». — Au f. I, titre d'une main du XVIIe s. : « De debito conjugali libri tres ». — Au f. 67, signature : « F. Phelippes Mauger, 1562 ».160 ff.250 × 165 mm.
  • Reliure :
    • Reliure XVIIe s. maroquin rouge aux armes royales. Titre au dos. Tranches mouchetées.

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 1-121 [JONAS AURELIANENSIS, De institutione laicali libri tres] Epître dédicatoire : « Dilecto in Christo perpetuam in Domino salutem. Nuper strenuitatis litteras suscepi quibus meam extremitatem... — ... sed Deo mecum gratias agere meminerint. Explicit prologus » (M. G. Epist., V, 346-347) (1-2) ; — « Table : « Incipiunt capitula libri primi. I. Quod generaliter omnes fideles... — ... XX. Quod multi professionem christianam verbis teneant sed operibus neglegant » (2-2v) ; — « Incipiunt capitula libri secundi. I. Quod conjugium a Deo sit constitutum... — ... XXVIII. De sectanda ospitalitate » (2v-3) ; — [Cap. lib. III] « De caritate. I... — ... De electorum sempiterna remuneratione, XX ». (3) ; — [L. I] « Quod generaliter omnes fideles nosse oporteat in quantum prolapsionis damnationem propter reatum primi hominis devenirent. I. Protoplaustus tocius humani generis parens... — ... prout Deus posse dederit demonstrabitur capitalis. Explicit liber primus » (3-34v) ; le c. 6 s'arrête sur les mots : « ... ante tribunal eterni judicis proficiat » (9v) ; le c. 19 s'arrête sur les mots : « ... sed pocius bonis operibus indesinenter debeamus insistere » (29v) ; — « Incipit liber secundus. Quod conjugium a Deo sit constitutum, et non sit appetendum causa luxurie sed liberorum procreatione. I. Cum Deus summe bonus cuncta que fecit... — ... se mercedem pollicitus est redditurum. Explicit liber secundus » (34v-86) ; le c. 1 s'arrête sur les mots : « ... et ceteris bonis operibus diluere satagant » (36v) ; le c. 10 commence avec les mots : « Ezechiel propheta cum bona viri justificata... » (48) ; la rubrique du c. 11 diffère de l'édition : « Qualiter mulier post partum et vir post concubitum uxoris ecclesiam debent ingredi » ; le c. 11 commence avec les mots : « Gregorius papa ad interrogationem Augustini Anglorum episcopi ait : cum enixa fuerit... » (49v) ; le c. 15 commence avec les mots : « Ait Dominus in lege : Honora patrem tuum... » (56v) ; — « Incipit liber tercius. De caritate. Ille caritatem habet qui et Deum plus quam se... — ... sine fine in eternum vivamus. Explicit liber tercius feliciter. Amen » (86-121) ; par suite d'une lacune matérielle entre les ff. 87v et 88 la fin du c. 2 depuis : « ... ad hoc contumeliarum [ludibria irrisionum proba]... », et le déb. du c. 3 jusqu'à : « [Doctrina viri per patientiam noscitur] Dominus in Evangelio : Beati, inquit, pacifici... » manquent (87v) (P. L., CVI, 121-278).

    F. 122-129v S. PROSPER AQUITANUS : « Incipit epistola Prosperi ad Rufinum Pata [vinum ?]. Domino fratri dilectissimo in Christo, et merito venerabili Rufino, Prosper eternam salutem dicit. Accepi per comunem amicum... — ... per viam veritatis di[ri]gat in vitam eternam. Explicit epistola Prosperi ad Rufinum presbiterum de libero arbitrio » (P. L., LI, 77-90) ;

    F. 129v-139v [Pro Augustino responsiones ad capitula objectionum Gallorum calumniantium] « Incipiunt responsiones ejusdem. » Prologue : « Doctrinam quam sancte memorie Augustinus episcopus contra Pelagianos... — ... propicius habeant culpare quam nosse » (129v-130) ; [Pars Ia] « Incipiunt capitula calumniantium, quibus singulis respondetur. Objecio : Quod ex predestinatione Dei velud fatali necessitate... — ... sine prescientia esse non potest » (130-137) ; — [Pars IIa] « Quamvis ergo ad omnes objectiones seu querule... — ... nec ut faceremus exegit. Explicit prepositiones [sic] ad capitula Gallorum » (137-139v) (ibid., 155-174) ;

    F. 139v-145v [Pro Augustino responsiones ad capitula objectionum Vincentianarum] « Incipiunt responsiones contra capitula objectionum Vincencianarum. Prefacio. Quidam Christiane ac fraterne caritatis obliti... — ... in earumdem repertoribus censeant debere puniri » (139v-140) ; « Incipiunt capitula objecionum, quibus ad singula respondetur. Objectio quia Dominus Jhesus Christus non pr???o omnium hominum salute... — ... voluntatem Dei sentient vindicantem. Expliciunt responsiones ad capitula » (140-145v) (ibid., 177-186) ;

    F. 145v-154v [Pro Augustino responsiones ad excerpta Genuensium] « Responsiones ad excepta que de Genesi [sic] civitate sunt mi[ssa] » ; Epître déd. : « Camillo et Theudulo venerabilibus presbiteris Prosper. In libris beate memorie Augustini episcopi... — ... proposuistis, in quibus verba sunt sancti Augustini episcopi » (145v-146) ; « Objectio : Jacob dilexi, Esau odio habui ; ad hoc perduxi ratiocinationem... — ... perseverantiaque meritorum hoc teneatur quod habet veritas » (146-154v) (ibid., 187-202).

    F. 154v-157 Quatre sermons pour des moniales : « Sermo utilis ad monachas. Felicissime virgini infelix exul felicem optat salutem. Omnipotenti Deo sunt gratie referende... — ... congruo in sororum conventu singillatim dicatis » (154v-155v) ; — « Sermo primus. Sicut nobis necesse est, sorores in Christo karissime, ut vos moneamus, ita oportet... — ... potestis ejus fieri membra, et ipse vobis prestare dignetur... » (155v-156v) ; — « Sermo secundus. Moneo vos omnes, in Christo dilecte sorores, ut superbiam fugiatis... — ... qui sui sanguinis precio vos redemit » (156v) ; — « Sermo tercius. Cum necesse sit, o dilecte in Christo sorores, ut de multis vos moneamus... — ... mortuus est pro salute et resurrexit propter justificationem nostram » (156v-157) ; cf. J. Leclercq, Recherches sur d'anciens sermons monastiques, Revue Mabillon, XXXVI (1946), 12.

    F. 157-159v [De peccato Adam] Epistolae Vitalis scolastici [Veronensis], Pacifici archidiaconi [Veronensis], [Hildemari presbyteri abbatis Civatensis ?] « Sancto vener???andoque in Christo patri Pacifico, gratia et nomine, illustri archidiachono, Vitalis humillimus scolasticus... Noverit beatitudo tua, prudentissime pater, eo quod in hac nostra patria... — ... pro impemso [sic] benefitio gratias referamus » (157-157v) ; — « Humilis levita Pacificus karissimo in Christo patri Ildemaro... Misi ad vos mihi epistulam transmissam... — ... edisserere oppido opto. Valete » (157v) ; — « Probatissimo viro Pacifico archidiachono, servi et oratores vestri quibus scedulam vobis transmissam direxistis, salutem. Cum beatus Augustinus cautissimus divinarum scripturarum tractator... — ... prohibetur. Valeat beatitudo vestra, vestre fragilitatis memor existens ». (Lettre éd. par Duemmler, M. G., Epist. V, 355-357, avec une rubrique indiquant « Hildemarus presbyter » comme rédacteur, d'après le ms. C.L.M. 14581 [Hildemar, abbé de St-Pierre de Civate, dioc. de Milan]) (A. Campana, Il Carteggio di Vitale e Pacico da Verona col monaco Ildemaro, dans Atti del Congresso internazionale di diritto romano, Verona, 1948, I, 267-280) ; cf. J. Leclercq, Revue du M. A. latin, II (1946), 66-67.

    F. 160-160v feuillet de garde coupé, divers essais de plumes et traces d'une liste de noms et de redevances du XIIe s. : « Inart Broquier. VI. d... Jacobus Folbertus debet ecclesie Sancti Trophimi 1 fl (?) annone in tempore mesium [sic]... » (160) ; « Pignus Bernardati et fratris ejus... » (160v).

    F. 154v-157. (éd. G. de Martel, dans Studia monastica, XIX (1977), 349-352 d'après ce ms.) ; cf. ibid., 343-348.

Intervenants

Autres intervenants

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • KIENZLE, Beverly Mayne (dir.) (2000), The sermon, Turnhout, Brepols (Typologie des sources du moyen âge occidental, 81-83), ici p. 299

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Cum beatus Augustinus cautissimus divinarum Scripturarum tractator...

    f. 158

    Cum Deus summe bonus cuncta quae fecit bona sint valde dicente Scriptura...

    f. 34v

    Cum necesse sit, o dilectae in Christo sorores, ut de multis vos moneamus...

    f. 156v

    Felicissimae virgini infelix exsul felicem optat salutem. Omnipotenti Deo sunt gratiae referendae...

    f. 154v

    Ille caritatem habet qui et Deum plus quam se et proximum diligit...

    f. 86v

    Misi ad vos mihi epistolam transmissam cujus sensum...

    f. 157v

    Moneo vos, omnes in Christo dilectae sorores, ut superbiam fugiatis...

    f. 156v

    Noverit beatitudo tua, prudentissime pater, eo quod in hac nostra patria...

    f. 157

    Nuper strenuitatis litteras suscepi quibus meam extremitatem communem fecisti...

    f. 1

    Porrigat auxilium scriptori celsa potestas //...

    f. 159v

    Protoplastus totius humani generis parens mirabiliter a Deo de limo terrae creatur...

    f. 3v

    Sicut nobis necesse est, sorores in Christo carissimae, ut vos moneamus, ita oportet...

    f. 155v

    BELLONUS -- Copiste (XIIe s.)
    BERNARDATUS -- Mention (XIIe s.)
    DÉCORATION -- Décoration française méridionale (XIIe s.)
    DÉCORATION -- Initiales de couleur (XIIe s.)
    Écriture -- méridionale (XIIe s.)
    HILDEMARUS, Civatensis abbas (?) -- Lettres à lui adressées
    HILDEMARUS, Civatensis abbas (?) -- Epistola
    JONAS AURELIANENSIS ep. -- De Institutione laicali
    MAUGER (F. Phelippes) -- Signature (1562)
    MAZARIN (Jules, card.) -- Possesseur
    Noms -- (XIIe s.)
    PACIFICUS, Veronensis archidiaconus -- Lettres à lui adressées
    PACIFICUS, Veronensis archidiaconus -- Epistola
    PROSPER AQUITANUS (s.) -- Epistola ad Rufinum de gratia et libero arbitrio
    PROSPER AQUITANUS (s.) -- Pro Augustino responsiones ad capitula objectionum Gallorum calumniantium
    PROSPER AQUITANUS (s.) -- Pro Augustino responsiones ad capitula objectionum Vincentianarum
    PROSPER AQUITANUS (s.) -- Pro Augustino responsiones ad excerpta Genuensium
    Redevance -- Liste (XIIe s.)
    RELIURE -- Reliures XVIIe-XVIIIe s. aux armes et chiffre royaux
    RELIURE -- Éléments annexes Tranches jaspées
    RUFINUS -- Lettre de s. Prosper d'Aquitaine à lui adressée
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- Sermones singuli
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De diversis Ad moniales
    VITALIS VERONENSIS scholasticus -- Epistola

Source des données