Arras. Médiathèque municipale, Ms 512

  • Attested title :
    • JOHANNES de SACROBOSCO, Algorismus ; JOHANNES de SACROBOSCO, Sphaera (De) ; Biblia (AT), abbr. ; etc.
  • Other label of the document :
    • ARRAS, Bibl. mun. 821 (512)
    • Arras, BM, CGM 821 / Ms 512
    • Arras, Médiathèque de l'Abbaye Saint-Vaast, 512 (CGM 821)
    • Arras. Médiathèque municipale, Ms 512
    • Arras. Médiathèque municipale, Ms. 821
    • France, Arras, Médiathèque de l'Abbaye Saint-Vaast, 512 (CGM 821)
  • Held at : Arras. Médiathèque municipale
  • Languages : Latin
  • Author : Johannes de Sacro Bosco (11..-1256?)
  • Date of Origin :
  • Place of Origin :
  • Support Material : parchemin
  • Codicological details :
    • 165 x 125 ; 96 f.

Digitisations

Codicological aspects

  • Parch., XIVe s., I (pap.) + 97 ff. (les f. I et 96-97 blancs sont des feuillets de garde), 170X 120 mm., just. variable selon les différentes mains : 1) f. 1-20 v° : 135 X 90 mm., 2) f. 21-68 : 125 X 95 mm. et f. 68 v°-81 v° : 125 X 115 mm., 3) f. 82-85 v° : 135 X 110 mm., 4) f. 86-88 v° : 130 X 105 mm., 5) f. 89-95 v°: 110 X 60 mm. ; f. 1-68, 89-95 v° long. lignes ; f. 68 v°-88, 2 col., 30/40 lignes suivant les mains ; réglure à la mine de plomb. Cahiers : 112, 28, 3-512, 610, 76, 816, 98(-2+1) signés au revers du dernier feuillet I-II, IV-V, VII-X, XII avec réclames horizontales à la fin de chaque cahier, certaines en partie ou complètement rognées. Initiale filigranée au f. 1 ; autres initiales rouges ou bleues, titres rubriqués, croquis et schémas illustrant le texte aux f. 9 et 20 v°. Gloses marginales contemporaines ; abondant commentaire marginal de la main du copiste ou d’une autre main contemporaine aux f. 89-94. Titre ancien (XVIIe s.) au f. I v° : « Iohannes de Sacro Boscho de sphaera, in fine est algorismus ».

    inc. : « duo ordines... » (f. 2).

    expl. : «... figuram » (f. 94 v°).

    : « Praeponendo nouam... » (f. 95).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Contents

Data Source: Persée - DER-IRHT, XLI

  • ~ f. 1-20 v° : IOHANNES DE SACROBOSCO, Opera.

    f. 1-9 : Algorismus uulgaris.

    expl. : «... tam in numeris quadratis quam in cubicis. Explicit algorismus » (éd. J. O. Halliwell, Rara mathematica, 2e éd., Londres, 1841, p. 1-26, M. Curtze, Petri Philomeni de Dacia in Algorismum uulgarem Johannis de Sacrobosco commentarius una cum Algorismo ipso, Copenhague, 1897).

    Au bas du f. 9, un tableau d’arithmétique est composé d’une ligne des unités, d’une ligne des dizaines, d’une des centaines, d’une des milliers, d’une ligne des nombres 11, 22, 33, etc. jusqu’à 99, d’une ligne des nombres 101, 202, 303, etc..., puis d’une ligne des nombres 1001, 2002, 3003, etc. puis de 3 lignes de nombres avec 6, 9 ou 10 zéros.

    f. 9-20 v° : Sphaera.

    titre : « Hic incipit tractatus de spera editus a magistro Iohanne de Sacrobosco ».

    expl. mutilé : «... inhabitabiles sunt propter nimium calorem. Similiter partes // » (éd. L. Thorndike, The Sphere of Sacrobosco and its commentators, Chicago, 1949, p. 117).

    1 cahier manque.

    ~ f. 21-24 et 62-68 : ‹ARISTOTELES, De anima (commentarius)›.

    (prol.) : « Princeps perypateticorum Ar‹istoteles› in secundo moralium dicit quod in anima ... et in hoc terminabitur tractatus iste ad honorem Dei omnipotentis qui est benedictus in secula ».

    (texte) inc. : « Admirantes condam philosophi propter effectus rerum mirabiles... ».

    f. 24 : «... propter collectam opinionum » (add. contemp. en marge inf. : « quere residuum quasi in finem quod incipit sicut ab uno indiuisibili »).

    f. 62 : « Sicut ab uno simplici et indiuisibili... ».

    expl. : «... rebellionem et hec de hiis breuiter sufficiunt ».

    ~ f. 24 v°-61 v° : ‹Biblia : Vetus Testamentum› (abrégé).

    inc. : « In principio creauit Deus celum et terram et totum erat simul confusum. Prima die fecit lucem... » (Gen. I, 1).

    expl. inachevé : «... trium puerorum simplicitate Daniel et dedit eis Simonem pro patre » (Machab., I, 2, 49-70).

    f. 68 v°-81 v° : Florilegium poeticum.

    titre : « Hic incipiunt flores auctorum ».

    f. 68 v°-73 : OVIDIVS, Opera.

    f. 68 v° : Metamorphoses.

    titre : « Ouidius in librum Metamorphoseorum ».

    inc. : « Filius ante diem patrios inquirit in annos... » (I, 148).

    expl. : «... Ex aliis alias reparat natura figuras » (XV, 253).

    suivi d’un vers, qui est peut-être une déformation de XV, 495 :

    « Minuunt exempla dolorem ».

    f. 68 v°-69 : Heroides.

    titre : « Ouidius Epistularum ».

    inc. : « Res est soliciti plena timoris amor... » (I, 12).

    expl. : «... sed que que [sic] prestanda et sate [sic] teste fide » (XIX (XX), 182).

    f. 69-69 v° : ‹Fasti›.

    inc. : « Omina principiis semper inesse solent... » (I, 178).

    expl. : «... Effugiunt freno non remorante die » (VI, 772).

    f. 69 v° : Amores.

    titre : « Ouidius sine titulo ».

    inc. : « Leue fit quod bene fertur honus... » (I, 2, 10).

    expl. : «... Est que clam facias facta referre palam » (III, 14, 8).

    f. 69 v°-70 v° : Ars amatoria.

    titre : « Ovidius de arte amandi ».

    inc. : « Nocte latent mende uitioque ignoscitur omni... » (I, 249).

    expl. : «... Omnis homo semper quod timet esse putat » (III, 720).

    f. 70 v°-71 : Remedia amoris.

    titre : « Ovidius de remedio amoris ».

    inc. : « Terra salutares herbas eademque nocentes... » (45).

    expl. : «... Alterius crescet amore tuus » (776).

    f. 71 : Ibis.

    titre : « Ouidius in Ihin [sic] ».

    inc. : « Exul inops erres alienaque limina lustres... » (113).

    expl. : «... Optatam fugiat uita coacta necem » (124).

    f. 71-71 v° : Tristia.

    titre : « Ouidius Tristum ».

    inc. : « Causa patrocinio non bona maior erit... » (I, 1, 26).

    expl. : «... que maneant stabili cum fugit illa pede » (V, 14, 30).

    f. 71 v°-73 : Ex Ponto.

    titre : « Ouidius De Ponto ».

    inc. : « Pena potest demi culpa perhennis erit... » (I, 1, 64).

    expl. : «... Famaque post cineros maior uenit » (IV, 16, 3).

    f. 73-73 v° : IVVENALIS, Saturae.

    titre : « Iuuenalis ».

    inc. : « Nil erit ulterius quod nostris moribus addat... » (I, 147).

    expl. : «... Gratia fallacis pretoris uincit urna » (XIII, 4).

    ~ f. 73 v°-74 : PRVDENTIVS, Psychomachia (Clavis n° 1441).

    titre : « Prudencius Prud‹encius› [sic] in libro suo ».

    inc. : « Sepe repentinus laudis calor ad noua feruens... » (24).

    expl. : «... Lacteolam mentitus ouem sub uellere molli » (792 — éd. M. P. Cunningham, Aurelii Prudentii Clementis carmina, Psychomachia (Corpus Christianorum, Series Latina, 126), Turnhout, 1966, p. 149-181).

    f. 74-75 v° : CLAVDIANVS, Opera.

    titre : « Claudianus in Marci [sic] uolumine ».

    inc. : « Iam non ad culmina rerum... » (In Rufinum, I, 21).

    expl. f. 75 : «... Has penis nati dextra refundit opes » (? = « Has eadem nati lingua refundit opes » (Carm. min., 43, 10).

    titre : « Claudianus de raptu Proserpine ».

    inc. : « Ferrea latus molescunt [sic] corda sagitis... » (I, 228).

    expl. : «... ‹V›enalesque nullus (?) ubi faux ubi maxima merces » (non identifié).

    f. 75 v° : STATIVS, Thebais.

    titre : « Stacius in libros Thebaidos ».

    inc.: « Pugna est de paupere regno... » (I, 151).

    expl. : «... amant miseri lamenta malisque fruuntur » (XII, 45).

    f. 75 v°-76 : TIBVLLVS, Elegiae.

    titre : « G. Tullius [sic] in libro suo ad inuidium [sic] ».

    inc. : « Qui nimum [sic] letus rides mala nostra caueto... » (I, 2, 89).

    expl. : «... Ne capiat blanda sordida lingue » (le dernier mot est illisible) (III, 6, 46).

    f. 76-77 : ‹HORATIVS, Opera›.

    inc. : « Decipimus specie recti... » (De arte poet. 25).

    expl. : «... Nulli perpetuus rerum (?) datur usus » (Epist., II, 2, 175).

    f. 77 : ‹Persivs, Saturae›.

    suit immédiatement le texte précédent.

    inc. : « O curas hominum o quantum est in rebus inane... » (I, 1).

    expl. : «... An quisquam est alius liber nisi ducere uitam cui licet ut uo‹luit› » (V, 83-84).

    f. 77-77 v° : ‹Martialis, Epigrammata›.

    inc. : « Absit a iocorum nostrorum simplicitate ma‹lignus›... » (I, Praef. — éd. W. Heraevs, Leipzig, Teubner, 1925, p. 11, lignes 7-8).

    expl. : «... Qui sua metitur pondera ferre » (XII, 98, 8).

    ~ f. 77 v° : ‹Prouerbia›.

    inc. : « Res est ingeniosa gula... » (cf. OVIDIVS, Amores, I, 8, 62 ; H. Walther, Proverbia, n° 26650).

    expl. : «... In nos audicia [sic] cura est » (3 v.).

    — ‹Petronivs, Satiricon›.

    suit immédiatement le texte précédent.

    « Quisquis habet nummos secura nauigat aura (cf. H. Walther, Initia carminum, n° 16177, et Proverbia, n° 25559).

    Fortunamque suo temperat arbitrio » (137, 1-2 — éd. A. Ernout, Paris, Les Belles Lettres, 1922, p. 171).

    ~ — ‹Prouerbia›.

    inc. : « Fictas uultus dat pondere uerbis... ».

    expl. : «... Nullus iam iacenti circumdare querit (... ?) amor » (7 v.).

    — ‹VERGILIVS, Opera›.

    inc. : « Nescia mens hominum fati sortisque futuri... » (Aen., X, 501).

    expl. : «... Labor omnia uincit improbus et duris urgens in rebus egestas » (Georg., I, 145-146).

    ~ — ‹Prouerbia›.

    inc. : « Explerique nequit suis insaciabiles ardor... ».

    expl. : «... Harum congerie (... ?) nequi saciari » (5 v.).

    ~ f. 77 v°-79 v° : ‹De contemptu mundi›.

    inc. : « Gartula [sic] nostra tibi portat dilecte salutes... ».

    expl. incomplet : «... confert tale bonum diues mirabile donum » (P. L., 184, col. 1307-1314 ; éd. E. Schröder, Ein niederrheinischer « contemptus mundi » und seine Quelle (Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft... zu Göttingen, 1910, p. 346-354) ; cf. H. Walther, Initia carminum, n° 2521).

    ~ f. 79 v°-81 v° : ‹Prouerbia et carmina›.

    inc. : « Exitus ostendit quo mundi gloria tendit... » (cf. H. Walther, Proverbia, n° 8486).

    expl. : «... Omnes electi Dominum prece cogete‹flec›ti » (cf. U. Chevalier, Repertorium Hymnologicum, n° 21843 ; H. Walther, Initia carminum, n° 20524).

    ~ f. 82-85 v° : Tabula Epistularum et Euangeliorum totius anni ad usum Cisterciensium.

    inc. : « Dominica prima aduentus Romanos XIII, g... ».

    à la fin : «... Explicit cat‹alogus?› et secundum ordinem Cysterciensem ».

    ~ f. 86-88 v° : ‹Definitiones›.

    titre (add. contemp. marge sup.) : « Que continentur in toto libello et annalibus postea factis alliis deponitur in hiis casibus ».

    inc. : « Pro casibus XI qui continentur in Clementina cap. 8 q. 2... ».

    expl. : «... Qui est fideiussor uel accipit mutuum etc. d. 12. c. 2 Q Nullus ».

    ~ f. 89-95 v° : ‹Alexander de Villa Dei›, Algorismus (cum commentario).

    inc. : « Hec algorismus presens ars dicitur in qua... » (éd. J. O. Haliwell, op. cit. supra, p. 73-83 ; R. Steele, The earliest aritmetics in english (Early English Text Society, Extra Series n° 118), Londres, 1922, p. 72-80).

    (glose) marge sup. : « / (rognée) mentio est certis (?) figuris numerum positi representatio scribendo ergo in hac arte incipiendum est a dextra... ille auctor doctrinam numerandi ».

    (comm.) inc. marge gauche : « Circa hunc librum ‹quatu›or ad minus inquirenda sunt ‹lib›ri materia auctoris intentio operis utilitas titulus. ‹Materi› a huius libri est numerus... ».

    expl. f. 94 marge droite : «... sume quaternarium et multiplica per se et XVI summa totalis numeri ».

Participant

Former owners

Formerly part of

Origin

  • Origine : française, écritures gothiques souvent peu soignées, très cursives et très abrégées ; invocation du copiste des f. 21-81 v° au f. 21 marge sup. : « Assit principio sancta Maria meo » et souscription du même copiste au f. 81 v° col. 2 : « Illius auxilio nos librum scripsimus » et en marge sup. : « Que tulit in gremio natum sine semine Christum Explicit expliceat ludere scriptor eat ».

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Provenance

Data Source: Persée - DER-IRHT, XLI

  • Possesseur : une abbaye cistercienne en raison des textes relatifs à l’ordre de Cîteaux des f. 82-88 v° ; le prieuré des Célestins de Saint-Antoine et Saint-Martin d’Amiens d’après l’ex-libris au bas des f. 1 et 95 v° : « Iste liber est monasterii Sti Anthonii de Ambianis, ordinis celestinorum » (fin XIVe ou début XVe s.) (cf. E. Coyecque, Cat. gén., 19, Paris, 1893, p. lviii) ; abbaye Saint-Vaast d’Arras, où ce manuscrit fut transporté avec le reste de la bibliothèque des Célestins vers le milieu du XVIe s., d’après l’ex-libris en marge sup. du f. 1 : « Bibliothece monasterii S. Vedasti Atrebatensis 1628 » ; ancienne cote « I. 68 » du classement de 1720 (cf. Cat. gén., p. 7) au f. I v°.

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • JEUDY, Colette, RIOU, Yves-François (1989), Les manuscrits classiques latins des bibliothèques publiques de France. Tome I : Agen-Évreux, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 41), ici p. 134-138 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1989_cat_41_1)

These bibliographical references have been retrieved as is from the source data.

  • Cat. gén., in-4°, 4, Paris, 1872, p. 325.

Life cycle of this document

Data sources