Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 16648

  • Attested titles :
    • Abraham ibn ‘Ezra, Abrahismus aut Canones tabule Pisane
    • Alhazen, Liber de ascensionibus nubium
    • Euclidis.
    • Geometria Euclidis translata Adelardo Bathienensis. -- Liber de Triangulis
    • Hypsicles Latinus, De ascensionibus signorum Asculeui transl. Gerardo Cremonensis
    • Liber de datis magnitudinibus Euclidis
  • Other label of the document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 16648
    • Paris. BnF, Latin 16648
  • Held at : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Languages : Latin
  • Author : Euclide (0323-0285 av. J.-C.) | Jordanus Nemorarius (12..-12..) | al-Ḥasan ibn al-Ḥasan Ibn al-Hayṯam (0965?-1039) | Hypsiclès | Abraham ibn ʿEzraʾ (1089?-1164)
  • Date of Origin :
  • Place of Origin :
  • Support Material : Parchemin
  • Composition :
    • 147 ff. précédés et suivis d'une garde parchemin
  • Dimensions :
    • 175x145mm
  • Codicological details :
    • nord de la France, Paris (?). 147 ff. précédés et suivis d'une garde parchemin. 175x145mm.
  • Ruling :
    • Réglures apparentes à la mine de plomb
  • Binding :
    • Reliure de parchemin estampée de filets, titre au dos à l’encre « Stereometria Euclidis [illisible] », dos à 4 nerfs. Traces d’attaches visibles sur la garde supérieure et la garde inférieure
  • Stamp :
    • Estampilles Bibliothèque de Sorbonne : f. 2r, 114r, 146v. Estampilles Bibliothèque Impériale : f. 2r, f. 91v, 96r. Estampille Bibliothèque nationale de France : f. 146v

Digitisations

Manuscript parts

BnF Archives et manuscrits

Participants

Former owners

Formerly part of

Provenance

Data Source: BnF Archives et manuscrits

  • A l’origine, ce manuscrit se présentait en deux parties distinctes. La première comprenait la Géométrie d’Euclide, le De triangulis du pseudo Jordanus de Nemore ainsi que le De datis magnitudinibus, et la seconde le De ascensionibus nubium d’Alhazen, le De ascensionibus signorum de Esculeus et l’Abrahismus.
    Les deux volumes ont probablement été copiés pour Richard de Fournival. Les folios 2r à 59r sont du même copiste que le Parvum Almagestum du Latin 16657 qui appartenait également au chancelier de la cathédrale d’Amiens.
    Les deux parties de ce manuscrit sont citées dans la Biblionomia aux n°40 « Euclidis Geometria et Stereometria » et n°58 « Liber de ascensionibus etc... Thesbich filii Chore liber de diffinitionibus, qui est introductorius in librum Almagesti (...) et eiusdem etiam liber de motu accessionis capitum Arietis (...) Item liber de ascentionibus nubium et liber Esculegii de ascentionibus signorum. Item liber Abrahismus (...) » (A. Birkenmajer p. 165 et 172). Les deux volumes ont été légués avec le reste de la bibliothèque de Richard de Fournival à Gérard d’Abbeville, probablement vers 1261. Ce dernier fait don à sa mort, en 1272, au collège de Sorbonne de cette bibliothèque à l’exception des manuscrits médicaux. Ex-libris de Gérard d’Abbeville au f. 92v : « Iste liber est collegii pauperum magistrorum parisiensis in theologica facultate studentium, ex legato magistri Geroudi de Abbatisvilla. Precium XVI solidos ».
    Les deux ensembles sont encore cités dans le catalogue de la parva libraria de 1338 à la rubrique Libri quadruviales, aux numéros 8 et 21 : « 8. [G]eometria Euclidis, ex legato magistri G. de Abbatisvilla. Incipit in 2° fol. Sicut, in pen. G. punctus. Precium XVI sol » ; « 21. In uno volumine extractiones quedam astronomie, equata et conjuncta de ascencionibus signorum, ex legato magistri G. de Abbatisvila. Incipit in 2° fol. Cumque den. In pen. Super punctum. Precium X sol. ». Ces références faites au catalogue ont été reportées dans le manuscrit : f. 92v « Inter Quadruviales VIII° » ; f. 95v « Inter quadruviales XXI° » ; « Extractiones quedam astronomie et equata coniuncta et disiuncta et de elevationibus nubium et de ascensionibus signorum. Item liber Abrahismi. [VII solidos] (a été biffé). X solidos ».

    Note de Gayet de Sansale (XVIIIème siècle) : « Ce manuscrit du XIIIème siècle a été légué à la maison de Sorbonne par M. Geroudi d’Abbeville. Il contient : 1° La stéréométrie d’Euclide. 2°Un traité de géométrie, incipit : « Data Magnitudine ». 3° Extraits sur les astres et sur les nué[e]s. 4°Livre d’Esculé sur les ascensions des signes, incipit : « Ostendere quid sit crepusculum ». 5° L’Abrahisme, incipit : « Dixit Abraham Judeus cognitum est corpus » ».

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • BUSARD, Hubertus Lambertus Ludovicus (éd.) (1983), The First Latin translation of Euclid's Elements : commonly ascribed to Adelard of Bath, Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies (Studies and text, 64), ici p. 6
  • FOLKERTS, Menso (dir.), HOGENDIJK, Jan P. (dir.) (1993), Vestigia Mathematica. Studies in Medieval and Early Modern Mathematics in Honour of H.L.L. Busard, Amsterdam, ici p. 266
  • ROUSE, Mary A., ROUSE, Richard H. (1991), Authentic witnesses : approaches to medieval texts and manuscripts, Notre Dame, Ind. (Publications in Medieval studies, 17), ici p. 349 (https://archive.org/details/authenticwitness0000mary)

Life cycle of this document

Data source