Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3824

  • Titre attesté :
    • Sermones varii et miscellanea theologica.
  • Autre libellé du document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3824
    • Paris. BnF, Latin 3824
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Alain de Lille (11..-1202?) | Jacques de Lausanne (12..-1322?) | Jean de La Rochelle (11..?-1245)
  • Date de fabrication :
  • Support : Parchemin.
  • Composition :
    • 92 ff. à longues lignes, précédés et suivis de 2 ff. de garde de parchemin et d'1 contregarde de papier peigne.
  • Format :
    • 185 × 143 mm. (justification 150 × 90 mm.).
  • Aspects codicologiques :
    • Au f. 1, ex-libris gratté. Sur le f. de garde I, cote de la Bibliothèque de Philippe de Béthune : « Theol. 116 » ; cf. Omont, Anciens inventaires, IV, 218Décoration de style chartrain. Initiales filigranées, alternativement rouges ou bleues. — 12 cahiers de 8 ff., sauf le 7e de 7 ff. (49-55) et le 12e de 5 ff. (88-92). Signatures contemporaines en chiffres romains dont beaucoup ont été rognées : on lit : « IIIIus » (32v), « V » (40v), « XIus » (79v). Trace d'un f. coupé avec lacune de texte entre les ff. 55 et 56 ; onglets entre les ff. 66 et 67, 67 et 68. Foliotation en chiffres arabes (XVe s.) au verso des ff., en partie rognée, confirmant qu'un cahier a disparu au milieu du ms., vraisemblablement entre les ff. 55 et 56. Le f. 92 est presque totalement mutilé. Au f. 59, trace de réparation ancienne. — Notes marginales un peu postérieures indiquant les fêtes auxquelles le sermon est destiné, et portant des appréciations : « bonum est » (23), « revertere » (29), « volvo hic videre adhuc » (31), « bonum est de matrimonio » (33), « optimum est » (37v), etc. Aux ff. 1 et 15v, essai de plume XVe-XVIe s. : « sagitte » ; en marge sup. du f. 2, proverbe composé de Ps. CXIII, 17 et VI, 6. 92 ff. à longues lignes, précédés et suivis de 2 ff. de garde de parchemin et d'1 contregarde de papier peigne. 185 × 143 mm. (justification 150 × 90 mm.).
  • Reliure :
    • Reliure XVIIe s. maroquin rouge aux armes et chiffre de Philippe de Béthune. Tranches dorées.

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 1-91v Collection de sermons et de fragments théologiques destinés à des moines ; beaucoup se retrouvent dans le ms. NAL 223. « De Natale » (en marge), « Nostis, fratres karissimi, quod homo prime prevaricationis merito exilio... » (1-3) ; — « I dominica post [Natalem] » (en marge), « Dum medium silentium... (Sap. XVIII, 14). Tria igitur sunt silentia ut inter primum et tercium... » (3-5v) ; — « De VII viciis » (en marge), « In illa die sibilabit Dominus musce... (Is. VII, 18). Videndum est igitur in primis quid sit Egiptus... » (5v-8v) ; — « Judicum VI° (en marge), « Invenimus in Veteri Testamento quod antiquus ille populus qui populus Israel dicitur... — ...in die Madian » (8v-12) ; — « Ysai [...] XXI » (en marge), « Verba hec Propheta quidem loquitur nec tamen accipienda sunt... — ...in virtutem ascendendo » (12-13v) ; — « Haurietis aquas de fontibus Salvatoris... (Is. XII, 3). Ecce jocunda promissio et gaudio plena... » (13v-15v) ; — « In Natale » (en marge), « Puer natus est nobis... (cf. Is. IX, 6). Ad honorem pueri hujus qui hodie natus est nobis... » (15v-16) ; — « In Epyp[hania] » (en marge), « Reges Tharsis et insule munera offerunt... (Ps. LXXI, 10). In hiis tribus regibus designantur universi fideles... » (16-17) ; — [In purificatione b. Mariae] « Postquam impleti sunt dies purgationis... (Lc. II, 22). Ecce in tam sublimi Virgine admiranda humilitas... », attribué faussement à Jean de la Rochelle ; cf. ms. NAL 223, f. 88 ; Hauréau, Notices, VI, 145 ; attribué faussement à Jacques de Lausanne ; cf. Schneyer, Repert. lat. Serm, III, 93, n° 472 (17v-19v) ; — « [D]e Assumpcione » (en marge), « De laude beate et gloriose Dei genitricis Marie vobis in presenti sermone locuturus placet... » ; cf. ms. cit., f. 94 ; Hauréau, op. cit., VI, 145 (19v-23) ; — [De eodem] « Ex evangelice lectionis instrumento dulce melos hodie nostris auribus... » (23-25v) ; — « Reddite que sunt Cesaris Cesari... (Mt. XXII, 21). Deo debemus representare imaginem et similitudinem suam... » (25v-26v) ; — « In Cantico Canticorum loquitur sponsa de allocutione sponsi dicens : Anima mea liquefacta est... (Cant. V, 6)... — ...quod sit bellum » (26v-28v) ; — « Magna opera Domini exquisita... (Ps. CX, 2). Utile est quibuslibet peccatoribus... » (28v-31v) ; — « [J]acobi quarto [sic] » (en marge), « Legimus apostolo dicente quia Deus superbis resistit... (I Petr. V, 5). Ad hoc spectat quia humiles invitantur... » ; cf. ms. cit., f. 79 ; Hauréau, op. cit., VI, 145 (31v-34v) ; — [In die Paschae] « Nuper celebravimus celebratatem [sic] quandam super omnes alias celebritates... » (34v-37v) ; — [In eodem] « Hec est dies quam fecit Dominus... (Ps. CXVII, 24). Quare dicitur hec est dies..., quoniam est dies... » (37v-41v) ; — « Facta est quedam dies et transibat Helyseus... (IV Reg. IV, 8-10). Modo querendum nobis est que sit hec magna mulier... » (41v-43v) ; — « [C]ena Domini » (en marge), « Hodie completum opus illud misticum quod de David legitur, qui videlicet mutavit vultum suum... (cf. Ps. XXXIII, 1)... » (43v-45v) ; — « Duo sunt que fidelis quisque prudenter attendere debet... — ...letitia sempiterna erit eis » ; cf. ms. cit., f. 133 ; Hauréau, op. cit., VI, 147 (45v-49) ; — « Ferrum de terra tollitur... (Job XXVIII, 2). Ferrum istud intelligitur cor ferreum... » ; cf. ms. cit., f. 85 ; Hauréau, op. cit., VI, 145 (49-50v) ; — « [Ad] sacerdotes et [predica]tores » (en marge), « Ego sum pastor bonus... (Joh. X, 11). In hujus lectione evangelii ostendit nobis Dominus... » ; cf. ms. cit., f. 77 ; Hauréau, op. cit., VI, 144 (50v-53) ; — « De triplici morte » (en marge sup.), « Beatus qui habet partem in prima resurrectione... (Apoc. XX, 6). Commendat nobis, fratres, divina Scriptura duas mortes... — ...qui resurrectio est et vita [...] », incomplet de la fin par lacune matérielle ; attribué à Alain de Lille par Schneyer, op. cit., I, 73, n° 52 ; attribution peu probable d'après M.-Th. d'Alverny, Alain de Lille, Paris, 1965, 128 (53v-55v) ; — « [...] excidite silvam istam... — ...in faciem Christi tui », sermon incomplet du début (56-56v) ; — « Apprehendent septem mulieres... (Is. IV, 1). Hee septem mulieres septem sunt gratie spirituales... — ...oporteat salvari » (56v-58) ; — [Dominica Pentecostes vel de Spiritu sancto] « Si quis diligit me... (Joh. XIV, 23). Promittit Dominus Jhesus fidelibus suis, amicis suis, adventum suum... » (58-60) ; — « Apud antiquos fuit consuetudo regum et principum dies... — ...verbum Dei » (60-64) ; — « Inter cetera verba que sub quibusdam figuris loquitur Dominus... — ...onagrum liberum » (64-66v) ; — « [In] Ramis Pal[m]arum » (en marge), « Qui sponte obtulistis vos... (cf. Judic. V, 2). Discrimen est conflictus sive congressus... » ; cf. ms. Latin 2950, f. 171v (66v-68v) ; — « Legimus in Zacharia propheta angelum locutum fuisse ad eundem prophetam et dixisse : Leva oculos tuos... (Zach. V, 5)... — ...interpretatur fetor eorum » ; cf. ms. NAL 223, f. 90 ; Hauréau, op. cit., VI, 145 (68v-70v) ; — « En lectulum Salomonis sexaginta fortes... (Cant. III, 7-8). Videndum in primis quid sit Salomon... — ...sicut alibi plenius exposuimus » (70v-72) ; — « Nostis, fratres karissimi, quod cum mortuus esset Moises qui populum Israel rexerat... » (72-75) ; — « Scriptura sacra loquitur nobis assidue de quodam loco divitiarum et delitiarum... » ; cf. ms. Latin 3570, f. 148 (75-77) ; — « Duo sunt genera compunctionis. Est enim compunctio timoris... — ...sicut alibi intimavimus » (77-78v) ; — [De Adventu] « Ecce rex venit, Dominus terre, beati qui parati sunt, occurre illi. Tempus nobis iminet, fratres mei, tempus scilicet quod dicitur... » ; cf. J. Leclercq, Le Sermon sur la royauté du Christ au M.A., dans Arch. d'hist. doctr. et litt. du M.A., XIV (1943-1945), p. 146, n. 9 et ms. n° 36 des pp. 151, 161, 169 (78v-81) ; — « In omni sermone qui in conventu Fratrum gratia edificationis proponitur... — ...in domum eternitatis sue ; cf. J. Leclercq, Le Magistère du prédicateur au XIIIe s., ibid., XV (1946), 107, n. 3 (81-83) ; — « In dedicatione » (en marge), « Domum tuam decet sanctitudo... (Ps. XCII, 5). Celebramus hodie, fratres karissimi, sollempnitatem dedicationis ecclesie... » ; cf. mss. Latin 3570, f. 139 ; NAL 223, f. 92 ; Hauréau, op. cit., VI, 145 (83-85v) ; — « [Domin]ica II quadragesime » (en marge), « Egressus Jhesus secessit in partes Tiri... (Mt. XV, 21). De hujusmodi egressione quod semel in hoc libello... » (85v-89v) ; — « Due generationes sunt que ab initio seculi... — ...et honorificabis me. His de [...] », incomplet par lacune matérielle (89v-91v).

Intervenants

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Incipit du lemme biblique

    Apprehendent septem mulieres... (Is. IV, 1)

    Incipit

    Hae septem mulieres septem sunt gratiae spirituales...

    f. 56v

    Apud antiquos fuit consuetudo regum et principum dies natalium suorum...

    f. 60

    Incipit du lemme biblique

    Beatus qui habet partem in prima resurrectione... (Apoc. XX, 6)

    Incipit

    Commendat nobis, fratres, divina Scriptura duas mortes...

    f. 53v

    De laude beatae et gloriosae Dei genitricis Mariae vobis in praesenti sermone locuturus placet...

    f. 19v

    Incipit du lemme biblique

    Domum tuam, Domine, decet sanctitudo... (Ps. XCII, 5).

    Incipit

    Celebramus hodie, fratres carissimi, sollemnitatem dedicationis ecclesiae...

    f. 83

    Duae generationes sunt quae ab initio saeculi per viam vitae praesentis...

    f. 89v

    Incipit du lemme biblique

    Dum medium silentium tenerent omnia... (Sap. XVIII, 14)

    Incipit

    Tria igitur sunt silentia ut, inter primum et tertium...

    f. 3

    Duo sunt genera compunctionis. Est enim compunctio timoris, est et compunctio amoris. Compunctio timoris nascitur...

    f. 77

    Duo sunt quae fidelis quisque prudenter adtendere debet...

    f. 45v

    Ecce rex venit, Dominus terrae, beati qui parati sunt, occurre illi. Tempus nobis imminet, fratres mei, tempus scilicet quod dicitur...

    f. 78v

    Incipit du lemme biblique

    Ego sum pastor bonus... (Joh. X, 11).

    Incipit

    In hujus lectione evangelii ostendit nobis Dominus...

    f. 50v

    Incipit du lemme biblique

    Egressus Jesus secessit in partes Tyri... (Mt. XV, 21).

    Incipit

    De hujusmodi egressione quod semel in hoc libello...

    f. 85v

    Incipit du lemme biblique

    En lectulum Salomonis sexaginta fortes... (Cant. III, 7)

    Incipit

    Videndum in primis quid sit Salomon...

    f. 70v

    Ex evangelicae lectionis instrumento dulce melos hodie nostris auribus...

    f. 23

    Incipit du lemme biblique

    Facta est quaedam dies et transibat Eliseus... (IV Reg. IV, 8-10)

    Incipit

    Modo quaerendum nobis est quae sit haec magna mulier...

    f. 41v

    Incipit du lemme biblique

    Ferrum de terra tollitur... (Job XXVIII, 2)

    Incipit

    Ferrum istud intellegitur cor ferreum, cor scilicet durum...

    f. 49

    Incipit du lemme biblique

    Haec est dies quam fecit Dominus... (Ps. CXVII, 24).

    Incipit

    Quare dicitur haec est dies quam fecit Dominus quoniam est dies...

    f. 37v

    Incipit du lemme biblique

    Haurietis aquas de fontibus Salvatoris... (Is. XII, 3)

    Incipit

    Ecce jucunda promissio et gaudio plena...

    f. 13v

    Hodie completum opus ille mysticum quod de David legitur, qui videlicet mutavit vultum suum... (cf. Ps. XXIII, 1)...

    f. 43v

    In Cantico Canticorum loquitur sponsa de adlocutione sponsi dicens : Anima mea liquefacta... (Cant. V, 6)...

    f. 26v

    Incipit du lemme biblique

    In illa die : Sibilabit Dominus muscae... (Is. VII, 18)

    Incipit

    Videndum est igitur in primis quid sit Aegyptus...

    f. 5v

    In omni sermone qui in conventu Fratrum gratia aedificationis proponitur duo sunt necessaria...

    f. 81

    Inter cetera verba quae sub quibusdam figuris loquitur Dominus ad beatum Job...

    f. 64

    Invenimus in Veteri Testamento quod antiquus ille populus qui populus Israel dicitur...

    f. 8v

    Incipit du lemme biblique

    Legimus apostolo dicente quia Deus superbis resistit... (I Petr. V, 5)

    Incipit

    Ad hoc spectat quia humiles invitantur...

    f. 31v

    Legimus in Zacharia propheta angelum locutum fuisse ad eumdem prophetam et dixisse : Leva oculos tuos... (Zach. V, 5)...

    f. 68v

    Incipit du lemme biblique

    Magna opera Domini exquisita... (Ps. CX, 2)

    Incipit

    Utile est quibuslibet peccatoribus et non solum modo peccatoribus sed etiam justis...

    f. 28v

    Nostis, fratres carissimi, quod cum mortuus esset Moyses qui populum Israel rexerat...

    f. 72

    Nostis, fratres carissimi, quod homo primae praevaricationis merito exsilio deputatus est...

    f. 1

    Nuper celebravimus celebr[i]tatem quamdam super omnes alias celebritates...

    f. 34v

    Incipit du lemme biblique

    Postquam impleti sunt dies purgationis... (Lc. II, 22).

    Incipit

    Ecce in tam sublimi Virgine admiranda humilitas...

    f. 17v

    Incipit du lemme biblique

    Puer natus est nobis... (cf. Is. IX, 6)

    Incipit

    Ad honorem pueri hujus qui hodie natus est nobis...

    f. 15v

    Incipit du lemme biblique

    Qui sponte obtulistis vos discrimini benedicite Dominum... (Judic. V, 2)

    Incipit

    Discrimen est conflictus sive congressus gravius et periculosius...

    f. 66v

    Incipit du lemme biblique

    Reddite quae sunt Caesaris Caesari... (Mt. XXII, 21)

    Incipit

    Deo debemus repraesentare imaginem et similitudinem suam...

    f. 25v

    Incipit du lemme biblique

    Reges Tharsis et insulae munera offerunt... (Ps. LXXI, 10)

    Incipit

    In hiis tribus regibus designantur universi fideles...

    f. 16

    Scriptura sacra loquitur nobis adsidue de quodam loco divitiarum et deliciarum...

    f. 75

    Incipit du lemme biblique

    Si quis diligit me, sermonem meum... (Joh. XIV, 23).

    Incipit

    Promittit Dominus Jesus fidelibus suis, amicis suis adventum suum...

    f. 58

    Verba haec propheta quidem loquitur, nec tunc accipienda sunt...

    f. 12

    ALANUS DE INSULIS -- Sermo
    BETHUNE (Philippe de) -- Possesseur
    DÉCORATION -- Décoration française Chartraine, (XIIe s.)
    DÉCORATION -- Initiales filigranées, (XIIe s.)
    Écriture française -- (XIIe s.)
    JACOBUS DE LAUSANNA, O.P. -- Sermo
    JOHANNES DE RUPELLA, O.F.M. -- Sermo
    Nota bene -- Appréciation sur les sermons
    Parchemin -- Restaurations anciennes par couture ou par collage de fragments de parchemin
    RELIURE -- Tranches dorées
    RELIURE -- Reliures aux armes de : Béthune (Philippe de)
    SERMONS -- Collectiones sermonum variorum ad monachos
    SERMONS -- De Tempore : In Adventu
    SERMONS -- De Tempore : In Nativitate Domini
    SERMONS -- De Tempore : In dom. 1a post natale
    SERMONS -- De Tempore : In Epiphania
    SERMONS -- De Tempore : In dom. 2a quadragesimae
    SERMONS -- De Tempore : In Ramis
    SERMONS -- De Tempore : In Cena Domini
    SERMONS -- De Tempore : In Pascha
    SERMONS -- De Tempore : In Pentecoste
    SERMONS -- Sermones de sanctis et festis Adsumptio
    SERMONS -- Sermones de sanctis et festis Purificatio
    SERMONS -- Sermones communes De dedicatione ecclesiae
    SERMONS -- Sermones de diversis Ad sacerdotes et praedicatores
    SERMONS -- Sermones de diversis De septem vitiis
    SERMONS -- Sermones de diversis De triplici morte
    Vices -- Sermon sur les sept vices

Source des données