Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.3908

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Papier (filigranes, certains manquent ou sont indiscernables; f. 7a: var. Briquet 4083, Genève, 1432-1446 ou Venise, 1483 ?; f. 10-16: var. Briquet 2639 ou 2677, Ferrare-Reggio d’Émilie, 1415-1418; f. 173: var. Briquet 3685, Florence, 1459 ou 3688, Venise, 1484 ou 1496; f. 183: var. Briquet 794, Palerme-Pise-Naples, 1437-1444; f. 223-234: basilic), XVe s., 257 ff. (+ f. 7a selon la foliotation ancienne qui continue d'être suivie; f. 59, 67, 68, 148, 149, 156, 161, 169, 170, 174, 181, 205, 209, 210 et 211 arrachés; f. 4v°, 61v°, 62v°, 118v°, 127, 166v°, 167v°, 179-180, 182-182v°, 190v°, 191v°, 201v°, 202v°, 217v°, 221v°-222v°, 223v°, 234v°, 239v°-241v°, 242v°, 243v°, 246-247v°, 248v°-250v°, 251v°, 254v°, 256-257v° blancs) ou 243 ff. selon une foliotation récente imprimée qui ne tient pas compte des feuillets manquants (indiquée ici entre parenthèses), 310 x 215 mm.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 2: //discant obstant

    Recueil humanistique formé par Giovanni Tortelli († vers 1466), surtout des lettres originales de ses correspondants, avec quelques textes et notes additionnels (cf. description détaillée de M. Regoliosi, op. cit. infra, 1966, p. 135-189), parmi lesquels;

    f. 1-2v°: Qvintilianvs, Institutio oratoria (extraits)

    titre: «Ex primo libro Quintiliani ».

    inc.: «‹O›ratorem autem constituimus illum perfectum qui esse... ».

    expl.: «... nisi primis eximuntur annis inemendabili postea prauitate durentur », suivi de la rubrique: «hic aliquorum opiniones habentur quare pueri domi sint erudiendi quas omnes, Quintilianus miro ordine reprobat» (Proem. 9-10, 18, 27-I, 1, 4-5, 8-9, 15-37).

    f. 2v°: Nonivs Marcellvs, De compendiosa doctrina (extraits)

    pas de titre.

    1) inc.: «Sillicernium [sic] pessime intelligentes ita posuisse Terentium... ».

    expl.: «... in Sepulchrum antiquo more silicernum fecimus » (éd. W. M. Lindsay, 1, Teubner, 1903, p. 68, l. 3-7).

    2) texte: «Foenus ab eo dictum quod pecuniam pariat in crescenti tempore quasi foetus pro foetura» (ed. cit., 1, p. 76, l. 4-5).

    f. 7av° (7v°): Horativs, Epistulae (extraits)

    titre: «Oratius epistula prima ».

    inc.: «Quo me cumque rapit tempestas deferor hospes... ».

    expl: «... Sperne uoluptates nocet empta dolore uoluptas» (I, 1, 15, 19, 39-42, 52-54; 2, 14, 40 et 55).

    f. 192-192v° (182-182v°): Epitaphium Claudiae Homoneae.

    titre: «Romȩ in ecclesiola s. Archangeli sub domibus Neronianis in quodam marmoreo quadrato sub altariolo uno leguntur grȩcis et latinis litteris epigrammatis huius uerba: Homonea».

    inc.: «Tu qui secura procedis mente parumper... ».

    expl.: «... Queque tuis olim perfruere bonis» (v. 1-10, 13-26, 11-12 - éd. F. Buecheler, Anthologia latina, II, 2: Carmina epigraphica, Teubner, 1897, p. 444).

    f. 248: Horativs, Opera (extraits).

    - Sermones seu Saturae.

    titre: «Horatius in sermonibus ».

    texte: «Et in uersu faciendo saepe caput scaberet uiuos et roderet ungues» (I, 10, 70-71).

    - Carmina seu Odae.

    titre: «Idem in Odis ».

    inc.: «Et regnata petam Laconi / rura Phalantho... ».

    expl.: «... premunt colunnas ultima recisas/ Africa » (II, 6, 11-16, et 18, 1-5).

    - Solinvs, Collectanea rerum memorabilium (extraits).

    titre: «Solinus li.° 1.°».

    inc.: «Circȩ domus. Taracina insula ante circumflua immenso mari... » (2, 22).

    expl.: «... Calabrya chersidris frequentissima » (2, 33 - éd. Mommsen, 1895, p. 37, l. 5-8; 50, 12-13; 39, 7-8 et 13-14).

    - Stativs, Thebais (extraits).

    titre en marge: «Statius li.° X».

    texte: «Procumbunt [sic] inarata diu Pangea iuuenci

    Et subitam a terris in nubila crescere Mantho » (X, 512 et 679).

Intervenant

Ancien possesseur

Anciennement dans

Origine

  • Origine: italienne, écritures cursives italiennes, parfois rondes: f. 10-16, 173, 183, 198 et 202, 217-222. Recueil compilé par Giovanni Tortelli († vers 1466), quelques textes (notamment le f. 248) et additions sont de la main de Tortelli (cf. P. Regoliosi, op. cit. infra, 1966); une partie des feuillets (lettres) arrachés se trouvent maintenant à Forli, Bibl. com., Autografi Piancastell; Leningrad, Archiv Leningradskogo otdelenia Instituta istorii Akademii Nauk SSSR et à New York, Pierpont Morgan Libr., MA 1346 (cf. pour les lettres de Lorenzo Valla, O. Besomi et M. Regoliosi, op. cit. infra, 1984, p. 76); une partie du recueil de lettres a été copiée au XVIIIe s. dans le vol. 8 des Miscellanea Tioli conservés à Bologne, Bibl. univ. 2948 (cf. P. O. Kristeller, op. cit. infra, 1, 1963, p. 20).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: Giovanni Tortelli (cf. Origine); le manuscrit a été acquis par la Bibliothèque Vaticane entre 1550 et 1590.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 374 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • G. Mercati, Ultimi contributi alla storia degli umanistici, 1: Traversariana, Vatican, 1939 (Studi e testi 90), p. 1-2 et 85-95
    • M. Regoliosi, Nuove ricerche intorno a Giovanni Tortelli. 1. Il Vaticano latino 3908 (Ital. med. e uman. 9, 1966, p. 123-189, description détaillée)
    • P. O. Kristeller, Iter italicum, 2, Londres-Leyde, 1967, p. 365
    • M. T. Graziosi Acquaro, Petri Odi Montopolani Carmina nunc primum e libris manu scriptis edita (Hum. Lov., 19, 1970, p. 40-41, brève description)
    • O. Besomi et M. Regoliosi, Laurentii Valle Epistole, Padoue, 1984 (Thesaurus Mundi 24), p. 76-77, brève description avec bibliographie
    • A. Onorato, Filipo Fabbri e Giovanni Tortelli : Lettere dal ms. Vat. Lat. 3908 (Filologia e umanistica per Gianvito Resta, Padoue, 1997, p. 1359, 1362-1364, 1366-1369, 1372-1375 (éd. Lettre V, 75), 1377-1380 (éd. Lettre V, 70), 1382-1389 (éd. Lettre V, 77, V, 65), 1391-92, 1394-95, 1397-1401 et 1404)
    • P. D'Alessandro, Documenti Perottini editi e inediti. La traduzione delle historie di Polibio e una lettera mal datata (Respubl. litt., 24, 2001, p. 138, 140, 141)
    • Réf.: BAMAT 2 (1992) 1311, 8 (1998) 3267
    • BMBV (1986) 24034-24051, (1991) 13030-13025, (1994) 11579-11587, (1998) p. 502 (9), (2005) p. 657-658 (34)
    • MEL 23 (2002) 3065.

Vie du document

Source des données