Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3722

  • Attested titles :
    • Florilegium morale.
    • G., monachus Navi Sanctae Mariae.
    • Libellus antiquarum diffinitionum ordinis Cisterciensis.
    • Summa de casibus abbreviata.
  • Other label of the document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3722
    • Paris. BnF, Latin 3722
  • Held at : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Languages : Latin
  • Author : Martin (saint, 05..-0580?) | Sénèque (0004 av. J.-C.-0065)
  • Date of Origin :
  • Support Material : Parchemin. Réglure à la mine de plomb.
  • Composition :
    • 106 ff. précédés et suivis d'1 f. de garde parchemin, à longues lignes (1v-5, 91-105v) et à 2 colonnes (6-90).
  • Format :
    • 170 × 120 mm. (justification 130 × 100 mm., f. 1-5 ; 125 × 80 mm., f. 6-90) et 160 × 110 mm. (justification 130/115 × 105 mm., f. 92-106).
  • Codicological details :
    • 1. F. 1-5. Rubriques. Quelques initiales rubriquées. Notation carrée sur portées de 4 lignes, rubriquée aux ff. 2v-4. — Le f. 5v est blanc2. F. 6-106. Initiales en couleur rouges ou bleues. Rubriques. Titres courants bleus et rouges des ff. 6 à 28v, rubriqués des ff. 60 à 90. Pieds-de-mouche rouges ou bleus. — 10 cahiers de 12 ff., sauf le 5e de 6 ff. (54-59), le 8e de 8 ff. (84-91), le 9e de 7 ff. (92-98), le 10e de 8 ff. (99-106). Les deux derniers cahiers ont été ajoutés pour les tables. Double foliotation, dont une foliotation contemporaine en chiffres romains : 1-6, I à XXIX puis VII-L (les ff. XXXV-XXXVII répétés 2 fois) (7-59), LXIII-LXIV (60-61), puis cette foliotation a été grattée (témoin le LXVI restant f. 63), et remplacée par une autre allant de I à XXIX (62-90). La deuxième colonne du f. 29 est coupée. Les ff. 29v, 90v, 91v, 98v, 106-106v sont blancs. — En marge, divisions en paragraphes par des lettres. — A fait partie de la bibliothèque de ColbertLe cahier formé des ff. 1-5 a été ajouté au début du ms. 106 ff. précédés et suivis d'1 f. de garde parchemin, à longues lignes (1v-5, 91-105v) et à 2 colonnes (6-90). 170 × 120 mm. (justification 130 × 100 mm., f. 1-5 ; 125 × 80 mm., f. 6-90) et 160 × 110 mm. (justification 130/115 × 105 mm., f. 92-106).
  • Binding :
    • Reliure XVIIIe s. maroquin rouge aux armes et chiffre royaux. Titre doré au dos : « RAYMUN. SUMMA ABBRE. ».

Contents

Data Source: BnF Archives et manuscrits

  • F. 1v-5 Préfaces et Pater chantés : [Praefatio communis] (1v-2), « Prefatio de S. Trinitate » (2-2v), « de Pascha » (2v-3), « de Ascentione » (3), « de Penthecosten » (3-3v), « de apostolis » (3v-4), « de s. Maria », « de s. Cruce » (4), Pater (4v), [Praefationes de Nativitate, de Epiphania, de Quadragesima] (5).

    F. 6-28v « Incipit Summa Remundi de casibus abbreviata ». [Prologus] « Quoniam nonnullos video per queque devia... dudum sedebam solitarius sub mensa preditorum micas... collegi...ut... Christi servum inutilem in Dei gazophilatio reponentem in sua me queso recipiant Rachele... — ... rubricis » (6) ; — « Capitula primi libri. De symonia... — ... de testamentis 75 » (6-6v) ; « De symonia c. primum. Symonia est studiosa voluntas vendendi vel emendi... — ... pauperibus erogentur » (6v-12) ; — « Capitula secundi libri. De homicidio... — ... De ludo ad aleas et taxillos 41 » (12) ; « Homicidium est hominis occisio... — ... amplius sacerdotes » (12-15v) ; — « Capitula tertii libri. De bigamia... — ... Quid si eucharistia evomatur 73 » (15v-16) ; « Ordinandus sit sine crimine... — ... per triginta dies peniteat ut est dictum » (16-24) ; — « Capitula quarti libri. De sponsalibus... — ... Quid si ecclesia decipitur dirimens matrimonium 50 » (24) ; « Sponsalia sunt futurarum nuptiarum promissio... — ... beneficio suspendatur » (24-28v) ; texte dérivé de la Summa de casibus de s. Raymond de Peñafort. Même texte dans les mss. Latin 3522A, f. 1-40 et Bruges, ms. 154, f. 164v-177v décrit par A. de Poorter et J. Brys, dans Rev. d'hist. ecclés., XXVI (1930), 613.

    F. 29 Note de théologie morale : « Secundum Godefridum et magistrum Henricum in questione utrum res carius vendi possit quam ematur, dicunt... — ... transfertur » ; cf. HENRICUS DE GANDAVO, Quodlibet I q. 40, éd. Paris, 1518, f. XXVIXXVIIv passim.

    F. 30-43v G., monachus NAVI SANCTAE MARIAE, De casibus in absolutionibus superioribus reservatis. [Prologus] « Quoniam ignorantia que cunctorum mater est errorum... ideo ego frater G. monachus Navi Sancte Marie Cysterciensis ordinis... presens opusculum de corpore canonum et decretalium collegi... Presens opusculum per duodecim titulos distinxi... — ... subsidium expectatur 12. Bone rei » (30-30v) ; « IX articuli in quibus papa dispensare non potest. Licet summus pontifex sit in terris vicarius Jhesu Christi... — ... Est quartus casus confessio dimidiata » (30v-43v) ; cf. Bruges, ms. cit., f. 157v-164v et description citée ; C. De Visch, Bibliotheca scriptorum sacri ordinis Cisterciensis, Coloniae, 1656, 124.

    F. 43v-46v Notes concernant le Décret de Gratien : « Decretorum quedam sunt personalia quedam generalia... — ... Quedam ferende 30 d. » (43v) ; « Nota brevem divisionem et generalem totius libri Decretorum... — ... disciplina » (43v-44) ; table des distinctions et des causes (44-46v) ; 8 vers extraits du début d'une pièce concernant le Décret : « Est decretorum complexio causa duorum||... — ... Ade deliciis mundo ne supplicium ve », suivis de l'explication de cette pièce : « Quot sunt dictiones in hiis versibus... — ... decretum sibi respondens » ; cf. ms. Latin 11867, f. 99v et 100v et Walther, Initia carminum, n° 5639 (46v).

    F. 47-58 Florilège de sentences morales, extraites d'oeuvres philosophiques. [Prologus] « Notandum secundum b. B[ernardum] duo esse genera contemplativorum... alterum genus est ascendentium et cadentium eorum scilicet qui dicebantur philosophi... de quorum dictis aliqua notabilia collegi ut per cogitationem temporalium ad amorem transeamus eternorum » (47) ; — extraits d'Aristote et de ses commentateurs, l. I-X Ethicorum ad Nicomachum : « Circa librum Ethicorum hec notanda sunt. Disciplinati est initium inquirere... — ... Circa 10m Ethicorum... Homo malus non habet se ipsum » (47-52v), sont cités « Eustratius » (47), « Commentator » (47) et « frater Thomas » passim ; — « Item |ex dictis plurimorum philosophorum mixtim ac etiam doctorum. Secundo Ethicorum. Opus morale... — ... Item 4° Poli. Non sunt congreganda officia » (52v-55), sont cités divers ouvrages d'Aristote : libri Ethicorum, Politica, Metaphysica, Moralia, Rhetorica ; — « Ex dictis Enei Senece de Verborum copia. Primum argumentum composite mentis [Ep. ad Lucilium 2, § 1]... — ... Propositum nostrum est secundum naturam vivere [Ep. 5, § 4] », sentences extraites d'un florilège de Sénèque intitulé De copia verborum, cf. ms. Latin 15377, f. 212v-213 passim (55) ; — « Liber Enei Senece de quatuor virtutibus cardinalibus » [S. MARTINUS DUMIENSIS, ep. Bracarensis, Formula vitae honestae, sans le prologue] (P.L., LXXII, 23-28 ; Martini episcopi Bracarensis Opera omnia, ed. Cl. W. Barlow, New Haven, 1950, 237-250) ; cf. M. C. Diaz y Diaz, Index scriptorum latinorum medii aevi hispanorum, Salamanca, 1958, 9 n° 27 ; ce traité est aussi repris dans le De copia verborum cité supra (55v-58).

    F. 58v-59v Traité incomplet de la fin, adressé par B. (?) évêque de Cambrai à S. archevêque de Reims. « Domino S. Remensi archiepiscopo ex parte devoti sui B. Cameracensis episcopi... Ratio quare beata Virgo Maria dicitur advocata nostra. Nostis, karissimi, qualiter genus humanum ab exodio [sic] mundi fuit dampnatum... — ... euntes et recedentes » ; cf. même texte complet, avec incipit différent dans les mss. Latin 4594, f. 100-101v et Marseille, Bibl. mun., ms. 211, f. 77-80 ; à rapprocher d'une compilation plus longue attribuée à un évêque de Cambrai non identifié dans le ms. Latin 1093, f. 22-24v sous le même titre et dans Toulouse, Bibl. mun., ms. 474, f. 108 et sq.

    F. 60-90 Libellus antiquarum diffinitionum ordinis Cisterciensis. « Libellus statutorum Cysterciensis ordinis illorum videlicet que ad regularem observantiam, correctionem morum viteque disciplinam pertinere noscuntur » (60) ; table des c. de la Carta caritatis et des quinze définitions (60-61) ; la charte de charité manque : « Cartam caritatis quere supra numero » (61) ; [Diffinitio I] « Incipit prefatio super Clementinam. Supra dictum est ante decretum sive Caritatis cartam... — ... terminata », ne figure pas dans l'édition citée (61) ; CLEMENS IV, papa, Bulla Parvus fons (D. Julien et H. Séjalon, Nomasticon cisterciense, Solesmis, 1892, 367-376) (61-65) ; Diffinitiones II-XV : « Incipit secunda. Ut in omnibus monasteriis ordinis habeantur transcripta privilegiorum... c. 1. Supradictam domini Clementis pape quarti decisionem... — ... firmiter observari. Explicit » (ibid., 376-378 ; 395-452 ; 454-476) (65-90) ; les phrases de début ou de fin de c. manquent souvent ; manquent aussi : le c. III de la Diffinitio II (ibid., 378-394) (65v), le c. II de la Diffinitio III (ibid., 396-397) (66), le c. I de la Diffinitio XII (ibid., 453-454) (84v) ; addition à la fin du c. I de la Diffinitio XI : « Peregrinationis et cujuslibet singularis alterius observantie votum... — ... habitu regulari » (83) ; interversion des deux derniers paragraphes de la Diffinitio XV. — Après l'explicit, liste des titres courants donnés à chaque diffinitio : « Ordinat, indulget... — ... et moniales » ; cf. Walther, op. cit., n° 13433 (90) ; cf. B. Lucet, dans Études d'hist. du dr. canon. dédiées à G. Le Bras, Paris, 1965, I, 256-257.

    F. 91 Sentences extr. de S. Grégoire le Grand, Moralium l. II, c. 1 et de Sap. VII, 26.

    F. 92-97v Table alphabétique des matières, concernant le Libellus antiquarum diffinitionum ordinis Cisterciensis, supra f. 60-90, avec renvoi à l'ancienne foliotation en chiffres romains et aux lettres marginales divisant le texte en paragraphes. « Abbates a quibus creantur I-II a... — ... Ultimus pro culpa non cantet vel legat nisi jussus ab abbate XXIII g ».

    F. 97v-98 Résumé des décisions prises aux Chapitres généraux de l'ordre de Cîteaux de 1321 à 1325. « Anno Domini M°CCC°XXI apud Capitulum generale statuta que per octavam Purificationis... — ... assignationes bonorum temporalium » ; cf. J.M. Canivez, Statuta capitulorum generalium ordinis Cisterciensis, Louvain, 1935, III, 351-372.

    F. 99-105v Tables alphabétiques des matières, concernant les textes des ff. 7-43 : « Accipere vel dare aliquid pro spiritualibus... — ... Vendere carius quam emptus sit in quatuor modis potest XXIII s » (99-102) ; concernant le florilège des ff. 47-58 : « Appetitus inordinatus XXXIX m... — ... Vindicte magnum est ignoscere XLVII j » (102v-105v). — Renvoi à l'ancienne foliotation en chiffres romains et aux lettres marginales.

    Correspond peut-être à l'article « Summa de casibus abbreviata. 12° » des manuscrits de Claude Hardy achetés par Baluze pour la bibliothèque de Colbert ; cf. ms. Latin 9363, f. 146 et add. du ms. Latin 3114A.

Participants

Subjects and themes

Data Source: BnF Archives et manuscrits

  • Decretorum quaedam sunt personalia quaedam generalia. Personalia aut excessa...

    f. 43v

    Disciplinati est initium inquirere et certificationem circa unumquodque genus...

    f. 47

    Est decretorum complexio causa duorum//...

    f. 46v

    Homicidium est hominis occisio ab homine facta. Nota : duplex est homicidium scilicet corporale et spirituale...

    f. 12

    Licet summus pontifex sit in terris vicarius Jesu Christi in caelo regnantis...

    f. 30v

    Nostis, carissimi, qualiter genus humanum ab exordio mundi fuit damnatum...

    f. 58v

    Nota brevem divisionem et generalem totius libri Decretorum...

    f. 43v

    Notandum secundum beatum Bernardum duo esse genera contemplativorum, unum est ascendentium...

    f. 47

    Ordinandus sit sine crimine non obnoxius reprehensioni...

    f. 16

    Peregrinationis et cujuslibet singularis alterius observantiae votum...

    f. 83

    Primum argumentum compositae mentis existimo posse consistere...

    f. 141v

    Quoniam ignorantia, quae cunctorum mater est errorum, maxime sacerdotibus Dei vitanda...

    f. 30

    Quoniam nonnullos video per quaeque devia ambulantes...

    f. 6

    Quot sunt dictiones in his versibus, tot sunt causae in decretis...

    f. 46v

    Secundum Godefridum et magistrum Henricum in quaestione utrum res carius vendi possit quam ematur, dicunt...

    f. 29

    Simonia est studiosa voluntas vendendi vel emendi aliquid spirituale vel annexum spirituale...

    f. 6v

    Sponsalia sunt futurarum nuptiarum promissio. Nota igitur quod sponsalia multipliciter contrahuntur...

    f. 24

    Supra dictum est ante decretum sive Caritatis cartam, cum praedicti patres ipsius conditores...

    f. 61

    Supradictam domini Clementis papae quarti decisionem et ordinationem tam gratiosam...

    f. 65

    [...] Utrum res carius vendi possit quam ematur...

    f. 29

    ARISTOTELES -- Extraits à lui attribués par les mss.
    ARISTOTELES -- Commentarii in opera In Ethicam veterem
    B. CAMERACENSIS ep. -- Ratio quare b. Virgo Maria dicitur advocata nostra
    CISTERCIENS (Ordre des). Chapitres généraux (1321-1325) -- Statuts
    CISTERCIENS (Ordre des). Chapitres généraux (1321-1325) -- Libellus antiquarum diffinitionum Ordinis Cisterciensis
    CLEMENS IV papa (Guido Fulconis) -- Epistolae
    COLBERT (Jean-Baptiste) -- Possesseur
    DÉCORATION -- Initiales de couleur (XIVe s.)
    FLORILEGES (Auteurs sacrés et profanes) -- Excerpta moralia
    G. monachus NAVIS SANCTAE MARIAE, O. Cist. -- De Casibus in absolutionibus superioribus reservatis
    GRATIANUS -- Notes concernant le Décret
    GRATIANUS -- Vers sur le Décret
    GRATIANUS -- Tabulae : Tabula Decreti
    GREGORIUS Magnus I (s.), papa -- Extraits :
    HARDY (Claude), conseiller du Châtelet -- Possesseur
    HENRICUS GANDAVENSIS -- Extraits à lui attribués par les mss.
    LIBELLUS ANTIQUARUM DIFFINITIONUM ORDINIS CISTERCIENSIS
    MARTINUS BRACARENSIS ep. (s.) -- Formula honestae vitae
    Notation musicale -- sur portée de quatre lignes
    PATER NOSTER -- Avec notation musicale
    Préfaces notées (XIVe s.)
    RACHELE (?) -- Summa Raimundi [de Pennaforti] de casibus abbreviata
    RELIURE -- Reliures XVIIIe s. aux armes et chiffre royaux
    S. REMENSIS archiep.(?) -- Lettre à lui adressée
    SENECA (Lucius Annaeus Seneca) -- De Quattuor virtutibus cardinalibus
    SENECA (Lucius Annaeus Seneca) -- Flores (partim spurii) De Copia verborum (excerpta)
    DE VERBORUM COPIA (excerpta)
    Vers anonymes latins -- Divers

Data source