Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.3551

Digitisations

Codicological aspects

  • Parch., XVe s. (fin), 1 + 168 ff., 220 x 145 mm. Au f. Iv°, bordure rectangulaire de lauriers encadrant le texte et les armes, au f. 1, bordure à «bianchi girari» et grande initiale d’or à «bianchi girari»; titres des f. 1 et 99 et incipit du f. 1 en grandes capitales bleues et rouge vineux. Rares gloses et corrections marginales, parfois rubriquées, surtout aux f. 32-43 et 102v°-120.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Contents

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 2: //rita aetas

    ~ f. Iv°: Andreas Brentivs Patavinvs, Versus ad Caesarem

    inc.: «Vt possem niueam tuam referre ...» (10 v.).

    ~ f. 1-20: Andreas Brentivs Patavinvs, Oratio C. Iulii Caesaris Vesontione Belgice ad milites habita - (transl. lat. cum epistula dedicatoria ad Sixtum IV papam).

    ~ f. 20v°-21: Litanicvs, Franciscvs, M. Lvcivs et Ambrosivs, Carmina in honorem Andreae Brentii Patauini (de oratione C. Iulii Caesaris).

    f. 21-22v°: Cicero, Epistulae ad Atticum (extraits)

    titre: «Quaedam C. Caesaris epistule ».

    1) Caesar, Epistulae ad Oppium Cornelium (IX, 7 C et 13 A).

    1) inc.: «Caesar Oppio Cornelioque salutem. Gaudeo me hercule uos ... ».

    2) inc. f. 21v°: «Caesar Oppio Cornelioque salutem. Ad. VII idus Maias [sic]... »

    expl. incomplet f. 22: «... statim uos certiores faciam. Valete » (13 A, 1).

    2) Caesar, Epistulae ad Ciceronem (IX, 16, 2 et X 8 B).

    1) inc. f. 22: «Caesar Imperator Ciceroni S. D. Recte auguraris de me... »

    expl. incomplet: «... esse me et illos sui. Vale ».

    2) inc.: «Caesar imperator Sal. D. Ciceroni. Etsi te nihil temere... ».

    expl.: «... contentione abesse. Vale. XII kal. Maias. τελοσ Laus deo ».

    f. 23: Lvcanvs, De bello ciuili (extrait).

    titre: «Lamentatio Ariminensium apud Lucanum »

    inc.: «O male uicinis haec moenia condita Gallis... ».

    expl.: «... Hac iter est bellis » (I, 248-257).

    ~ - Hesiodvs, ‹Opera et dies (transl. lat. - extrait: v. 287-292?)›.

    inc.: «Quam facile innumeras uiciorum amplectimur artes... ».

    -Cicero, Epistulae ad Atticum (extrait).

    texte: «Omnia faciliora quam peccati dolor qui maximus et ȩternus » (XI, 5,2-var.).

    f. 23v°-35: Ps. Cicero seu Ps. Cato, De re militari (ms. V des éditions).

    titre: «Modesti libellus de uocabulis rei militaris ad Tacitum Augustum » (en réalité compilation d'extraits de Végèce du XIIIe ou du XIVe s., cf. L. Dalmasso, La storia di un estratto di Vegezio. Saggio sulla fortuna dell’«Epitoma rei militaris», dans Rendiconti del Reale Istituto lombardo, ser. 2, 40, 1907, p. 805-814). Les éd. anciennes sont sous le nom de Cicero ou de Modestus, celle de 1604 est reproduite dans D. Nisard, Ammien Marcellin, Jornandès, Frontin, Végèce, Modestus, Paris, 1860, p. 643-651, avec trad. française; éd. T. Gonzalez Rolan et A. Moure Casas, Modesti libellus de uocabulis rei militaris ad Tacitum Augustum (Estudio de la transmisión manuscrita y edición critica) (Cuadernos de Filologia clásica, 20, 1986-1987, p. 293-328). D'après M. Reeve, op. cit. infra, qui conteste cette dernière édition, cet exemplaire aurait été copié sur l’édition faite par Stephan Plannck en 1481-1484).

    ~ f. 35v°-69v°: Pomponivs Laetvs, De magistratibus et sacerdotiis.

    ~ f. 69v°-96: ‹Benevenvtvs Imolensis›, Liber Augustalis (attribué dans le manuscrit à Pétrarque).

    f. 96-98v°: Probvs, De iuris notarum.

    titre: «Valerii Probi Iuris notarum liber ».

    (praef.) inc.: «Est circa praescribendas uel paucioribus litteris... ».

    expl. f. 96v°: «... in monumentis publicis reperiuntur Vt » (§ 1).

    (texte) inc.: «P. Publius. C. Caius. M. Marcus. Gn. Gneus... ».

    expl.: «... Q. M. Quo modo uel quo magis. / J. S. Iudicium soluitur / Laus deo » (éd. Th. Mommsen, dans H. Keil, Gramm. lat. 4, 1864, p. 271-275; E. Seckel et B. Kuebler, Iurisprudentiae ante iustinianae reliquias..., 1, Leipzig, Teubner, 1908, p. 82-88).

    ~ f. 99-124: ‹Bonacvrsvs de Montemagno›, De nobilitate (attribué dans le manuscrit à Leonardus Aretinus).

    ~ f. 124v°-135v°: ‹Epistula›.

    inc.: «Magna est auctoritas consiliorum nostrorum Amplissime Pater magna religio... ».

    ~ f. 135v°-164v°: Isidorvs Hispalensis, Etymologiae (extrait remanié: XIV, 2, 2-8, 22).

    ~ f. 165-165v°: Gregorivs Nazianzenvs, De septem mundi miraculis (transl. lat. Cyriaci Anconitani).

    inc.: «Primum quidem mundi spectaculum habetur Thebȩ ...» (le même incipit se retrouve dans plusieurs mss, cf. Manuscrits classiques latins..., II, 2, Paris, 1982, p. 50).

    plus bas, après les vers d’Ovide, phrase qui se rapporte peut-être à ce texte: «Ego uero praecellentissimum illud Dianȩ Ephesiae templum ab eo hac in parte praetermissum esse miror ».

    f. 165v°: Ovidivs, Tristia (extrait)

    titre: «Ouidius de Cyzico ».

    texte: «Hinc et Propontiacis haerentem Cyzicon oris

    Cyzicon Ȩmoniae nobile gentis opus » (I, 10, 29-30).

    f. 165v°-168: Lvcanvs, De bello ciuili (extraits).

    1) titre: «Oratio Curionis ad Caesarem ».

    inc.: «Dum uoce tuȩ potuere iuuari... ».

    expl. f. 166: «... Solus habere potes » (I, 273-291).

    2) titre: «Oratio Caesaris ad milites ».

    inc.: «Bellorum o socii qui mille pericula Martis... ».

    expl. f. 167v°: «... Detrahimus dominos urbi seruire paratȩ Dixerat » (I, 299-352).

    3) titre: «Oratio Lelii ad Caesarem »

    inc.: «Summi tunc munera pili ... ».

    expl.: «... Illa licet tolli penitus quam iusseris urbem» (I, 356-385), suivi sur la même ligne du début gratté du v. 386: «Roma sit etc.».

    f. 168v°: Gellivs, Noctes Atticae (extrait).

    titre: «Verba ex oratione M. Catonis ad milites suos Numantiȩ»

    inc.: «Cogitate cum animis uestris si quid uos... ».

    expl.: «... illud apud uos semper manebit » (XVI, 1, 4), suivi de: «Patere et abstine ».

    - Macrobivs, Saturnalia (extrait).

    titre: «Senatus consultum de sextili dato honori diui Augusti ».

    inc.: «Quum imperator Caesar Augustus mense sextili... ».

    expl.: «... placere Senatui ut hic mensis Augustus appelletur» (I, 12, 35).

Participant

Former owners

Formerly part of

Origin

  • Origine: italienne (napolitaine), écriture humanistique cursive. Le copiste Ippolito Lunense (également copiste du ms. Vat. lat. 7230, cf. infra), qui travailla pour les rois de Naples et pour la famille Carafa entre 1472 et 1493, signe au f. 135: «P. Hippolyti Lunensis Manu» et au f. 168v°: «P. Hippolyti Lunensis librarii Regii manu. Laus deo »; d’après M. Reeve, op. cit. infra, le manuscrit aurait été copié sur l'édition de 1481.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Provenance

Data Source: Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: la famille Carafa (rameau della Stadera) de Naples, peut-être le cardinal Olivier, archev. de Naples († 1511), dont Andrea Brenta était le secrétaire (d’après le titre de la lettre à Sixte IV, f. 1: «... ANDREAE BRENTII PATAVINI OLIVERII CARD‹INALIS› NEAP‹OLITANI› SECRET‹ARII›...») et dont les armes sont peintes au bas du f. Iv°: de gueules à trois fasces (voûtées) d'argent, surmontées du chapeau de cardinal, encadrées des deux emblèmes, la «stadera » (balance romaine) et le «torchio » accompagné d’un phylactère portant la devise: «CONTERET CONTRARIA VIRTVS»; le correcteur Andrea Carafa, cité dans la souscription du f. 124, est inconnu autrement: «De prauatissimo exemplari transcripta et quoad fieri potuit transcribendo emendata a Nobilissimo et ill‹ustri› Andrea Carafa»; Antonio Carafa, cardinal en 1568, cardinal-bibliothécaire de la Bibliothèque Vaticane (1538-1591) note au bas du f. Iv°: «Ant‹on›ii Card‹inalis› Carafae Bibliothec‹a›rii Munus ex Testamento ».

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 313 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

These bibliographical references have been retrieved as is from the source data.

    • M. Vattasso, I Codici petrarcheschi della Biblioteca Vaticana, Rome, 1908, p. 32 n° 28
    • T. De Marinis, La biblioteca napoletana dei re d’Aragona, 1, Milan, 1952, p. 57 n° 16, description partielle
    • P. O. Kristeller, Iter italicum, 2, Londres-Leyde, 1967, p. 364, brève description
    • Bénédictins du Bouveret, Colophons de manuscrits occidentaux des origines au XVIe siècle, 2, Fribourg (Suisse), 1967, p. 461 n° 7251
    • J. J. Alexander et A. C. de La Mare, The Italian manuscripts in the Library of Major J. R. Abbey, Londres, 1969, p. 90, brève mention
    • M. Miglio, Brenta (Andrea) (Dict. biogr. ital., 14, Rome, 1972, p. 150-151)
    • A. Marucchi, Note su un nuovo manoscritto Carafa scritto da Ippolito Lunense nel fondo Reginense (Rev. hist. text., 3, 1973, p. 300)
    • D. Norman, The library of Cardinal Oliviero Carafa, part II (The Book Collector, 36, 1987, p. 489)
    • J. Fohlen, Colophons... (Roma, magistra mundi..., 1, Louvain-la-Neuve, 1998, p. 235, 242, 264)
    • M. D. Reeve, Modestus, scriptor rei militaris (La tradition vive ..., Paris, Turnhout, 2003, passim et p. 418, 422)
    • Réf.: BMBV (1986) 23574, (1998) p. 499 (4), (2005) p. 652 (2).

Life cycle of this document

Data source