Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.1694

Digitisations

Codicological aspects

  • Parch., XIe s., 76 ff. (foliotation ancienne de deux mains: 1) f. 1-30, 2) f. 31-36), 224 x 150 mm. Aux f. 1-37, assez nombreuses gloses d’une main presque contemporaine très soignée, parfois disposées en triangle la pointe en bas, et quelques une brèves (sommaire du texte) d'une main italienne du XIVe s., d’une encre grisâtre; f. 39-75v°, quelques gloses ou corrections contemporaines et abondantes gloses de deux mains (?) italiennes du XIVe s.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Contents

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 1: ... notitiam//

    f. 2:// officii dicendi

    f. 1 : Commentarius in Ciceronis De inuentione (début ?).

    pas de titre.

    inc.: «In principio quia res commendandae grauia quaeque soluenda sunt aut curanda unde Cicero rethoricam commendatur ut Platonis sententiam insinuando impugnat qui dicebat rethoricam artem non esse...».

    expl.: «... dicit Aristoteles et phylosophos esse debere propter boni noticiam».

    f. 1v°-37v°: Cicero, De inuentione.

    titre (add. du XIVe s. dans la marge supér.): «Incipit Retorica uetus Tullii. Liber 1us».

    (gloses marginales) f. 1v° en bas (texte: «Postquam uero commoditas...», I, 2, 3 fin): «pacis maximȩ res sunt munire urbes, tradere leges, belli classem armare, exercitum conducere... -... et in pace et in bello».

    f. 2 marge supérieure: «hic impugnat sententiam Platonis uolentis autem rethoricam naturalem dum dicit quia illi qui comoditate id est ingenio...».

    (gloses marginales liv. II) f. 17v°: «hic similitudinis prefationem ingreditur».

    (autre main du XIVe s.): «hanc Plinius hystoriam XXXV naturalis hystorie libro C° VIIII° scribit ad hunc modum deprehenditur tamen Zeusis grandior in capitibus articulisque...» (cf. Plinivs, Naturalis historia, XXXV, § 64).

    ~ f. 37v°-38: ‹Interpretatio aliquot graecorum uocabulorum ad rhetoricas figuras pertinentia›.

    inc.: «Apochenu [sic] est figura a communi ut prosper

    Hoc (?) patet (?) hoc uerbum patris Hoc (?) et spiritus almus...».

    ~ f. 38 en bas (add. du XIVe s.): ‹Gavfridvs de Vinosalvo, Poetria (extrait: v. 1705-1708)›.

    inc.: «Rem tria perficiunt ars cuius lege regaris...» (4 v. - éd. H. Walther, Proverbia..., 4, 1966, n° 26573).

    f. 38v° (additions de plusieurs mains d’annotateurs du XIVe et du XVe s. ?).

    extraits et définitions.

    1) Donatvs, Ars maior (III: extraits et abrégés).

    inc.: «Barbarismus est una pars orationis uitiosa in communi sermone in poemata methaplasmus...» (III, 1 début, suivi d'abrégés).

    l. 4: «Soloecismus est uitium in contextu partium orationis...» (III, 2, abrégé).

    l. 8: «Barbarismo et solecismo adiunguntur 10 uitia scilicet acirologya que est impropria dictio...».

    expl. inachevé: «... Pleonasmos est adiectio superuacua ad plenam significationem. Perisologia est» (III, 3 - éd. H. Keil, Gramm. lat., 4, 1864, p. 35 l. 3 et 5).

    2) ‹Definitiones seu Glossae›.

    ~ — «Rhetorica est ars dicendi apposite ad persuadendum.

    Subiectus in rhetorica est ypothesis.

    Ars ab arctando dicitur».

    ~ — col. 2: «Industria est excellens ius animi naturalis - industria quasi intus (?) dexter (?)».

    ~ — «Ngocium [sic] est laboris utilis et honesti studiosa exercitatio. Triplex monosticum Yconomicum...» (12 lignes).

    ~ — col. 1: «Ornatus uerborum est pulchritudo uenus‹ta› (?) expressio (?) uerbi. Ornatus sententiarum est pul‹cher› etc.».

    ~ 3) Aristoteles, Rhetorica (transl. lat., extrait).

    titre: «Aristoteles l. 1 rhe‹tori›ce c.2».

    en marge: «diffinitio rhetorice».

    texte: «Est itaque rhetorica potentia rhetorica unumquodque considerandi contingens persuasibile».

    ~ 4) (autre main) en marge: «M‹ateri›a duplex».

    texte: «Naturalis uis retensiua (?) rerum quas audi uel [...] / Artificialis. Actus adiunctus illi naturali per artem».

    5) Glossa in Ps. Ciceronis Rhetorica ad Herennium.

    inc.: «Inuentio in sex partes etc. [Rhet. ad Her. I, 3, 4], Si queratur quare partes orationis rhetorice non sunt plures neque pauciores, Sex sic respondetur Quia oratio duplex habet officium... -... et sic est confutatio. Et hec sunt sex partium orationis rhetorice iuris et effectus» (11 lignes).

    en marge: «Diffinitio artis artificis et operis».

    — Ars est preceptio [Rhet. ad Her. I, 2, 3]. Quintilianus autem l. 2° de Inst‹ituti› one oratoria c. quibus nominibus dicta sit rhetorica diffiniens. Artem artificem et opus sic ait Ar. Ars erit que disciplina percipi debet et est benedicendi scientia (cf. Qvintilianvs, Institutio oratoria, II, 15, 35-38 ?). Artifex est qui percipit hanc artem id est orator cuius est summa benedicere. Opus quod perficitur ab artifice id est oratio bona» (5 lignes).

    ~ 6) suivi de trois lignes de texte latin écrit en caractères hébreux: «Eam que paulo ante scrittam est retorice diffinitionem item artis artificis et operis. Franciscus Politianus scrissit Rusculo (?) et summopere amaui uirum bo[...]».

    7) Horativs, De arte poetica (extraits).

    en bas, en marge: «Hor‹atius›».

    texte: «Si dicentis erunt fortunis absona dicta

    Romani tollent equites peditesque cachinpnum (?)» (v. 112-113).

    col. 2: «Or‹atius›».

    texte: «Si uis me flere dolendum est primum tibi ipsi» (v. 102-103).

    f. 39-76: Ps. Cicero, Rhetorica ad Herennium, (ms. T de Zelzer).

    division en 6 livres.

    (titre) f. 39v° après la préface: «M.T. CICERONIS// f. 40// AD HERENNIVM ARTIS RETHORICE LIBER I INCIPIT DE INVENTIONE ET TRIBVS TEMPORIBVS PRINCIPII».

    suivi de: «Tria sunt tempora in quibus principio...» (I, 6, 9).

    (gloses marginales) inc. f. 39 en haut (XIVe s.): «Negotium est triplex commune publicum et priuatum, aliter negotium est triplex scilicet polliticum ycomicum [sic] et monosticum. Polliticum est per cuius mores ciuitates, regna et totus mundus salubriter gubernatur...».

    en bas: «Inuentio in sex partes etc. [I, 3, 4] Tullius in partitione oratoria dicit: Quatuor esse partes orationis quarum prima et postrema ad motus...».

    (texte) liv. V, f. 63: «INCIPIT. V. DE VERBORVM EXORNATIONE. Repetitio est...».

    liv. VI, f. 70: «INCIPIT SEXTVS. DISTRIBVTIO».

    à la fin: «M.T. CICERONIS AD HERENNIVM LIBER SEXTVS EXPLICIT».

    ~ f. 76-76v° (add. du XVe s.): Barnabas Politianvs, Epistula ad Mariottum Cortonensem iurisconsultum.

    inc.: «Libens te semper consului...».

    ~ f. 76v° (add. du XVe s.): Conradvs Politianvs, Epistula ad Dominicum theologiae magistrum.

    inc.: «Institutum nobis pridem uirum...».

    ~ — ‹Nota›.

    texte: «Tria sunt exponenda pax (?) bellum (?) et istis expeditis oritur (?) in fine... -... in exordio in narratione» (3 lignes).

Former owners

Formerly part of

Origin

  • Origine: probablement italienne, écriture arrondie régulière d'une encre assez jaunie parfois pâlie; les add. du f. 76-76v° sont d’une écriture humanistique ronde du début du XVe s.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Provenance

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: on lit aux rayons ultra-violets ce nom gratté, juste après le texte, f. 76: «Jacobus Petro de pes... es (?) ... omnibus et...» (essai de plume ?); peut-être Francesco Piendibeni de Montepulciano, év. d'Arezzo de 1414 à 1433, († 1433), élève de Pietro da Moglio, professeur de rhétorique à Bologne († 1383), qui serait l'auteur de nombreuses gloses marginales, c'est lui qui inscrit cette note datée de 1371 au milieu du f. 76: «Anno domini millesimo III°.LXXI («die» raturé) VI Ydus Martii expletus est Bon‹oni›e a Magistro Petro de Mulio rhetoricorum summo» (allusion à un cours de P. da Moglio sur les ouvrages de rhétorique de Cicéron, cf. G. Billanovich, op. cit. infra, p. 211-212). Plus haut, d'une autre main du XVe s. note sur la mort du même Francesco (?): «Franciscus Politianus Aretinus antistes, doctissimus ac probatissimus cuius hic liber fuit (espace blanc ménagé pour la date) in patria cessit e uita»; cf. aussi supra, f. 38v° la note en caractères hébreux qui contient le même nom; Mariotto, de Città delle Pieve, inscrit à a suite son ex-libris: «Nunc uero ego Mariottus Bartholomei de Castroplebis cuius hic liber est, et uiuo et gratia Dei uiuam diu felix»; acquis pendant le règne de Sixte IV († 1484), le manuscrit est attesté dans les inventaires de 1481, 1518 (f. 20, l. 3), 1533 et 1550 (où il portait le n° 787).

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • PELLEGRIN, Élisabeth, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. d'Adriana MARUCCHI et de Paola SCARCIA PIACENTINI (1991), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 1re partie. Fonds Vatican latin, 224-2900, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 307-310 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1991_cat_21_31)

These bibliographical references have been retrieved as is from the source data.

    • G. Billanovich, Giovanni del Virgilio, Pietro da Moglio, Francesco da Fiano (Ital. med. e uman., 6, 1963, p. 211-212, pl. VII, 1-2 = f. 53v° et 76 en partie)
    • S. Gallick, Medieval rhetorical arts..., 1974, p. 89 (brève mention)
    • B. Munk Olsen, L’étude des auteurs classiques latins..., 1 (Apicius-Juvénal), 1982, p. 302-303 (brève description)
    • K. Zelzer, Zum Ueberlieferung der Rhetorik ad Herennium (Wiener Studien, n. f. 16, 1982, p. 199-200), étude des variantes
    • J. Fohlen, Les manuscrits classiques..., 1985, p. 13 et 45 (simples mentions).

Life cycle of this document

Data source