Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 5371, f. 232-273

  • Titre attesté :
    • F. 232-273. Computus
  • Auteur : Eugène de Tolède (saint, 06..?-0657) | Bède le Vénérable (saint, 0673?-0735)
  • Type : unité codicologique
  • Date de fabrication : 1026
  • Lieu de fabrication :
  • Écriture :
    • Écriture minuscule caroline.
  • Décoration :
    • Plusieurs dessins et diagrammes : f. 232r : la Sagesse sous une arcade à sept colonnes (les sept dons du Saint-Esprit), écrasant la gorge de deux orgueilleux (inscription : « Golla superborum pede calcantur sapientum ») ; f. 232v, trois diagrammes de la vie et de la mort (le premier Sphaera Pythagorae, le deuxième Sphaera Apuleii, le troisième sans inscription et fort effacé) ; f. 236v, diagramme des quatre éléments et des quatre humeurs constituant les corps ; f. 237r, diagramme des signes du zodiaque, la terre au centre ; f. 240r, mappamundi d’après le modèle T-O ; f. 240v, labyrinthe, un diable ou un monstre au centre ; f. 264v, diagramme des sphères ; f. 266v, crucifixion au pieds de laquelle le moine Jean est prosterné ; f. 272v le roi David entouré par Emath, Idithun, Asaph et Ethan jouant divers instruments musicaux ; f. 273v, diagramme des divisions de la philosophie.
  • Dimensions :
    • 330 x 235 mm (justif. 260 x 170 mm).
  • Aspects codicologiques :
    • Cinq cahiers s’ouvrant sur le côté poil, dont un quaternion auquel un f. a été ajouté au début (f. 232-240), un quinion (f. 241-250), un binion (f. 251-254), un quaternion auquel un f. a été ajouté à la fin (f. 255-263), un quaternion dans lequel deux feuillets ont été insérés (f. 264-273, isolés les f. 264 et 267). Foliotation précédente (XIVe siècle ?) en chiffres romains à l’encre brune dans la marge supérieure du recto, de IIII (f. 232) à XLV (f. 273). Deux fragments d’un livre liturgique noté (graduel ou antiphonaire) ont été utilisés comme renforts de cahier et sont visibles entre les f. 254 et 255, et après le f. 273.
    • France (Mouzon)42 ff330 x 235 mm (justif. 260 x 170 mm).
  • Réglure :
    • Réglure à la pointe sèche sur le côté poil, Rand « new style » (Muzerelle 2-2/0/2-2/J) ; 30 longues lignes (variable).
  • Fait partie de :

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 232r : Domus sapientiae, inc. « Ego sapientia habito in consilio… » (Prv 8, 12 suivi de Sir 24, 9-11) ; dans la marge externe, addition de l’alphabet grec.
    F. 232v : De spheris vitae et mortis (sphaera Pythagorae ; sphaera Apuleii).
    F. 233r-236v : Praefationes et excerpta plurium auctorum super Psalterium.F. 233r : Origo prophetiae David Regis psalmorum numero CL, inc. « David filius Iesse cum esset in regno suo… », expl. « …quia David dictus est Christus » (Stegmüller, Rep. Bibl. 414 ; cf. le dessin du f. 272v) ; f. 233r-v : Item unde supra, inc. « Psalterium Rome dudum positus… », expl. « …fonte potare » (Stegmüller, Rep. Bibl. 430, 11606) ; f. 233v-234v : Item unde supra, inc. « Psalterium inquirendum est… », expl. « …et adolescentior » (cf. Stegmüller, Rep. Bibl. 426, 11606) ; f. 234v-235r : Item de libro sancti Isidori, inc. « Liber psalmorum quanquam… », expl. « …preordinavit ut voluit » (Stegmüller, Rep. Bibl. 5193, 11606) ; f. 235r : inc. « Verbum sale septuaginta interpretes… », expl. « ..vocum rupta continuatio » (Hieronymus Stridonius, Comm. in Psalmos, Ps. 4, éd. G. Morin, CCSL 72) ; f. 235r : Quid significet in finem quod frequenter invenitur in titulis, inc. « Finem duobus dicimus modis… », expl. « …et bonorum omnium complectiva perfectio » (cf. Stegmüller, Rep. Bibl. 11606) ; f. 235r : Quid sit psalmus, inc. « Psalmus est cum ex ipso solo… », expl. « …et canora profunditur » (cf. Stegmüller, Rep. Bibl. 7211, 9129, 9554) ; f. 235r : Quid sit canticum, inc. « Canticum est quod ad honorem… », expl. « …laudibus agitur » (cf. Stegmüller, Rep. Bibl. 9129) ; f. 235r-v : Quid sit psalmus cantici, inc. « Psalmus cantici erat cum instrumento… », expl. « …sermonibus obsecutus » ; f. 235v : Quid sit canticum psalmis, inc. « Canticum psalmi erat cum choro… », expl. « …suavis copula personabat » ; f. 235v : De quinquefaria divisione, inc. « Hanc autem quam diximus quinque fariam divisionem… », expl. « …necessaria forte perterreat » ; f. 235v-236r : De unita inscriptione titulorum, inc. « Quasdam superscriptiones psalmorum per allusionem… », expl. « …donec omnia compleantur » (cf. Stegmüller, Rep. Bibl. 1894, 7211) ; f. 236r : Quid sit diapsalma, inc. « Inter expositores psalmorum… », expl. « …non potuit inveniri » (cf. Stegmüller, Rep. Bibl. 1833, 7211) ; f. 236r : Unum in quinque voluminibus psalmorum sit secanda contextio, an certe unus liber debeat nuncupari, inc. « Beatus Hieronimus prophetiam psalmorum quinque libris putavit… », expl. « …auctoritate firmatur » ; f. 236r-v : Quemadmodum sit expositio digesta psalmorum, inc. « Primo nobis de titulorum inscriptione… », expl. « …odio habere perfecto ».
    F. 236v : Eugenius Toletanus ep., Commonitio mortalitatis humanae ; inc. « O mortalis homo mortis reminiscere casus… », expl. « …quod recte feceris ipse » (éd. MGH. Auctores antiquissimi 14, p. 233-234 ; éd. P. Farmhouse Alberto, Turnhout, 2005, CCSL 114, p. 207-208).
    F. 237r : Eugenius Toletanus ep., De mentis humane mutabilitate ; inc. « Nescia mens nostri… », expl. « …mutat sen[ten]tia[m] formis » (éd. MGH. Auctores antiquissimi 14, p. 234 ; éd. P. Farmhouse Alberto, Turnhout, 2005, CCSL 114, p. 209-210 : cf. aussi p. 176)
    F. 237r-v : Eugenius Toletanus ep., Oratio ; inc. « Rex Deus inmensi quo constat machina mundi… », expl. « …qui Deus est trinus regnans super omnia solus » (éd. MGH. Auctores antiquissimi 14, p. 232 ; éd. P. Farmhouse Alberto, Turnhout, 2005, CCSL 114, p. 205-206 : n.b. il s’agit de la version imploro, cf. p. 171-175).
    F. 237 (addition marginale) : Hymnus de sancta Agatha, « Martiris ecce dies Agathe… » (AH 51, n° 134).
    F. 237v-240r : Cursus in veneratione sanctae Mariae (office de la Vierge : éd. J. Leclercq, dans Ephemerides Liturgicae, 74, 1960, p. 98-101).
    F. 240r : Mappamundi (modèle T-O), « Asia. Post confusionem linguarum… » (transcription et description par P. Gautier-Dalché, dans Scriptorium, 52, 1998, p. 116-117).
    F. 240v : Labyrinthus, « Patria depellat ab ista… ».
    F. 240v : Versus Prisciani de astrologia ; inc. « Ad Boree partes Arctoy vertuntur… », expl. « …Eridanique fluenta » (éd. E. Baehrens, Leipzig, 1883, Poet. Lat. Min. V, p. 351-352).
    F. 241r : Horologium horarum ; inc. « Ianuarius et December hora prima… », expl. « …hora sexta, pedem unum » (PL 90, 953C-956A).
    F. 241r : Versus de computo ; inc. « Ter tres bisque decem prime… », expl. « …adverbiales ut semel ».
    F. 241v-247r : Calendarium.
    F. 247v-248r : Tabulae lunares.
    F. 248v : Regular[es] feriarum concurrentes epactae lunae.
    F. 249r : Termini paschales.
    F. 249v-254v : Cyclus decemnovenalis (1026-1215).
    F. 255r-262v (additions) : Cyclus decemnovenalis (1216-1519) ; plusieurs événements inscrits dans les marges, de mains diverses.
    F. 249v-262v (additions marginales) : Chronicon monasterii Mosomensis et catologus abbatum eiusdem monasterii.
    F. 263r : De reliquiis sancti Victoris, inc. « Anno dominice incarnationis I° XXV° indictione VIII sceptra Francie rege Rotberto tenente… », expl. « …gloriam Christi collaudante » (récit du transfert, dans un nouveau reliquaire, des reliques de saint Victor conservées au monastère de Mouzon).
    F. 263r : Antiphonae et responsoria de sancto Benedicto.
    F. 263v : Tabula de litteris dominicalibus.
    F. 264r : Tabula paschalis.
    F. 264v : Diagramme réunissant les quatre éléments, les quatre humeurs du corps, et la position du soleil.
    F. 265r-v : De computo (mutilé à la fin), inc. « Terminum autem uniuscuique anni taliter facillime repperire vales… », expl. « …diligentius adtende et… ».
    F. 266r (addition) : Oratio in capite psalterii dicenda, inc. « Inmense misericors Deus, qui per os David… », expl. « …presta creator mundi, qui cum… » (cf. ms. Latin 116, f. 199ra).
    F. 266v : Versus, inc. « Ecce vides quanti michi sis… », expl. « …hoc petit ecclesia cingit quam flumine Mosa » (colophon du moine Jean, prosterné devant la croix ; cf. Colophons, III, n° 8374).
    F. 267r : Beda Venerabilis, De temporum ratione (excerpta) ; inc. « Quod si adeo quisque deses vel hebes est… », expl. « …providit antiquitas » (cap. 23, éd. C.W. Jones, Turnhout, 1977, CCSL 123B, p. 353-355) ; f. 267r-v, inc. « Si quis verum etiam calculandi… », expl. « …observatione traditum » (cap. 19, p. 343-346) ; f. 267v, inc. « Secundus ordo circuli… », expl. « …terminantur » (cap. 48-49, p. 433-435) ; f. 267v, De horis que discordant inter diem et noctem, inc. « In mense Ianuarii… », expl. « …in mense Decembris nox habet horas XVI dies VIII »..
    F. 268r-269r : Orationes ad crucem adorandam, inc. « Domine Iesu Christe, adoro te in cruce… », expl. « …crux mihi resurrectio in vitam eternam, prestante Domino ».
    F. 269r-272r : De eclipsi solis et lunae, inc. « Solem interventu lune lunamque terre… », expl. « …non recto ordine ad terminum veniendum est » (cf. Beda Venerabilis, De natura rerum, PL 90, 241A-242A, suivi d’autres extraits).
    F. 272v : Rex David cum Emath, Idithun, Asaph et Ethan (cf. décoration et texte f. 233r).
    F. 273r : Cyclus decemnovenalis.
    F. 273v : Excerpta ex Institutionibus Cassiodori.

Intervenants

Source des données