Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.3087

Digitisations

Codicological aspects

  • Parch., II + 93 ff. + 1 f. blanc (f. I et II blancs), 2 col. aux f. 1 (table de chapitres) et 69-92v°, 222 x 158 mm. Au f. 33 initiale à la plume ornée de fleurs et d’une feuille; en haut du f. 93 croquis à la plume de 2 têtes d’homme de profil accompagnées chacune d’une fleur. Quelques gloses et sommaires épars. Au f. IIv°, 2 brèves tables du contenu de deux mains, 1) «Opera Senece et flores philosophorum... » (XVe s.); 2) «flores eliciti a nonnullis philosophis » (XIVe s.); f. 93, col. 1, autre table du contenu d’une assez fine écriture du XIVe s.: «In isto libro continetur sequentia. primo quedam concordancie super aliquibus uirtutibus et doctrinis, 2° flores et collecte multorum philosophorum, 3° Seneca de beneficiis ...... 7° prouerbia Senece ».

    Recueil de deux parties: 1) f. 1-68, XIIIe s. (2ème moitié) selon Rouse, ou XIVe s. (début); 2) f. 69-92, XIIIe s.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Contents

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 1:... tituli//

    f. 2: //tiens uiro forti

    f. 70: et eos quibus

    1 - ~ f. 1-18v°: ‹Defensor Logogiacensis, Liber scintillarum› (chap. 1-50).

    ~ f. 19-22v°: ‹Hymni in honore S. Mariae virginis› (U. Chevalier, Repert. hymnol., 18051; 11636; 19362; 21185; 15206; 1181; 11653; 7945; 26675; 35845; 18940; 21086; 25677; texte non identifié (cf. n° 33138?); 21280; 21343).

    f. 23-68v°: ‹Florilegium Angelicum› (ms. V de Rouse).

    f. 23-27: Macrobivs, Saturnalia (extraits).

    titre: «Excepta [sic] de libro Macrobii saturnaliorum ».

    inc.: «‹O›mnia [sic] melius distincta seruantur » (praef. 6). «‹O›portet uersari in conuiuio sermones ut castitate integros... » (I, 1,4).

    expl.: «... Semen est generatio ad eius ex quo est similitudinem pergens » (VII, 16, 13).

    f. 27: Anthol. lat. 268.

    suit sans séparation le texte précédent.

    titre, en marge: «Versus Ciceronis » (4 v.).

    - Macrobivs, Saturnalia (extraits remaniés).

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc.: «Cum soror Fausti Sillani mechum haberet fullonem... » (cf. II, 2, 9).

    expl.: «... Viuebat enim in eo excedens iocus et seria mordacitas » (II, 3, 13).

    f. 27-31: Ps. Caecilivs Balbvs, De nugis philosophorum

    titre: «Prouerbia philosophorum ».

    inc. f. 27v°: «‹C›Vm quidam stolidus audiente Pitagora diceret malle se... ».

    expl. incomplet: «... Verbosa lingua inditium est malitie » (version du Codex Monacensis, I, 1 -XLVIII, 3, quelques interpolations, éd. E. Wölfflin, Bâle, 1855, p. 18-34).

    f. 31-31v°: Apvleivs, De deo Socratis (extraits).

    titre: «Excerpta de libro Apuleii Madaurensis de dictis Socrates [sic]»

    inc.: «‹Q›uorumdam imperitorum hominum turba uana sanctitudinis... » (cf. III, début).

    expl.: «... parentes pepereunt [sic] et fortuna largitas [sic] est» (XXIII - éd. P. Thomas, Teubner, 1921, p. 8, l. 20-34, l. 6).

    f. 31v°: Ps. Apvleivs, Asclepius (extraits).

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc. l. 3: «Tractatum numeris [sic] maiestate plenissimum... » (I).

    expl. l. 11-12: «... Sume [sic] incensiones dei sunt cum gratie referuntur a mortalibus » (XLI, milieu - ed. cit., p. 37, l. 5 -80, l. 24).

    f. 31v°-33: Apvleivs, Opera (extraits).

    f. 31v°-33: De Platone et eius dogmate.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc. l. 12: «Egritudo mentis est stulticia cuius partes sunt... » (cf. I, 18).

    expl.: «... non mores boni sed opulentia consecuta est » (II, 28 - ed. cit., p. 102, l. 1-133, l. 19).

    f. 33: De mundo.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc. l. 9: «Philosophia est uirtutis indagatrix uiciorum... » (cf. début du prol).

    expl.: «... eique se totum dedit atque permisit» (fin du texte - ed. cit., p. 135, l. 2 -175).

    f. 33-36v°: Plinivs minor, Epistulae (extraits).

    titre: «Excepta [sic] de libro epistularum Plenii [sic] secundi ».

    inc.: «Nunquam te obsequii peniteat» (cf. I, 1, 2); «Humiles et sordidas curas aliis manda... » (I, 3, 3).

    expl.: «... Acerba semper et inmatura mors eorum qui inmortale aliqui [sic] parant» (V, 5, 4 -d’après un manuscrit de la famille 1 des 10 livres selon Johnson, op. cit. infra).

    f. 36v°-37: Ps. Cicero, Oratio pridie quam in exilium iret (extraits).

    titre: «Magistri [sic] Tullii Ciceronis incipit pridie cum [sic] in exilium iret »

    inc.: ‹L›Iberale officium est serere beneficium... » (1, 2).

    expl.: «... Nemo generis antiquitate sed uirtutis ornamentis summam laudem consequitur» (11, 28).

    f. 37-41v°: Cicero, Orationes (extraits).

    f. 37: Cum senatui gratias egit.

    titre: «Idem cum in senatu gratias egit ».

    inc.: ‹N›Vnquam in nobis beneficiorum memoria moriatur... » (2, 3).

    expl.: «... etiam ei nec cariores [sic] tuos amicos reddere elabora » (cf. 11, 29 fin).

    f. 37-37v°: Cum populo gratias egit.

    titre: «Idem cum populo gratias Egit ».

    inc.: «‹N›ichil est in presenti magis homini optandum... » (1,2 début).

    expl.: «... monimenta in te permaneant ad graciam referendam » (cf. 10, 24).

    f. 37v°-38v°: De domo sua

    titre: «Idem pro domo sua ».

    inc.: «‹E›xercitationem mali petulantiam diuturna impunitas munit... » (1, 3).

    expl.: «... quam utendendo [sic] ratione et cauendo impatientiam » (58, 146).

    f. 38v°-39v°: Pro P. Sestio.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc. l. 6: «Plus miramur hoc tempore si quem bonum... » (1,1).

    expl.: «... animi uero motus et uirtutis gloriam sempiternam » (68, 143).

    f. 39v°: In P. Vatinium testem.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc. l. 28: «Melius est plerumque scelus et furorem hostium reddendo [sic] frangere... » (3, 6).

    expl.: «... Quos crimine coniugis testimonio disiungere non potes » (17, 41 fin).

    f. 39v°-40: De prouinciis consularibus.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc. l. 34: «item sententia dicenda non pareas dolori non iracundie seruias... » (1, 2).

    expl.: «... si opinio iniurie nunquam benefitio sit extincta » (cf. 20, 47).

    f. 40-40v°: De haruspicum responsis.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc. l. 21: «Nichil facias iratus, nichil impotenti animo... » (2, 3).

    expl.: «... qui nobis ultro uiam salutis ostendunt » (28, 63).

    f. 40v°-41: Pro L. Cornelio Balbo

    titre: «Item pro Cornelio Balbo ».

    inc.: «Patronorum auctoritas [sic pour “auctoritates”] multum in iudiciis ualent... » (1, 1).

    expl.: «... sed de uirtutis premio in iuditio quis uocatur» (cf. 28, 65).

    f. 41-41v°: Pro M. Caelio.

    titre: «Item pro Cellio [sic]».

    inc.: «Multis eciam in comuni occio [sic] esse non licet ocsiosos [sic]... » (1,1).

    expl.: «... Conseruande sunt ciues bonorum [sic] arcium bonarum partium bonorum hominum » (32, 77).

    «Explicit exceptum [sic] de libris magistri T. Ciceronis ».

    ~ f. 41v°-48: Apollinaris Sidonivs, Epistulae (extraits).

    f. 48-51: Seneca, De beneficiis (extraits).

    titre: «Excepta [sic] libri Senece de beneficii [sic] Incipiunt ».

    inc.: «‹B›Eneficia male collata male debentur de quibus non... » (I, 1, 1).

    expl.: «... sed non paciatur auiditas quemquam esse gratum. Explicit » (II, 27, 3).

    f. 51-55: Seneca, Epistulae ad Lucilium (extraits).

    titre: «Excepta [sic] epistularum Lucii Annii [sic] Seciete [sic] ad Lucilium. Hec est prima epistula ».

    inc.: «Turpissima est iactura que per negligentiam fit... » (1, 1).

    expl.: «... non dubium erit postquam prostituta est. Explicit » (52, 15).

    f. 55-56: Caecilivs Balbvs, De nugis philosophorum (extraits)

    titre: «Incipiunt sententie philosophorum. Prima Ciceronis »

    inc.: «Nulle sunt occultiores insidie quam hec... » (Sent. 1).

    expl. incomplet: «... hactenus [sic] preteriti temporis infamia [sic] migrat» (Sent. 83 -recension des Codices Parisini, éd. E. Wölfflin, Bâle, 1855, p. 37-42).

    f. 56: Ps. Seneca, Liber de moribus (extrait)

    titre: «Precepta Pictagore ».

    inc.: «‹F›ugienda sunt omnibus modis et absidenda [sic]... ».

    expl.: «... que sola homines proximos deo facit» (Sent. 144-145).

    ~ f. 56-56v°: Ps. Aristoteles, Aenigmata (extraits)

    titre: «Enigmata Aristotilis ».

    inc.: «‹S›tateram ne transilias id est ne progrediaris iusticiam... ».

    expl.: «... Nichil facias quod fecisse peniteat » (éd. B. Hauréau, dans Notices et extraits des manuscrits..., 33,1, 1890, p. 227-228).

    f. 56v°-60: Cicero, Tusculanae disputationes (extraits).

    titre: «Excepta [sic] de libro Tusculanarum M. Tullii Ciceronis »

    inc.: «‹H›onos alunt artes omnes qui incenduntur... » (I, 2, 4).

    expl.: «... At illa iacent multa et preclara relicta. Tusculanarum liber explicit» (V, 35, 101).

    f. 60-63v°: Gellivs, Noctes Atticae (extraits).

    titre: «Agelii [sic] noctium acticarum dicta Incipiunt ».

    inc.: «‹H›Erodes consularis Atacus [sic]// f. 60v°//uir ingenio ameno... » (IX, 2, 1).

    expl.: «... prestare ceteris poterimus si ea que scimus omnibus aliis fient communia. Excerpta de libro Agelli [sic] noctium aticarum expliciunt » (XX, 5,8).

    f. 63v°: Cicero, In C. Verrem actiones (extraits)

    titre: «Cicero in Verrinis ».

    inc.: «‹A›Bducuntur non unquam a iure homines et ab institutis suis... » (Actio II, IV, 12).

    expl.: «... inimicicie sunt timende quam inducte atque aperte. Explicit» (Actio II, V, 182).

    ~ f. 63v°-67v°: Ennodivs, Opera (extraits).

    f. 67v°-68: Martinvs Bracarensis seu Ps. Seneca, Formula uitae honestae (extraits)

    titre: «Martinus episcopus Mareni [sic] regis ».

    inc.: «‹P›Rudentis animi est examinare consilia... » (2 - éd. C. W. Barlow, Martini episcopi Bracarensis..., New Haven, 1950, p. 238, l. 12-13).

    expl.: «... Nichil tibi intersit an iures an firmes » (5 - ed. cit., p. 247, l. 2-3).

    f. 68: Querolus (extraits).

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc.: «Peccunia [sic] est rerum ac sollicitudinum caput et causa... » (Praef. - éd. R. Peiper, Leipzig, Teubner, 1875, p. 3, l. 6-7).

    expl.: «... Tres edaces domus una capit. Explicit » (V, 4 - ed. cit., p. 59, l. 7).

    - Censorinvs, De die natali (extraits)

    titre: «Censorinus ».

    texte: «Non quanto quisque plura possidet... quam minime autem proximum a diis » (1,4).

    suivi de sentences non identifiées: «Ea est ius consuetudinis ut ea inuetata [sic] et falsa opinione... -... Quicquid difficile est in precepto leue est amanti » (5 lignes - éd. R. H. Rouse et M. A. Rouse, op. cit. infra, p. 99).

    f. 68-68v°: Cvrtivs Rvfvs, Historiae Alexandri Magni (extraits)

    titre: «Oratio Scitatum [sic pour “Scytharum”] ad Alexandrum »

    inc.: «‹S›i dii habitum corporis tui auiditati mentis... ».

    expl.: «... Imperio tuo hostes an amicos nos uelis esse considera » (VII, 8, 12-30).

    2 - f. 69-85: Seneca, De beneficiis.

    titre: «Incipit Seneca de beneficiis » (texte presque complet).

    f. 85-87: Martinvs Bracarensis seu Ps. Seneca, Formula uitae honestae

    titre: «Senecha [sic] de IIIIor uirtutibus Incipit liber primus [sic]».

    f. 87-88v°: Seneca, De remediis fortuitorum.

    titre (add. du XIVe s.): «de remedio fortuitorum » (texte presque complet).

    f. 88v°-89v°: Ps. Seneca, Liber de moribus.

    titre (add. du XIVe s.): «Senec‹e› prouerbia ».

    inc.: «OMmne peccatum accio uoluntaria est... ».

    nombreuses transpositions, lacunes, interpolations et variantes.

    expl.: «... Mira ratione que non uult predicari quod gaudet intelligi. Agnosci amat» (Sent. 53-54, mais les Sent. 55, 57-66, 69-81 etc. sont copiées plus haut).

    f. 89v°-90v°: Seneca, De clementia (extraits).

    titre (add. du XIVe s.): «De clementia ad Neronem »

    inc.: «SCRibere de clementia Nero Cesar proposui... ».

    pas de division en livres.

    expl.: «... hanc sapiens quare non debeat dare reddunt rationem quibus diucius propositum est » (II, 7, 1).

    f. 90v°-91v°: Seneca, Epistulae ad Lucilium (extraits)

    pas de titre.

    inc.: «SI Qua re [sic pour «Liquere»] hoc tibi (?) scio neminem beate uiuere posse... » (ep. 16, 1).

    expl.: «... Magni animi est ingencia contempnere ac mediocria malle quam minima [sic] EX-PLI-CIT» (ep. 39, 4 - variantes).

    ~ f. 92-92v° (add. de la fin du XIIIe s.): Iohannes Belvantessis [sic pour: Belvacensis?], Summa.

    inc.: «Multis modis dicitur scientia una plurimum est enim scientia... » (non identifié).

    ~ f. 92v° (add. du XIVe s.): ‹Tabula hymnorum in honore S. Mariae Virginis›.

    table des incipit des hymnes copiées supra f. 19-22v°.

    ~ f. 93 (add. du XIVe s.): «R‹eceptum› ad nutriendum Rosignol (?) ».

Former owners

Formerly part of

Origin

  • Origine: 1 - probablement italienne (du nord?), plusieurs mains: 1) f. 1-18v°, écriture arrondie, encre jaunâtre puis grise; 2) f. 19-22v°, écriture plus brisée, encre noire; 3) f. 23-68v°, encre jaunâtre parfois presque noire. 2 - paraît française, f. 69-91v°, fine écriture semi-cursive un peu anguleuse du XIIIe s., f. 92-92v°, très fine écriture semi-cursive très serrée; la table des hymnes est d’une grosse écriture arrondie et d’une encre jaunie, semblable à celle du début du manuscrit. Notes de copistes au f. 91v°: «Tractatus scriptus qui scripsit sit benedictus », et au f. 92 v°, d’une autre main: «ffinito [sic] libro sit laus et gloria Christo ».

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Provenance

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: R. H. et M. A. Rouse, op. cit. infra, p. 114, proposent de rapprocher la première partie de ce manuscrit du n° 84 de la Biblionomia de Richard de Fournival (XIIIe s.) dont ils donnent le contenu abrégé d’après l’éd. de L. Delisle, Le Cabinet des manuscrits de la Bibliothèque Nationale, 2, Paris, 1874, p. 529; un évêque de Syracuse d'après la note du f. IIv°: «Opera Senece et flores philosophorum P. episcopi Syracusani » (XVe s.), peut-être Paulus Santafè († 1460)?; un certain «Morello Morelli » (XVe s.?) qui signe sous la note précédente, f. IIv°; f. 93, ex-libris gratté dont on lit seulement le début: «Iste liber... » aux rayons ultra-violets, au même f. note de prêt ou d’achat en hébreu?; acquis par la Bibliothèque Vaticane au début du XVIe s., le manuscrit est attesté dans les inventaires de 1518, 1533 et 1550 (où il portait le n° 2190).

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 77 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

These bibliographical references have been retrieved as is from the source data.

    • D. Johnson, The manuscripts of Pliny's Letters (Class. philol., 7, 1912, p. 70)
    • R. H. Rouse et M. A. Rouse, The «Florilegium Angelicum »: its origin, content and influence (Medieval learning and Literature. Essays presented to R. W. Hunt, Oxford, 1976, p. 113-114, description sommaire)
    • A. A. Goddu et R. H. Rouse, Gerald of Wales and the «Florilegium Angelicum» (Speculum, 52, 1977, 491, sous la cote erronée Pal. lat. 3087)
    • G. Mazzoli, Ricerche sulla tradizione medievale del De beneficiis e del De clementia di Seneca. III. Storia della tradizione manoscritta (Boll. dei class., 3, 1982, p. 194, 196, 201, 204 et 218)
    • R. H. Rouse, Authentic witness: approaches to medieval texts and manuscripts, University Notre Dame, 1991, p. 102-11 (passim) et 150-151
    • R. Klibanski et F. Regen, Die Handschriften der philosophischen Werke des Apuleius, Göttingen, 1993 (Abhandl. der Akad. der Wiss. in Göttingen, Philol.-histor. Kl., dritte Folge, 204), p. 119-120
    • M. Buonocore, Per un «iter»... (Giorn. ital. filol., 52, 2000, p. 86)
    • C. Fini, Il censimento dei codici di Ennodio, Pise-Rome, 2000, p. 63, n° 84
    • Réf.: BMBV (1986) 22850-22851, (1991) 12239-12240, (1994) 10802, (2005) p. 640 (3).

Life cycle of this document

Data source