Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3417

  • Attested titles :
    • Carmina
    • De expositione canonis missae
    • De sacramentis ecclesiasticis
    • Honorius Augustodunensis
    • Petrus Thomas Barcinonensis
    • Speculum Ecclesiae
  • Other label of the document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3417
    • Paris. BnF, Latin 3417
  • Held at : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Languages : Latin
  • Author : Pierre Thomas (1280?-1340?) | Honorius Augustodunensis (1080?-1154?) | Venance Fortunat (saint, 0530-0601) | Hildebert de Lavardin (1056-1133) | Paulin de Nola (saint, 0353-0431) | Richard de Saint-Victor (1110?-1173) | Caius Coelius Sedulius (04..-04..) | Thomas d'Aquin (saint, 1225?-1274)
  • Date of Origin :
  • Support Material : Parchemin.
  • Composition :
    • 79 ff. à 2 colonnes et à longues lignes (1v, 78-79v).
  • Format :
    • 220 × 150 mm.
  • Codicological details :
    • Plusieurs mains. Initiales en couleurs à filigranes et à antennes. Rubriques. Pieds-de-mouche en couleurs. — Réclames aux ff. 11v, 19v, 27v, 35v, 51v, 59v. — Notes marginales contemporaines aux ff. 27, 35v, 58, 62v, 64, 73v. — Le f. de garde (f. 1v) est constitué par un fragment d'acte de donation de Pierre Richard et de sa famille en faveur de Notre-Dame de la Grasse (diocèse de Carcassonne) sous le règne de Philippe Ier : « ... carta eva(cua)cuationis anno III° regnante Philippo rege... facta ista karta gu[arpicionis]... anno X°VII° regnante Philippo regi... S. Petrus Richardi ». — Les ff. 42v-43v, 66-69v sont blancs. — Aux ff. 2 et 3 ex-libris grattés (XIVe s.). — Au f. 1, titre du XVIe s. : « De sacramentis ecclesiasticis fratris Thome de Aquino » et au f. 2v : « In isto libro plures libros [sic] continentur » (XVe s.). — A fait partie de la bibliothèque de Charles-Maurice Le Tellier, archevêque de Reims ; cf. Delisle, Cab. des mss., I, 305.79 ff. à 2 colonnes et à longues lignes (1v, 78-79v).220 × 150 mm.
  • Binding :
    • Demi-reliure refaite chagrin rouge. Titre au dos : « S. Thomae Aquinatis officium sacerdotale ».

Contents

Data Source: BnF Archives et manuscrits

  • F. 2-2v PETRUS THOMAS BARCINONENSIS, Tractatus de divite christiano, fragment. Épître dédicatoire : « [P]rudenti viro Gonsalvo Gir familiari et consiliario domini Jacobi regis Aragonum, frater Petrus Thome lector Fratrum Minorum Barchinone... Sicut dicit Hugo 2 [libro] De anima c. X : Consciencia bona... » ; — table des chapitres (2) ; — « [D]ivitem salvari non posse argueret aliquis... — ... sed divicie fa... » (2-2v) ; cf. Teetaert, dans Dict. théol. cath., XII2, 2048.

    F. 3-12v « De sacramentis ecclesiasticis rubrica. Incipit officium sacerdotale compositum a fratre Thoma de Aquinio. Quia officium sacerdotale principaliter circa tria versatur... — ... quales descripti sunt qui cum Patre... » (S. Thomae Aquinatis Opera omnia, éd. Vivès, XXVIII, 445-458) apocryphe ; cf. Glorieux, Maîtres en théol., I, 100 n° 14 ec.

    F. 13-41 [HONORIUS AUGUSTODUNENSIS] Elucidarium. Prologue : « Incipit prologus in Elucidario » ; — L. I (13-22) ; — L. II (22-31) ; — L. III (31-41) (ms. f de Y. Lefèvre, L'Elucidarium et les Lucidaires..., Paris, 1954, 28, description du manuscrit et 358-477, édition du texte ; P. L., CLXXII, 1109-1176).

    F. 41-42 [RICARDUS DE SANCTO VICTORE] « Incipit Expositio orationis dominice. [I]nter omnia que humana fragilitas... — ... a voluntate Dei deviat nemo... », incomplet de la fin (Liber exceptionum, IIa pars, l. XI, c. 5-8, éd. Châtillon, Paris, 1958, 447-450 ; édité également dans P. L., CLXXV, 767-769, sous le nom d'Hugues de Saint-Victor ; CLXXVIII, 611-614, sous le nom d'Abélard) ; cf. M. W. Bloomfield, dans Traditio, XI (1955), 311, n° 460.

    F. 44-64v « Incipit Speculum Ecclesie de sacramentis ecclesiasticis », incomplet. Prologue : « De sacramentis ecclesiasticis ut tractarem... » ; — table (44) ; — c. 1-8 : « ... Ecclesia igitur in qua populi [sic] convenit ... — ... per quam fracta su[n]t tartara » (44-64v) (P. L., CLXXVII, 335-373, sous le nom de Hugues de Saint-Victor) ; attribution controuvée ; cf. Van den Eynde, dans Antonianum, XXIV (1949), 23-25 et 34-42 ; H. Weisweiler, dans Mélanges J. de Ghellinck, II, 534-570 ; Bloomfield, op. cit., 297, n° 318.

    F. 64v-65v Note et questions sur l'eucharistie. « Nota. Quod hostia intincta alicui non debet dari. Legitur enim quod soli Christus Jude... — ... malicia » ; — « Queritur utrum quisquis debeat communicare cotidie vel celebrare... — ... securus accedat » ; — « Queritur [utrum] ille qui nocturnam patitur pollucionem in sequenti die debeat accedere ad celebrandum hoc sacrificium... — ... debet accedere. Unde versus : Crapula, premeditatio, langor et humor habundans// In sompnis materias extrema duo sine culpa » (64v) ; — « Queritur utrum excommunicatus vel de heresi manifeste notatus sacrum Corpus Christi possit conficere... — ... ab optimis sacerdotibus » (64v-65) ; — « Si mus vel aliquod animal immundum hostiam sacram inveniat utrum aliquid videatur accipere... — ... ab hujusmodi animalibus consumeretur » ; — « Quamdiu Christus manet nobiscum... — ... Deus novit » (65) ; — « Si aliquis existens in criminali peccato exigat a sacerdote communionem [utrum debeat] denegare de jure... — ... manducat et bibit » (65-65v) ; — « [D]e latrone qui traytur ad suspendium. Si latro trahatur ad suspendium et querat sibi dari Corpus Christi utrum debeat ei denegari... — ... non sacramentaliter communicat » (65v).

    F. 70-77 [RICARDUS PRAEMONSTRATENSIS, canonicus Wedinghausensis] ? « De exposicione canonis misse. In virtute sancte Crucis et in sacramento altaris... — ... hostia Deo ipsi fuerimus » (P. L., CLXXVII, 455-470, dans les apocryphes d'Hugues de Saint-Victor, sous le nom de Jean de Cornouailles), attribué à Richard le Prémontré par Hauréau, dans Not. et Extr., XXIV2, 145-156 ; aux ff. 77-77v, addition : « Manifestum est vel tenuiter scienti... — ... suum exprimit proditorem » et : « Age, cave, currere, festina... — ... non amat Jhesus ».

    F. 77v Vers mnémoniques. « Hec sunt que tardant hominem confiteri versus » (en marge), « Ssperat [sic], desperat... » (Hauréau, Notices, I, 211) ; cf. Walther, Initia carminum, n° 18484 ; — « Versus quare VIIm hore diei canonice decantantur » (en marge). « In matutino damp[n]atur tempore Christus//... » (M. Hammond, dans Speculum, VII (1932), 532, sous le nom d'Hildebert de Lavardin) attribution contestée par Wilmart, dans Rev. bénéd., XLVIII (1936), 160, n. 1 ; cf. Walther, op. cit., n° 8988 ; — « Qualiter orationes finiantur versus. Per Dominum dicas cum Patrem, presbyter, (h)oras //... — ... Expellens demonem dicas in fine per ignem » ; cf. ms. Latin 4211, f. 138v ; Walther, op. cit., n° 13935 ; — « Quo tempore et qui libri biblie per anni circulum legantur. Adventus proprie vult sermones Ysaye//... » ; cf. Walther, op. cit., n° 559 ; — « Versus per quos habetur quot psalmi et quot versus continentur in toto psalterio. Ter quinquagenos David... » (Hauréau, Notices I, 212) ; cf. Walther, op. cit., n° 19209 ; — « An aque, sol, ymber, ignis, rores, glacies, lux // ... » ; — « Versus de ymnis ferialibus quomodo dicantur infra epdomadam seriatim. Noscitur ac series ymnorum sex feriarum //... — ... Septima : Summe Deus, Aurora, Response (?) et O lux » ; — « Hec est forma canendi que Deo et angelis et sanctis ejus placet... Psalmodiam non nimium protrahamus// Sed jocunda et viva voce cantemus//... — ... Hinc idem fiat cum ca[n]tatur : Alleluia ».

    F. 77v-78, dans la marge inférieure : « Cum dicit sacerdos : Oremus, rogat omnes orare ut ejus oratio exaudiatur... — ... Amen, confirmatio orationis... vere sive fideliter ».

    F. 78-79v Poèmes. VENANTIUS FORTUNATUS, Carmina VIII, c. 3, De virginitate, v. 1-22, 24-38, 129-179, 393-400. « Versus Fortunati presbiterii [sic]. Culmina multa polos radianti lumine coplent [sic]// ... » (Leo, M. G. H. Auctores antiquissimi, IV, 181-191, passim) ; cf. Walther, op. cit., n° 3532 (78-78v) ; — S. PAULINUS NOLANUS, Carmen IV. « Oratio s. Paulini, Omnipotens genitor rerum cui summa potestas... » (Hartel, dans C. S. E. L., XXX2, 3) ; cf. Walther, op. cit., n° 13331 ; — « Versus Evangelistarum. Matheus instituit virtutum tramite mores//... », prologue anonyme aux Evangeliorum libri IV de Juvencus (Huemer, dans C. S. E. L., XXIV, p. XLVI) ; cf. Walther, op. cit., n° 10787 (78v) ; — SEDULIUS, Hymnus I. « Versus Sedulii docti viri. Cantemus, socii, Domino, cantemus honorem//... » (Huemer, dans C. S. E. L., X, 155-162) ; cf. Walther, op. cit., n° 2382 (78v-79v).

    F. 79v Règle de vie : « Attende tibi, karissime, et considera cursum vitte tue. Cave ne... — ... hic salvus erit ».

    Au f. 2, « Prudenti viro Gonsalvo Gir ajouter [sic pro Gontrano Garsiae]... ».

    F. 17v. « In matutino... » [HILDEBERTUS CENOMANENSIS] ; cf. ms. Latin 3696B, f. 1v.

Participants

Bibliography

These bibliographical references have been processed and may include links to online versions.

  • GOY, Rudolf, GOY, E. Hildegard (éd.) (2006), Die Handschriftliche Überlieferung der Werke Richards von St Viktor im Mittelalter, Turnhout, Brepols (Bibliotheca victorina, 18), ici p. 90 (avec notice brève)

Subjects and themes

Data Source: BnF Archives et manuscrits

  • Adtende tibi, carissime, et considera cursum vitae tuae...

    f. 79v

    Adventus proprie vult sermones Isaiae// ...

    f. 77v

    Age, cave, currere, festina...

    f. 77v

    An aquae, sol, imber, ignis, rores, glacies, lux//...

    f. 77v

    Cantemus socii Domino, cantemus honorem//...

    f. 78v

    Culmina multa polos radianti lumine complent//...

    f. 78

    Cum dicit sacerdos : Oremus, rogat omnes orare ut ejus oratio exaudiatur...

    f. 77v

    De sacramentis ecclesiasticis ut tractarem...

    f. 44

    Divitem salvari non posse argueret aliquis...

    f. 2

    Ecclesia igitur in qua populus convenit...

    f. 44

    In matutino damnatur tempore Christus //...

    f. 77v

    In virtute sanctae Crucis et in sacramento altaris...

    f. 70

    Inter omnia quae humana fragilitas facere potest...

    f. 41

    Manifestum est vel tenuiter scienti aliud fuisse Corpus Christi...

    f. 77

    Matthaeus instituit virtutum tramite mores//...

    f. 78v

    Noscitur ac series hymnorum sex feriarum//...

    f. 77v

    Omnipotens genitor rerum, cui summa potestas//...

    f. 78

    Incipit du lemme biblique

    Pater noster qui es in caelis...

    Incipit

    Ecce, carissimi, singulis fere diebus...

    f. 16v

    Per Dominum dicas, cum Patrem, presbyter, oras //...

    f. 77v

    Psalmodiam non nimium protrahamus //...

    f. 77v

    Quamdiu Christus manet nobiscum ? Dico quamdiu...

    f. 65

    Quia officium sacerdotale principaliter circa tria versatur...

    f. 3

    Quod hostia intincta alicui non debet dari. Legitur enim quod soli Christus Judae...

    f. 64v

    Saepius rogatus a condiscipulis quasdam quaestiunculas enodare...

    f. 13

    Si aliquis exsistens in criminali peccato exigat a sacerdote communionem...

    f. 65

    Si latro trahatur ad suspendium et quaerat sibi dari Corpus Christi utrum debeat ei denegari...

    f. 65v

    Si mus vel aliquod animal immundum hostiam sacram inveniat utrum aliquid videatur accipere...

    f. 65

    Sicut dicit Hugo II° [libro] De Anima cap. X : Conscientia bona titulus est religionis...

    f. 2

    Sperat, desperat, praesumit, diligit, horret //...

    f. 77v

    Ter quinquagenos David canit ordine psalmos //...

    f. 77v

    Utrum excommunicatus vel de haeresi manifeste notatus sacrum Corpus Christi possit conficere...

    f. 64v

    Utrum ille qui nocturnam patitur pollutionem...

    f. 64v

    Utrum quisquis debeat communicare quotidie vel celebrare...

    f. 64v

    Actes ou fragments d'actes -- (XIe s.)
    BIBLICA -- Vetus Testamentum Psalmi. Vers
    DÉCORATION -- Initiales filigranées (XIIIe et XIVe s.)
    Eucharistie -- Questions concernant l'Eucharistie
    FORTUNATUS (Venantius), ep. Pictavensis -- Carmina : de Virginitate
    GONTRAMNUS GARSIA -- Traité à lui dédicacé
    Heures canoniques -- Vers mnémoniques
    HILDEBERTUS CENOMANENSIS ep. -- Carmina singula
    HONORIUS AUGUSTODUNENSIS -- Elucidarium
    LA GRASSE (abbaye Notre-Dame), dioc. de Carcassonne -- Acte de donation en sa faveur (XIe s.), fragment
    LE TELLIER (Charles-Maurice), archev. de Reims -- Possesseur
    Morale -- Notes ou sentences
    DE OFFICIO SACERDOTIS
    PAULINUS NOLENSIS (s.) -- Carmina
    PETRUS RICHARDI -- Acte de donation à Notre-Dame de La Grasse (dioc. de Carcassonne)
    PETRUS THOMAE, O.F.M. -- De Divite christiano (fragmentum)
    Prêtres -- De Officio sacerdotis
    PSAUTIER -- Vers sur le nombre et la longueur des psaumes
    RELIURE -- Reliure Chagrin rouge (demi-reliures)
    RICARDUS PRAEMONSTRATENSIS, canonicus Wedhinghausensis -- De Expositione canonis missae
    RICARDUS DE SANCTO VICTORE -- Allegoriae in Vetus Testamentum. Expositio orationis dominicae
    SEDULIUS (Caelius) -- Hymnus
    SPECULUM ECCLESIAE DE SACRAMENTIS ECCLESIASTICIS
    THOMAS DE AQUINO (s.), O.P. -- De Officio sacerdotis
    Vers anonymes latins -- Divers

Data source