An entry point to the written heritage of the Middle Ages and the Renaissance in Western Europe, from the 8th to the 18th century.
A search engine of interoperable digitized manuscripts and rare books
Collaborative platform to manage and publish Biblissima authority data
Help for reading and learning classical languages, XML editing tools and environments
Expertise service around IIIF standards
Biblissima+ Identifier: https://data.biblissima.fr/entity/Q240999
Some IIIF Manifests are enriched and may contain an index, full-text search or annotations. These are indicated below by an asterisk on the IIIF logo. What is a IIIF Manifest? open_in_new
IIIF collection
IIIF Manifests in this collection
Digitisation of decoration
Partial digitisation
Digitisation:
Parch., XIVe s. (ex.), 146 + 170 ff., 240 X 182 mm. Recueil de deux manuscrits reliés ensemble dès le XVe s. par Guillaume Bouchel (cf. infra Possesseurs) :
1 — XIVe s. (a. 1379), 146 ff. (foliotation ancienne en chiffres arabes), just. : 170 X 124 mm., 28 long. lignes (sauf f. 3-38 : 35 long. lignes), réglure à la mine de plomb. Cahiers : 12, 2-312, 48, 54, 6-1412, non signés, avec réclames horizontales encadrées d’un motif décoratif à la fin de chaque cahier et même parfois d’un feuillet à l’autre. Initiales laissées en blanc avec lettres d’attente, titres courants dans la marge sup. des feuillets. Table ancienne avec renvois aux feuillets au f. 2 sur 2 col., suivie de la table du 2e manuscrit ajoutée au XVe s.
inc. : « -dis duriciam ferriue... » (f. 4).
expl. : «... agrauantur uisis eisdem » (f. 145 v°).
: « et recedunt ab... » (f. 146).
2 — XIVe s. (a. 1378), 170 ff. (f. 4 v° blanc, foliotation ancienne en chiffres arabes), just. : 175 X 130 mm., 30 long. lignes (sauf f. 161-169 : 35 long. lignes), réglure à la mine de plomb. Cahiers : 14, 2-1412, 1510, non signés, avec réclames horizontales à la fin de chaque cahier. Initiales laissées en blanc avec lettres d’attente, titres courants dans la marge sup. des feuillets.
inc. : « In omni Gallia... » (f. 2).
expl. : «... dicitur maius est » (f. 169 v°).
: « Machometus in libro... » (f. 170).
Data Source: Persée - DER-IRHT, XLI
1 — f. 3-26 v° : SENECA, Dialogi (extraits).
f. 3-4 : De constantia sapientis.
titre f. 3 marge sup. : « De uiro sapiente ad Serenum ».
et au-dessous : « ‹I›ncipiunt notabilia ex libro Senece de uiro sapiente ad Serenum in quo ostendit quod in sapientem uirum non cadunt nec iniuria nec contumelia et potest dici secundus liber de prouidencia Dei. Incipit autem sic ».
inc. : « Tantum inter stoicos, Serene, et ceteros sapientiam professos et cetera... » (1 § 1).
expl. : «... maiore animo non agnouit quam ignouisset. Expliciunt de uiro sapiente » (14 § 3).
f. 4-5 v° : De tranquillitate animi.
titre f. 4 marge sup. : « De tranquillitate animi ».
et au-dessous : « ‹I›ncipiunt notabilia excerpta de libro Lucii Annei Senece de tranquillitate animi qui sic incipit ».
inc. : « Inquirenti mihi in me quedam uicia apparebant et cetera...» (1 § 1).
expl. : «... que super repetentibus uiciis resistant. Hec de tranquillitate animi » (17 § 12).
f. 5 v°-7 v° : De breuitate uitae.
titre f. 5 v° marge sup. : « De breuitate uite ».
et au-dessous : « ‹I›Ncipiunt excerpta ex libro de breuitate uite ad Paulinum in quo consolatur eum super morte fratris. Incipit autem sic ».
inc. : « Maior pars, Pauline, mortalium de nature malignitate conqueritur et cetera... » (1 § 1)
expl. : «... ab eo refugiat ad quod cum tristicia reuertitur. Expliciunt de breuitate uite et consolatione mortis ad Paulinum » (18 § 7).
f. 7 v°-9 v° : Ad Marciam de consolatione.
titre f. 7 v° marge sup. : « Ad Marciam de consolatione ».
et au-dessous : « ‹I›ncipiunt excerta [sic] Lucii Annei Senece ex libro seu epistula ad Marciam de consolatione filii sui qui sic incipit ».
inc. : « Ni te, Marcia, scirem tam longe ab imfirmitate muliebris animi...» (1, 1).
expl. : «... felicem filium tuum Marcia qui ista iam nouit. Expliciunt de consolatione filii ad Marciam » (26, fin).
f. 9 v°-13 : Ad Heluiam de consolatione.
titre f. 9 v° marge sup. : « Consolatio matris sue ».
et au-dessous : « Incipiunt excerta [sic] de epistula eiusdem Annei Lucii Senece ad Heluiam matrem suam de consolatione. Videtur autem mihi sicut infra patebit ».
inc. : « Sepe iam, mater optima, impetum cepi consolandi te sepe continui...» (1 § 1).
expl. : «... quod fuit futurumque est uadit omnibus seculis » (20, fin).
f. 13-22 : De ira.
titre f. 13 marge sup. : « De ira ».
et au-dessous : « Incipiunt excerpta ex libro de ira ad Nouatum qui sic incipit ».
inc. : « ‹E›xegisti a me Nouate ut quemadmodum posset ira liniri...» (I, 1).
ordre des livres : I f. 13-15 v°, II f. 15 v°-19, III f. 19-22.
expl. : «... que immortalitas nos aderit. Explicit extratio ex libro de ira Lucii Annei Senece hoc scito quod quicquid utile fuit in libro hic positum est nec quicquam de latino Senece immutatum est » (III, 43).
f. 22-24 v° : De clementia.
compendium γ de Mazzoli.
titre : « Ex libro de clementia ad Neronem ».
inc. : « ‹N›On tam omnibus ignoscere crudelitas est... » (I, 2 § 2).
ordre des livres : I f. 22-24, II f. 24-24 v°.
expl. : «... opinio controuersia est de re autem conuenit. Explicit secundus liber de clemencia » (II, 7 § 4).
f. 24 v°-26 v° : De uita beata.
titre : « Incipiunt notabilia Senece Annei Lucii de uita beata ad Gallionem qui sic incipit ».
inc. : « ‹V›Iuere, Gallio frater, omnes beate uolunt...» (1 § 1).
expl. : «... alterum contemplationi, tercium actioni. Expliciunt notabilia ex libro de uita beata ad Gallionem. Deo gratias ».
f. 26 v°-28 : Ps. SENECA, Liber de moribus.
titre : « Incipit liber Senece de moribus ».
Sent. 1-142, 48-54, 144-145.
expl. : «... que sola homines proximos deo facit » (Sent. 145).
f. 28-28 v° : ‹Ps. ARISTOTELES, Aenigmata moralizata›
suit sans séparation le texte précédent.
inc. : « ‹S›tateram ne transileas id est ne pretergrediaris iusticiam... ».
expl. : «... Nichil facias quod fecisse peniteat » (éd. B. Hauréau, dans Notices et extraits des manuscrits, 33, 1, 1890, p. 227-228 ; cf. G. Lacombe, Aristoteles latinus, I, 1, Rome, 1939, p. 94 n° VII).
f. 28 v° : Ps. SENECA, ‹Epistulae ad Paulum› (Clavis n° 191, extrait).
inc. : « Seneca Paulo tulit priscorum etas... ».
expl. : «... quicquid libuit licuit » (ép. 11 — éd. C. W. Barlow, Epistolae Senecae ad Paulum et Pauli ad Senecam, Rome, 1938, p. 133).
à la fin : « Explicit liber Senece de moribus. Deo gratias ».
f. 28 v°-30 v° : ‹MARTINVS BRACARENSIS› seu Ps. SENECA, Formula uitae honestae (Clavis n° 1080).
titre : « Incipit liber Lucii Anneii Senece de quatuor uirtutibus ».
la préface manque.
à la fin (de la main d’Adam Blanchard) : « Explicit liber sapientissimi Lucii Annei Senece de quatuor uirtutibus » (éd. C. W. Barlow, Martini episcopi Bracarensis opera omnia, New Haven, 1950, p. 237-250).
f. 31-32 : Ps. SENECA, Epistulae ad Paulum (Clavis n° 191).
titre f.31 marge sup. : « Incipiunt epistule Pauli ad Senecam senatorem et Senece ad Paulum» (éd. C. W. Barlow, Epistolae Senecae ad Paulum..., Rome, 1938, p. 123-138).
f. 32 : HIERONYMVS presbyter, Vita Senecae (Clavis n° 616).
titre : « Testimonium sancti Ieronimi presbiteri de Anneo Seneca » (éd. C. W. Barlow, Epistolae..., cit. supra, p. 122).
— Epitaphium Senecae (Anthol. lat. 667).
titre : « Epitaphium Senece ».
— Anthol. lat. 709.
expl. incomplet : «... Hec peperi flammis cetera dixit aquis » (v. 6).
— Epitaphium Caesaris.
titre : « Epithaphium Iulii Caesaris factum a Virgilio ».
inc. : « Caesar tantus eras quantus et orbis...» (4 v. — cf. H. Walther, Initia carminum, n° 2287 ; D. Schaller et E. Könsgen, Initia carminum, n° 1822).
f. 32-32 v° : Anthol. lat. 660.
titre : « Versus Adriani imperatoris de Sorano milite ».
f. 32 v°-36 v° : SENECA, Naturales Quaestiones (extraits).
titre (de la main d’Adam Blanchard) : « Istud quod sequitur extractum est de libro sapientis Senece qui intitulatur de questionibus naturalibus et est de VI° qui loquitur de tonitruis et fulminibus et est aliquantulum ultra medium dicti libri ».
1) inc. : « ‹Q›omodo aues non in hoc motae, ut nobis occurrerent dextrum auspicium... » (II, 32 § 3).
expl. f. 33 : «... ad nos beneficium fati per huius manus uenit » (II, 38 § 4).
2) titre f. 33 v° marge sup. (de la main d’Adam Blanchard) : « Istud quod sequitur est etiam extractum de dicto VI° libro de tonitruis recte in fine ».
inc. : « ‹V›ndique enim tela in nos iaciuntur...» (II, 59 § 2).
expl. f. 34 : «... Nemo unquam timuit fulmen nisi quod effugit. Explicit liber VIIIus de tonitruis » (II, 59 § 13).
3) titre f. 34 (de la main d’Adam Blanchard) : « Istud quod sequitur extractum est de VII° libro qui intitulatur de aquis et est satis prope finem libri ».
inc. : « ‹S›ed monet me locus ut queram cum fatales dies diluuii uenerit...» (III, 27 § 1).
expl. f. 34 v° : «... Nunc ad propositum reuertamur et cetera » (III, 28 § 1).
4) titre (de la main d’Adam Blanchard) : « Istud quod sequitur est etiam extractum de dicto VII° libro de aquis et est principium dicti libri ».
inc. : « ‹N›on preterit me, Lucili uirorum optime, quam magnarum rerum fundamenta... » (III, praef. 1).
expl. : «... siue ut ait Ouidius : fons erat et cetera » (III, 1 § 1).
5) titre (de la main d’Adam Blanchard) : « Istud etiam quod sequitur est extractum de dicto VII° libro de aquis et est ante illud quod precedit statim ».
inc. : « ‹Q›uedam aque mortifere sunt nec odore notabiles nec sapore...» (III, 25 § 1).
expl. : «... cum fatalis dies diluuii uenerit et cetera, ut in precedenti scriptura » (III, 27 § 1).
f. 36 v°-38 v° : SENECA rhetor, Controuersiae seu Declamationes (extrait).
titre (de la main d’Adam Blanchard) : « Istud quo [sic] sequitur est principium seu prohemium libri Senece . X. rectoris uel de causis ».
inc. : « Seneca Nouato Mele filio salutem. ‹E›Xigitis rem magis iocundam mihi quam facilem... ».
expl. : «... cum iam cepisset diem ducere » (préf.).
f. 39-127 : SENECA, Naturales Quaestiones.
titre : « Lucii Annei Senece Cordubensis de questionibus naturalibus incipit liber primus de nubibus ».
divisées en 8 livres ne suivant pas l’ordre de l’éd. et précédés chacun d’un titre.
I, f. 39 v°-42 v° : « Incipit liber primus de nubibus » (IV b 2-IV b 13).
II, f. 42 v°-50 : « Incipit secundus de uentis » (V).
III, f. 50-65 : « Incipit liber tertius de terre motu » (VI).
IV, f. 65-77 : « Incipit quartus de cometis » (VII).
V, f. 77-91 v° : « Incipit quintus de ignibus » (I).
VI, f. 91 v°-107 : « Incipit sextus de tonitruis et fulminibus » (II).
VII, f. 107-121 v° : « Incipit septimus de aquis » (III).
VIII, f. 121 v°-127 : « Incipit octauus de Nilo » (IV a).
~ f. 127 v°-134 v° : GALTERIVS MAP, Dissuasio Valerii (Commentarius).
titre : « Expositio epistule Valerii ad Ruffinum socium suum ne ducat uxorem ».
suivi de l’add. d’Adam Blanchard : « quam reperies in principio sequentis katerni ».
inc. : « Loqui prohibeor. Hec epistula continet tria principaliter, scilicet Valerii scribentis excusacionem, Ruffini nubere uolentis correctionem... ».
expl. : «... quod Ruffinus deberet duci consilio ueritatis et non uoluptatis seu amoris inordinati et cetera. Explicit exposicio epistule Valerii ad Ruffinum socium suum ne ducat uxorem ».
add. d’Adam Blanchard : « cuius textum reperies statim in sequenti quaterno statim ».
f. 134 v° : MARTIALIS, Epigrammata (extraits).
titre : « Marcialis coqus in suo decimo libro ultra medium libri ait sic ad Marcialem de uita beatiore ».
1) inc. : « Vitam que faciant beatiorem... ».
expl. : «... Summum nec metuas diem nec optes » (X, 47 ; cf. D. Schaller et E. Könsgen, Initia carminum, n° 17428).
2) titre : « De gellia ».
inc. : « Amissum non flet cum sola est Gellia patrem... ».
expl. : «... Ille dolet uere qui sine teste dolet » (I, 33 ; cf. D. Schaller et E. Könsgen, Initia carminum, n° 722).
~ f. 135-140 : GALTERIVS MAP, Dissuasio Valerii.
titre : « Dissuasiones Valerii ad Ruffinum ne ducat uxorem » (add. d’Adam Blanchard : « glosam et exposicionem huius epistule reperies supra in fine precedentis quaterni »).
inc. : « Loqui prohibeor et tacere non possum... ».
expl. : «... Sed ne Horestem scripsisse uidear uale. Expliciunt dissuasiones Valerii ad Ruffinum ne ducat uxorem » (add. d’Adam Blanchard : « quarum glosas reperies supra in precedenti quaterno uersus finem » (P. L., 30, col. 254-261).
~ f. 140-143 v° : HIERONYMVS presbyter, Aduersus Iouinianum (Clavis n° 610, extraits).
titre : « Incipit Ieronimus contra Iouinianum ».
inc. : « ‹F›ertur Aureolus liber Theophrasti de nupciis in quo querit an uir sapiens ducat uxorem... ».
expl. : «... nutricem que secundas illi nupcias suadebat occidit » (P. L., 23, col. 276-282 et 275).
~ f. 143 v°-144 v° : Dicta Platonis.
titre : « Incipiunt dicta Platonis philosophi ».
inc. : « ‹P›lato interpretatur completus qui fuit de bono genere Grecorum scilicet de progenie Esculapi... ».
expl. : «... et laudantur ubique terrarum et cetera que sunt in eius dictis que longeua sunt ».
~ f. 144 v°-146 : Dicta Aristotelis.
titre : « Incipiunt dicta seu castigationes Aristotelis philosophi ».
inc. : « ‹A›ristoteles interpretatur in ydiomate Grecorum completus bonitatibus... ».
expl. : «... et se ipsum curare non potest » (add. d’Adam Blanchard : « post dixit multa notanda que bona sunt ».
2 — ~ f. 1 (add. d’Adam Blanchard) : ‹Lunarium›.
titre col. 1 : « De natiuitate puerorum ».
inc. : « Luna prima uitalis est... ».
expl. col. 3 : «... De sompniis.
1. Quicquid uidebis in gaudium erit.
2. Nullum effectum habebit.
3. Similiter ».
f. 2-2 v° (add. d’Adam Blanchard) : CAESAR, De bello Gallico (extrait).
titre : « Iulius Celsus belli Gallici libro VI° sic inquit ».
inc. : « In omni Gallia eorum hominum qui in aliquo sunt numero atque honore... ».
expl. : «... de re publica nisi per consilium loqui non concedunt et cetera » (VI, 13-20).
f. 3-4 : IVSTINVS, Epitome historiarum Philippicarum Pompei Trogi (extrait).
titre (de la main d’Adam Blanchard) : « Istud quod sequitur est extractum de XXXVI° libro historiarum Philipicarum et tocius mundi originum et terre situs, que historie Philipice sunt abreuiacio Pompei Trogi et Iustini ».
inc. : « Recuperato paterno regno Demetrius, et ipse rerum successu corruptus... ».
expl. : «... sic Asya Romanorum facta est cum opibus suis uicia quoque Romam transmisit » (XXXVI).
f. 5-158 : CICERO, Opera.
f. 5-76 v° : Tusculanae disputationes.
titre : « Liber Tullii de Tusculanis questionibus ».
ordre des livres : I f. 5-22 v°, II f. 22 v°-32, III f. 32-46 v°, IV f. 46 v°-59 v°, V f. 59 v°-76 v°.
à la fin : « Explicit liber Tullii de Tusculanis questionibus ».
f. 77-84 : Paradoxa ad Brutum.
titre : « Liber de Paradoxis Tullii ».
ordre des livres : I f. 77-78 v°, II f. 78 v°-79, III f. 79-80, IV f. 80-81, V f. 81-82 v°, VI f. 82 v°-84.
à la fin : « Explicit liber de paradoxis Tullii ».
f. 84-98 : De senectute.
titre : « Incipit liber de senectute ».
à la fin : « Explicit Tullius de senectute ».
f. 98 v°-158 : De officiis.
titre : « Incipit Tullius de officiis ».
ordre des livres : I f. 98 v°-123 v°, II f. 123 v°-138 v°, III f. 138 v°-158.
à la fin : « Explicit liber Tullii de officiis ».
f. 158-160 v° : Ps. SENECA, Epistulae ad Paulum (Clavis n° 191).
titre : « Incipiunt epistule senatoris Senece ad Paulum apostolum et Pauli ad Senecam » (éd. C. W. Barlow, Epistolae Senecae ad Paulum et Pauli ad Senecam..., Rome, 1938, p. 123-138).
f. 160 v° : HIERONYMVS presbyter, Vita Senecae (Clavis n° 616).
titre : « Testimonium sancti Ieronimi presbiteri de Anneo Seneca » (éd. C. W. Barlow, op. cit. supra, p. 122).
f. 161-169 v° : CICERO, De amicitia.
titre f. 161 marge sup. : « Hic incipit liber Marci Tullii Ciceronis de amicitia ».
inc. : « ‹Q›uintus Mucius augur Sceuola... ».
à la fin : « Explicit liber Tulii de amicicia ».
f. 169 v° (add. d’Adam Blanchard) : ‹Epigramma›.
texte : « Ad mensam saturum, ieiunum, ad pocula Petrus
Me uocat ; in neutro sum sibi gratus ego » (cf. ms. Bruxelles, Bibl. Royale 9799-9809, f. 129 a).
— SENECA, Naturales Quaestiones (extrait).
titre : « Seneca in libro de questionibus naturalibus titulo de ignibus prope finem ».
inc. : « Inuenta sunt specula ut homo ipse se noscet... ».
expl. : «... nobis dedit nosmet ipsa uidendi » (I, 17 § 4).
Adam Blanchard a ajouté : « Illud adiciam : Omnia per aquam uidentibus longe esse maiora ».
~ f. 170 (add. d’Adam Blanchard) : ‹De Mahometo›.
inc. : « Machometus in libro sue legis fatue et erronee quem Alcoran nominauit... ».
expl. : «... In LXVI azoara ».
f. 170 v° (add. d’Adam Blanchard) : HORATIVS, Epistulae (extrait).
titre, marge gauche : « Oratius ».
texte : « Vendere cum possis captiuum occidere noli
Quid iuuat errores mersa iam pupe fateri » (I, 18, 37).
— OVIDIVS, Ex Ponto (extrait).
titre, marge gauche : « Ouidius ».
texte : « Qui semel est lesus fallaci piscis ab hamo » (II, 7, 9 ; cf. H. Walther, Proverbia, n° 24695).
~ — Somnium figurae Laberinthi (Epistula).
titre : « Epistola directa notario cuiusdam cardinalis Rome moranti qui Benignus uocabatur de promisso opere Laberinti ».
inc. : « Fel Laberintine case tibi mitto Benigne...» (17 v. — cf. H. Walther, Initia carminum, n° 6305).
Origine : 1 et 2 — française, la deuxième partie est sûrement de Guillaume de Breuil, qui a signé et daté du 8 décembre 1378 au f. 158 : « Scriptus per Guillelmum de Bruolio anno Domini millesimo CCC° septuagesimo octauo finitus die mercurii octaua die decembris in festo conceptionis Beate Marie Virginis gloriose matris Dei » (cf. infra, pl. XVI). La première partie, datée du 15 avril 1379 au f. 134 v° n’est pas signée, mais semble aussi être de sa main : « Finito libro sit laus et gloria Christo die XVa mensis aprilis anno Domini M°CCC°LXXIX° post Pascha » (cf. infra, pl. XV).
Possesseur : 1 et 2 — Adam Blanchard, archidiacre de Vaux-de-Vire et chanoine de Coutances à la fin du XIVe s., d’après les ex-libris aux f. 127 et 134 v° de la première partie : « Iste liber est A. B. archidiaconi Vallis Virie canonici Constanciensis Rothomagensis prouincie » (f. 127) et « Iste liber est Ade Blanchardi archidiaconi Vallis Virie canonici Constanciensis » (f. 134) ; il a annoté les deux parties, ajouté des titres et quelques petits textes et peut-être la foliotation ; Guillaume Bouchel, chanoine de Cambrai, qui a fait relier les deux parties d’après la note du f. 1 v° de la première partie : « Opera Tullii legata per quondam dominum Guillelmum Bouchelli canonicum Sancte ‹Marie› et secreterium capituli Cameracensis huic librarie » (XVe s.) ; chapitre cathédral de Cambrai.
These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.
These bibliographical references have been retrieved as is from the source data.
RDF exports to come…
You can view and manipulate this document directly on this site, compare it to others using the Mirador viewer, or drag and drop this icon into the IIIF viewer of your choice. Read more about IIIF This Manifest is enriched and includes: - annotations - a full-text search - an index