Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 265

  • Common Name :
    • évangiles de blois
  • Attested title :
    • Evangelia quattuor [Évangiles dits de Hurault] (1r-216r). Capitulare evangeliorum (217r-234r).
  • Other label of the document :
    • Département des manuscrits, Latin, 265
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 265
    • Paris. BnF, Latin 265
  • Held at : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Languages : Latin
  • Date of Origin :
  • Place of Origin :
  • Script :
    • Minuscule caroline de petit module ; plusieurs mains. Le texte a été corrigé et ponctué soigneusement par deux (?) glossateurs (comparer f. 1v et 196)
  • Decoration :
    • École de Reims (Koehler - Mütherich, 1994 p. 159-166 et pl. 105-112 ; 1999, p. 22, 33, 45, 46, 55). Trois portraits en pleine page des évangélistes (f. 11v, Matthieu ; f. 73v, Marc ; f. 176v, Jean ; le portrait de Luc est manquant), fidèles imitations de ceux des Évangiles du couronnement réalisés vers 800 à l'école du Palais de Charlemagne à Aix-la-Chapelle (Vienne, Kunsthistorisches Museum, Schatzkammer; voir CLA 10.1469). Douze tables des canons dans un décor architectural classicisant (f. 4-9v). Grandes initiales ornées dorées. Petites initiales d'or. Incipits en capitales ou onciales d'or. Rubriques
  • Support Material : parchemin / Parch.
  • Codicological details :
    • Reims. .. 234 f. à longues lignes, 280 x 200 mm (just. 185 x 115 mm).
  • Binding :
    • Reliure de chagrin rouge au chiffre de Louis-Philippe (train confié au relieur Tripier-Bradel le 06/06/1845), tranches dorées et ciselées

Digitisations

Contents

Data Source: BnF Archives et manuscrits

  • f. 1r-216r. Evangelia quattuor. Texte de la Vulgate, avec prologues, préfaces et sommaires ; en marge des Évangiles, numérotation des chapitres des sommaires à l'encre rouge et indication des concordances évangéliques à l'encre noire (renvois aux Canons d'Eusèbe, voir Nestle-Aland p. 36*).
    f. 1r-3r. HIERONYMUS, Epistula ad Damasum [lettre de Jérôme au pape Damase] : «Praefatio sancti Hieronimi presbiteri in evangelio incipit. Beatissimo papae Damaso Hieronimus. Novum opus me facere (…) opto ut in Christo valeas et memineris mei papa beatissime. » (Stegmüller, I, n° 595 ; éd. Vgww, p. 1-4).
    f. 3r-v. Praefatio Matthei (prologus monarchianus) [préface sur Matthieu] : « Prologus [… (gratté) Mattheus ex iudea (post. corr.) sicut in ordine (…) quaerentibus non tacere Explicit argumentum ». (Stegmüller, I, n° 590 ; éd. Vgww, p. 15-17).
    f. 4r-9v. Canones Eusebii [Canons d'Eusèbe en 12 tables dans un décor architectural peint] (éd. Vgww, p. 7-10).

    f. 10r-11v. Capitula in evangelium secundum Mattheum I-XXVIII [sommaire de l'Évangile selon Matthieu] : « Incipiunt capitula Matthei evangelistae. I. Nativitas Christi magorum (…) et doctrina eius de baptismo Expliciunt capitula Matthei evangelisate » (De Bruyne, 1914, p. 270-280, type B).
    f . 11v. Portrait de Matthieu (peinture) : « Mattheus ».
    f. 12r-69r. Evangelium secundum Mattheum [Évangile selon Saint Matthieu] : « Incipit evangelium secundum Mattheum. Liber generationis (…) usque ad consummationem saeculi Explicit evangelium secundum Matheum. « V. II. DCC » [Stichométrie ; sur cette question voir Bogaert, 2003].

    f. 69v-70r. Praefatio Marci (prologus monarchianus) [préface sur Marc] : « Incipit argumentum evangelii secundum Marcum. Marcus evangelista Dei (electus add.) et Petri (…) praestat, Deus est Explicit praefatio (f. 71r) » (Stegmüller, I, n° 607 ; éd. Vgww, p. 171-173).
    f. 71r-72v. Capitula in evangelium secundum Marcum I-XLVI [sommaire de l'Évangile selon Marc] : « Incipiunt tituli secundum Marcum. I. Esaiae testimonio Iohannes (…) signis sequentibus indicatur. Expliciunt tituli » (De Bruyne, 1914, p. 282-287, type C).
    f. 73v. Portrait de Marc (peinture) : « Marcus evangelista ».
    f. 74r-108r. Evangelium secundum Marcum [Évangile selon saint Marc] : « Incipit evangelium secundum Marcum. (f. 73r) Initium evangelii Iesu Christi (…) confirmante sequentibus signis. Explicit evangelium secundum Marcum » « V. I. DCC » [Stichométrie].

    f. 108v-109v. Praefatio Lucae (prologus monarchianus) [préface sur Luc] : « Incipit prologus evangelii secundum Lucam. Lucas syrus antiocensis (…) quam fastidientibus prodesse » (Stegmüller, I, n° 620 ; éd. Vgww, p. 269-271).
    f. 110r-114v. Capitula in evangelium secundum Lucam I-XCIIII [sommaire de l'Évangile selon Luc] : « Incipit praefatio. I. Praefatione Lucas Theofilo (…) dicens ascendit in caelum. Expliciunt capitula » (De Bruyne, 1914, p. 288-300, type C).
    — Il manque ici le portrait de Luc.
    f. 115r-171r. Evangelium secundum Lucam [Évangile selon saint Luc, sans titre] : « Quoniam quidem multi conati sunt (…) et benedicentes Deum. Explicit evangelium secundum Lucam » « V. III. DCCC » [Stichométrie].

    f. 171r-v. Praefatio Iohannis (prologus monarchianus) [préface sur Jean] : « Incipit praefatio evangelii secundum Iohannem. Hic est Iohannes evangelista (…) et Deo magisterii doctrina servetur. Amen » (Stegmüller, I, n° 624 ; éd. Vgww, p. 485-487).
    f. 172r-175r. Capitula in evangelium secundum Iohannem I-XLV [sommaire de l'Évangile selon Jean] : « Incipiunt capitula I. In principio verbum deus (…) martyrio coronandus. Expliciunt capitula » (De Bruyne, 1914, p.303-311, type C).
    f. 176v. Portrait de Jean (peinture) : « Iohannes evangelista ».
    f. 177r-216r. Evangelium secundum Iohannem [Évangile selon saint Jean ; sans titre] : « In principio erat verbum (…) eos qui scribendi sunt libros. » [Sans explicit, ni stichométrie].

    f. 217r-234r. Capitulare evangeliorum [capitulaire, liste des péricopes évangéliques] : « Incipit capitulare evangeliorum de circulo anni. In natale Domini ad sanctam Mariam (…) resuscitabo eum in novissima die. Explicit capitulare feliciter, Deo gratias. Amen » (voir Klauser, 1972, p LIX n° 281 classé dans le type Σ).

Texts in this manuscript

Data Source: Europeana regia

Data Source: Mandragore

Illuminations and decoration

Former owners

Formerly part of

Provenance

Data Source: BnF Archives et manuscrits

  • Exécuté à Reims sous l'abbatiat d'Ebbon (816-835, 840-841), ce manuscrit a appartenu à la famille Hurault, comme en témoigne, dans la marge inférieure du premier feuillet, la cote « 5 » caractéristique de cette collection, qui était passée entre les mains de Philippe Hurault de Cheverny (1527-1599), Chancelier de France. Elle est entrée dans la Bibliothèque du roi en 1622 après la mort de Philippe Hurault, évêque de Chartres (1598-1620) ; ainsi, contrairement à l'indication du Cat. gén. mss. lat. I, il n'a pu figurer dans les Librairies de Blois et de Fontainebleau (voir Laffitte, 2008, p. 59 et 94).

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • CRIVELLO, Fabrizio (2007), "'...grecus costantinopoleos orfanos et peregrinos...'. Artisti bizantini in ambito librario a nord delle Alpi nell' alto Medioevo'", dans BACCI, Michele (dir.), L'artista a Bisanzio e nel mondo cristiano-orientale: giornate di studi, Pisa, Scuola Normale Superiore, 21 - 22 novembre 2003, Pise (Seminari e convegni, Scuola Normale Superiore, 12), p. 255-268, ici p. 262
  • GANZ, David (1990), "On the History of Tironian Notes", dans GANZ, Peter (éd.), Tironische Noten : Vorträge gehalten anläßlich eines Arbeitsgespräches vom 7. bis 10. Dezember 1987 in der Herzog August Bibliothek, Wiesbaden, Harrassowitz, p. 35-51, ici p. 39
  • MAZAL, Otto (2003), Geschichte der Buchkultur. 3. Frühmittelalter, Graz, Akademische Druck-u. Verlagsanstalt, ici t. 1 p. 132, 141
  • MÜTHERICH, Florentine (1999), "Die Erneuerung der Buchmalerei am Hof Karls des Grossen", dans STIEGEMANN, Christoph (éd.), WEMHOFF, Matthias (éd.), 799 - Kunst und Kultur der Karolingerzeit, Karl der Grosse und Papst Leo III. in Paderborn. Beiträge zum Katalog der Ausstellung Paderborn [vom 23. Juli-1. November] 1999, Mainz, Philipp von Zabern, p. 560-609, ici p. 568
  • MÜTHERICH, Florentine (2004), Studies in Carolingian manuscript illumination, London, Pindar Press, ici p. 18, 110, 311, 312, 471
  • RAMÍREZ-WEAVER, Eric M. (éd.) (2017), A Saving Science : Capturing the Heavens in Carolingian Manuscripts, University Park, The Pennsylvania State University Press (https://doi.org/10.1515/9780271078274, https://doi.org/10.5325/j.ctv14gp77v)
  • VOYER, Cécile (2018), Orner la parole de Dieu : le livre d'Évangiles et son décor (800-1030) - Paris, Arsenal, ms. 592, Paris, Classiques Garnier (Bibliothèque d'histoire médiévale, 21), ici p. 395, 423 (https://doi.org/10.15122/isbn.978-2-406-07070-2)

These bibliographical references have been retrieved as is from the source data.

  • L. Delisle, Le cabinet des manuscrits de la Bibliothèque nationale, 4 tomes, Paris, Imprimerie nationale, 1868-1891 (réimpression 1978)
  • Trésors carolingiens, Paris, BnF, 2007, n°43
  • W. Koehler et F. Mütherich, Die karolingischen Miniaturen, 6.1. Die Schule von Reims. Von den Anfängen bis zur Mitte des 9. Jahrhunderts, 2 vol., Berlin, 1994 ; et 6.2. Die Schule von Reims. Zweiter Teil, Von der Mitte bis zum Ende des 9. Jahrhunderts, 3 vol., Berlin, 1999

Life cycle of this document

Data sources