Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.2212

Digitisations

Codicological aspects

  • Parch., XIVe s., II + 299 ff. + 1 f. blanc (f. I-Iv°, IIv°, 109v°-110v° et 397-399v° blancs; foliotation ancienne rubriquée), 2 col., 418 x 270 mm. Aux f. 1 et 111, initiale rose sur fond d'or se prolongeant en bordures dans les marges par des feuilles d'acanthe roses, bleues, rouges, vertes et mauves, ornées de pastilles d'or; armes au bas du f. 1 (dans un quadrilobe) et du f. 111; au début de chaque livre (pour les Epistulae ad Lucilium et le De beneficiis), de chaque oeuvre ou de chaque tragédie, initiales roses sur fonds de couleur se prolongeant parfois en marge par des feuilles d’acanthe.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Contents

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. II: ...Senece//

    f. 2:// Perseuera ut

    f. II: (Index contentorum).

    titre: «tabula horum tractatuum Senece».

    inc.: «Tractatus epistolarum Senece ad Lucilium a carta .I. usque ad cartas 108 continet epistolas centum viginti quatuor...».

    expl.: «... Tractatus libri declamationum Senece a cartis trecentis septuaginta duabus 372 usque ad cartas inclusiue 397 et continet libros decem. Explicit tabula horum tractatuum Senece».

    f. 1: Hieronymvs presbyter, Vita Senecae.

    précédée du prologue: «Mentis columpnus [sic] cultor morum... -... doctrinam moralem continentes» (éd. cf. supra, Vat. lat. 2202, f. 4).

    (texte) titre après le prologue: «Incipit prologus» (éd. cf. supra, Vat. lat. 366, f. 165).

    f. 1-107v°: Seneca, Epistulae ad Lucilium (1-124; ms. T de Reynolds).

    division en XX livres.

    titre: «Incipit liber primus de colligenda et colligenda [sic] fuga temporis et non esse pauperem cui etiam modicum sat est. epistola Ia».

    f. 81, l'ep. 97 est divisée en deux.

    f. 107v°-109: Ps. Seneca, Epistulae ad Paulum.

    titre: «Epistole Senece Neronis imperatoris magistri ad Paulum apostolum et Pauli apostoli ad Senecam» (éd. cf. supra, Vat. lat. 251, f. 223v°-225v°).

    f. 109: Epitaphium Senecae (Anthol. lat. 667).

    titre: «Ephytaphium Senece».

    inc.: «Clara [sic] labor...».

    texte suivi de 4 lignes non identifées: «Hoc nunc sed nunc sit secum dabo et ipse michi dominus mecum, Hoc dedi dedit atque hic nunc ipsoque dabit et in euo».

    f. 111-150: Seneca, De beneficiis.

    titre: «Incipit liber primus Lutii Annei Senece de benefitiis ad Ebutium Liberalem».

    f. 150-157v°: Seneca, De clementia.

    titre: «Incipit eiusdem ad Neronem Cesarem de clementia».

    f. 157-158v°: Ps. Seneca, Liber de moribus.

    titre: «Incipit liber Annei Senece de moribus».

    f. 158v°-160: Seneca, De remediis fortuitorum.

    titre: «Incipit liber Senece de remediis fortuitorum».

    inc.: «Libet [sic] cunctorum poetarum...».

    f. 160v°-162v°: Martinvs Bracarensis seu Ps. Seneca, Formula uitae honestae.

    titre: «Incipit liber Senece de quatuor uirtutibus cardinalibus» (éd. cf. supra, Vat. lat. 453, f. 252-252v°).

    f. 162: Epitaphium Senecae (Anthol. lat. 667).

    suit sans séparation le texte précédent.

    ~ — (Carmen).

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc.: «Cum sine doctrina nil proficiet medicina

    Nec sine doctrina tendentur in equore lina...».

    expl.: «... Ergo caue ne tu parue capiaris ab ulla

    Nam quod fidem seruare quidem scit femina nulla» (21 v. -les v. 1-3 et 7-8 sont des extraits de Marbode, Carmen 49, v. 1-3 et 4 et Carmen 50, v. 1-2).

    ~ f. 162v°-163: ‹Sententiae›.

    suivent sans séparation le texte précédent.

    inc.: «Aristotiles. Dilige mundiciam corporis atque anime coronam minime carpendam id est leges urbanas conseruandas...».

    expl.: «... Nichil prodest facienda didicisse nec facere. In bonis quoque rebus quicquid modus excesserint uitium est. Nichil facias cum feceris quod fecisse peniteat (= Ps. Seneca, Liber de moribus, 146)».

    à la fin: «Explicit liber Senece de quatuor uirtutibus cardinalibus».

    f. 163-165v°: Pvblilivs Syrvs, Sententiae.

    titre: «Incipiunt prouerbia Annei Senece».

    f. 165v°-167v°: Ps. Seneca Prouerbia.

    suivent sans séparation le texte précédent.

    inc.: «Non quid sed quemadmodum feras interest...» (De prou., 2, 4).

    expl.: «... quibus hoc diutius propositum est» (De clem., II, 7, 1) «Explicit liber prouerbiorum» (sur ce florilège, cf. J. Fohlen, Un apocryphe..., p. 147 et 170).

    f. 167v°-168v°: Ps. Seneca, De paupertate.

    titre: «Incipit liber Senece de paupertate et felicitate».

    f. 168v°-212v°: Seneca, Dialogi.

    f. 168v°-172: De prouidentia (ms. M de Hijmans et Foerder).

    titre: «Incipit liber Annei Senece ad Lucillum cum mundus prouidentia Dei regatur et quare muta mala bonis uiris accidant».

    f. 172v°-177: De constantia sapientis.

    titre: «Incipit liber Annei Senece ad Soranum [sic] quomodo in sapientem nec iniuria nec contumelia cadat [sic]».

    f. 177-183v° col. 2 l. 23: De uita beata.

    titre: «Incipit eiusdem ad Gallionem de uita beata. Rubrica».

    f. 183v° col. 2 l. 23-185: De otio.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc.: «Cur nobis magno consensu...».

    f. 185v°-192: De tranquillitate animi.

    titre: «Incipit liber Annei Senece ad Soranum [sic] de tranquillitate animi».

    expl. incomplet (le dernier paragraphe manque): «... quo per se timuisset ascendere».

    f. 192-212v°: De ira.

    titre: «Incipit Lucii Annei Senece ad Nouatum de ira».

    f. 213-255v°: Seneca, Naturales quaestiones (I-IVa, IVb-VII).

    titre: «Lucii Annei Senece de naturalibus questionibus prologus incipit».

    f. 255v°-282: Seneca, Dialogi.

    f. 255v°-264: Ad Marciam de consolatione.

    texte précédé d’un prologue.

    (prol.) titre f. 255v°: «Seneca ad Marciam exortatoria pro morte fillii [sic] prologus».

    (prol.) inc. f. 256: «Seneca uolens Martiam Catonis filiam de morte cuiusdam filii sui...».

    expl. f. 256v°: «... qui relictis mundi miseriis ad gaudia sempiterna transiuit» (même prologue dans les mss. Cesena, Bibl. Malatest., S. XX, 1 (XIVe s.), f. 116-116v°; Padoue, Bibl. Anton., Scaff. I, 9 (XIV°s.), f. 213v°-215; Pal. lat. 1541 (XV°s.), f. 382v° en marge (cf. supra) et Paris, Bibl. Nat., lat. 17911 (XV°s.), f. 363v° en marge).

    f. 264v°-270v°: Ad Heluiam de consolatione.

    titre: «Incipit secundus ad Martiam exortatoria pro morte filii», suivi de cette note: «Sequens liber debet intitulari ad Elbiam matrem de consolatione».

    f. 270v°-277 col. 1 1. 32: De breuitate uitae.

    texte précédé d'un prologue.

    (prol.) titre: «Incipit prologus primi libri ad Paulinum».

    (prol.) inc.: «Paulinus in scientia litterarum plurimum eruditus procurator Cesaris...».

    (prol.) expl.: «...qui nec impietatem nec insaniam inmittetur» (même prologue dans le ms. Padoue, Bibl. Anton., Scaff. I, 9 (XIV°s.), f. 191v°-192 dans la marge inférieure).

    (texte) titre f. 271: «Incipit liber primus Lucii Aney Senece ad Paulinum («de breuitate uite» ajoutés)».

    f. 277v° col. 1 l. 32-282: Ad Polybium de consolatione.

    suit sans séparation le texte précédent.

    inc.: «Si uite nostre compares firma sunt...».

    f. 282-284v°: Ps. Seneca, Prouerbia.

    titre (add.): «Sequitur de copia uerborum».

    inc. f. 282v°: «Nunquid sed quemadmodum feras interest...» (De prou., 2, 4).

    expl.: «... quibus hoc diutius propositum est» (De clem., II, 7, 1 - cf. supra, f. 165v°-167v°).

    f. 284v°-287v°: Seneca, Ludus de morte Claudii.

    titre (add.): «De ludis Senece».

    f. 287v° col. 1: Anthol. lat. 660.

    suit sans séparation le texte précédént.

    f. 287v°-292v°: Ps. Seneca, De uerborum copia (recension bâtarde).

    titre (add.): «De quatuor uirtutibus».

    inc.: «Quisquis prudentiam...».

    expl.: «... Turpissima iactura est que per negligentiam fit».

    à la fin: «Explicit liber Senece de copia uerborum» (éd. de la recension régulière de ce texte, J. Fohlen, Un apocryphe..., p. 192-205).

    f. 293-314v°: Pvblilivs Syrvs, Sententiae (cum commentario -ms V de Pellegrin).

    (texte) titre (add.): «L.A. Senecȩ Prouerbia».

    (texte) inc.: «Alienum est omne quicquid optando euenit...».

    chaque sentence est suivie d'un commentaire.

    (comment.) inc.: «De grauitate seu ponderositate uerborum tanti auctoris uideas in principio intentionem...».

    (comment.) expl.: «... Çelus uitiosus aliquociens multum occultus est... -... indictum argento odium» (éd. partielle d'après ce manuscrit et les mss. Arch. S. Pietro C. 121 (XIV°s.),

    f. 91-104v°, Ottob. lat. 2038 (XIV°s.), f. 1-20v° et Cesena, Bibl. Malatest., S. XX, 5 (XIV°s.), f. 124v°-135: E. Pellegrin, op. cit. infra, p. 320-322).

    f. 314v°-371: Seneca, Tragoediae (famille A).

    f. 314v°-321: Hercules furens.

    titre (add.): «L.A. Senęcȩ Tragędię».

    à la fin: «Marci Anei Senece Hercules furens explicit».

    f. 321-326v°: Thyestes.

    titre «Incipit Thiestea [sic] et umbra Tantali loquitur».

    f. 326v°-331v°: Oedipus.

    titre: «Incipit Edipa [sic] et Edipus Iocasta loquuntur».

    f. 331v°-338: Phaedra.

    titre: «Incipit Ypolita [sic] et loquitur Ypolitus».

    f. 338-341: Phoenissae.

    titre: «Incipit Thebais loquitur Edipus et Antigone».

    f. 341-347: Troades.

    titre: «Incipit Troas Hecula [sic] et chorus loquuntur».

    f. 347-352: Medea.

    titre: «Incipit Medea et loquitur Medea».

    f. 352-356v°: Agamemno.

    titre: «Incipit Agamenonia [sic] loquitur Thiestes».

    f. 356v°-361v°: Ps. Seneca, Octauia.

    titre: «Incipit Octauia. Octauia et nutrix loquuntur».

    f. 361v°-371: Hercules Oetaeus.

    titre: «Incipit Hercules Oetheus. Loquitur Hercules».

    f. 371v°-396v°: Seneca rhetor, Excerpta controuersiarum.

    titre (add.): «L.A. Senecȩ Declamationum lib. X».

Former owners

Formerly part of

Origin

Provenance

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: Iohannes Crespi, de Milan, professeur de droit canon à l’Université de Pavie (fin XIV°s.), pour lequel le manuscrit a été copié et dont les armes, qui étaient peintes au bas des f. 1 et 111 (elles ont été grattées et recouvertes par d'autres armes), sont dessinées au f. 390v° dans un fin décor de filigranes rouges et mauves: fascé d’argent et d'azur de quatre pièces, chargées de la lettre a (ou u) sur la première fasce d'azur, accompagnées du nom «Dominvs Iohannes De Crespis»; un second possesseur non identifié a fait repeindre ses armes aux f. 1 et 111: de gueules à la croix d’argent; acquis pendant le règne de Nicolas V († 1455), le manuscrit est attesté dans les inventaires de 1455, 1475 (p. 216, l. 32), 148 (f. 41, l. 12-25), 1518 (f. 18v°, l. 30-33 et f. 19, l. 1-7), 1533 et 1550 (où il portait le n° 756).

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • PELLEGRIN, Élisabeth, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. d'Adriana MARUCCHI et de Paola SCARCIA PIACENTINI (1991), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 1re partie. Fonds Vatican latin, 224-2900, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 533-538 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1991_cat_21_31)

These bibliographical references have been retrieved as is from the source data.

    • C.R. Fickert, L. Annaei Senecae ad Lucilium epistularum moralium libri XX, 1, Leipzig, 1842, p. XXIV
    • O. Foerster, Handschriftliche Untersuchungen zu Senekas Epistulae morales und Natu- rales Quaestiones, Sttutgart, 1936, p. 13 n. 1 (simple mention)
    • B. Axelson, Neue Senecasstudien, Lund, 1940, p. 111 (simple mention)
    • C.F. Russo, Studi sulla Diui Claudii Αποκολοκύντωσις (La parola del passato, 1, 1946, p. 247 n° 18)
    • B.L. Hijmans et M.P. Forder, De XXXII codicibus recentioribus L.A. Senecae libellum De prouidentia continentibus (Mnemosyne, 13, 1960, p. 43)
    • F. Giancotti, Ricerche sulla tradizione manoscritta delle Sentenze di Publilio Siro, Messine-Florence, 1963, p. 61, 119 et 124 (brèves mentions)
    • L.D. Reynolds, The Medieval Tradition of Seneca’s Letters, Oxford, 1965, p. 36-39, 67, 69, 76, 101 et 154
    • C. Villa, La tradizione delle «Ad Lucilium » e la cultura di Brescia dall'età carolingia ad Albertano (Ital. med. e uman., 12, 1969, p. 21-23)
    • J. Fohlen, Trois manuscrits parisiens des «Epistulae ad Lucilium» de Sénèque (Rev. hist. textes, 1, 1971, p. 91 n. 4), simple mention
    • E. Pellegrin, Notes sur un commentaire médiéval des «Sententiae» de Publilius Syrus (Rev. hist. textes, 6, 1976, p. 309-310), description du manuscrit
    • J. Fohlen, Un apocryphe de Sénèque mal connu: le «De uerborum copia» (Mediaeval Studies, 42, 1980, p. 147 n. 32 et p. 170)
    • H.M. Hine, The manuscript tradition of Seneca’s Natural Questions (Class. Quart., 30, 1980, p. 204)
    • J. Fohlen, Les manuscrits classiques..., 1985, p. 8 et 49 (simples mentions).

Life cycle of this document

Data source