Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3291

  • Titre attesté :
    • Sermones.
  • Autre libellé du document :
    • France, Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Latin, 3291
    • Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Latin, 3291
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3291
    • Paris. BnF, Latin 3291
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Benoît XIII (antipape, 1328?-1424)
  • Support : Papier.
  • Composition :
    • 9 mss. ou fragments de mss. 108 ff.
  • Aspects codicologiques :
    • Les cahiers de ce recueil factice ont été numérotés de « L 1 » à « L 28 » au moment de la reliure (XVIIe s.). Ce manuscrit semble correspondre au n° 588 de l'inventaire de la bibliothèque de Benoît XIII à Peñiscola, cf. M. Faucon, La Librairie des Papes d'Avignon, II, 114 ;9 mss. ou fragments de mss. 108 ff.
  • Reliure :
    • Reliure maroquin rouge aux armes et chiffre de J.-B. Colbert. Titre au dos : « Sermones varii ».

Numérisations

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 9-12. XIVe s. (el non XIXe s.).


    F. 1-4v AGAPITUS DE COLUMNA, archidiaconus Bononiensis, [Sermo in die conversionis s. Pauli]. « [Circumfulsit eum l]ux de celo... Reverendi Domini, quia peccatis nostris exigentibus... » suivi d'une lettre d'envoi autographe signée « Agapitus de Columpn. archid. Bon. », adressée à « Reverendo in Christo patri domino fratri Guillielmo abbati monasterii S. Pauli de Urbe » et datée du 16 novembre, sans indication d'année (antérieure à 1363, date à laquelle Agapit Colonna devint évêque d'Ascoli Piceno).


    F. 5-8v « Sermo cujus supra in festo Cypriani et Justine [26 septembre] anno Domini 1333. In terra sua duplicia possidebunt... Terrena que videntur non respicere... », précédé de citations bibliques ; cf. N. Valois, dans Hist. litt. XXXIV, 599. A rapprocher des textes des ff. 69-78v du même manuscrit (5-7v) ; — fragment de sermon de la même main, presque entièrement illisible (8-8v).


    F. 9-12v ROBERTUS DE BRETVILLA, fin d'un sermon de carême : « ... sequamur verum lumen ; tenebre enim... — ... omnem hominem venientem in hunc mundum... Explicit sermo magistri Roberti de Bretvilla, ordinis Fratrum Heremitarum s. Augustini, factus per eundem in presencia domini pape, anno Domini M°CCC°LXIIII°, dominica secunda quadragesime » (9). — Sermon pour la Septuagésime, anonyme : « Voca operarios et redde illis mercedem... Spiritualiter inter cetera que solet humana industria attemptare... — ... quod consulit Augustinus, libro de Vera innocencia, cap. 33° , ubi dicit sic... », incomplet de la fin (9-12v).


    F. 13-24v JACOBUS DE [ITRO], archiepiscopus Hydruntinus, deux sermons prononcés en 1367 devant le « Parlement général » du royaume de Naples, précédés d'une épître dédicatoire au pape Urbain V : « Domino meo Urbano, universalis Ecclesie summo pontifici, creatura vestra Jacobus archiepiscoporum indignissimus Ydrontinus... Rudimenta quedam in generali parlamento regni hujus... » (13) ; — « Justicia et pax complexe sunt se... Grandes et alte materie... Justicia et pax... Que verba comuniter sancti glosatores... » (éd. part. dans E. Baluze, Vitae pap. Avenion., éd. G. Mollat, II (1927), 772-773) (14-18) ; — « Colligite que superaverunt fragmenta... Scriptura sacra fluvius profunditatis ... Colligite... Hodierna dominica patres... — ... ubi vera sunt gaudia, que nobis concedat... » (19-23).


    F. 25-67v Sermons anonymes avec de nombreuses corrections d'auteurs. [Sermo in festo ss. Petri et Pauli], incomplet du début : « ... glosa : Petrus reliquit affectum infirmitatis... — ... ad Dei visionem perducti sunt, intrepidi sequamur, ut ad gloriam ad quam perducti sunt pervenire mereamur ; quod nobis concedat... » (25-28v) ; — « Sermo in festo Omnium sanctorum. Conplacuit Patri nostro dare nobis regnum... Augustinus, XXII° libro de Civitate Dei, cap. I, dicit : Deus in principio... » (28v-35v) ; — « Christus tradidit semetipsum pro nobis... Augustinus, IIII° de Trinitate, cap. XIIII dicit : Non potest rite... » (35v-37) ; — « Sermo in festo Pentecostes. Erat species glorie Domini quasi ignis ardens... Augustinus in quodam sermone de festo Pentecostes... » (37-44) ; — « Sermo in festo b. apostolorum Petri et Pauli. Isti sunt potentes a seculo... Bernardus in sermone de vigilia apostolorum... — ... in ceteris dicitur a Domino... », incomplet par suite de lacune matérielle (44-47v) ; — Sermon incomplet du début : « ... congressio est, cum carnalibus viciis... — ... Hujus autem domus Domini domesticos nos faciat J. C.... » (48-53) ; — « Sermo in festo Purificationis » 1re version (cancellée) : « Inferant filii Israel munus... Bernardus secundo sermone de purificatione b. Marie... » (53-54) ; — 2e version : « Offertur nomini meo oblatio munda... Bernardus secundo sermone de purificatione b. Marie... » (54-60) ; — « Sermo in festo nativitatis Domini. Natus est Jhesus in Betleem... Bernardus, ultimo sermone de vigilia nativitatis Domini... — ... Que bona in nobis efficere ipse dignetur... » (60-67v).


    F. 68-68v Opusculum de expositione lectionum quae leguntur in officio mortuorum, incomplet. Prologue : « Memor esto quoniam mors non tardabit... Quoniam, secundum Augustinum IIII° de Doctrina christiana, predicator prius debet esse orator... Cum igitur prothema sermonis sit premittendum principio sermonis et predicacionis oracioni, in collacionibus quas disposui facere in hoc opusculo de expositione lectionum que leguntur in officio mortuorum... — ... et dicamus Ave Maria » (68) ; — « Memor esto quoniam mors non tardabit... Sicut dicit Augustinus... — ... ut sic a peccato caveamus, et Deum qui est vita anime... » (68-68v).


    F. 69-78v FRANCISCUS, monachus DE CARITATE AD LIGERIM, Discours polémique contre Thomas Waleys [Avignon, 17 janvier 1333], incomplet du début, par suite de lacune matérielle: « ... nichilominus quod in diem adventus Domini... — ... lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum vidit unquam, set nec videre potest. Ipsi honor et gloria, virtus et imperium. Amen » ; cf. N. Valois, dans Hist. litt. XXXIV, 579-584, particulièrement 579, n. 2 ; Th. Kaeppeli, Le Procès contre Thomas Waleys, 1936, 14-15 (69-77) ; — « Propositio humilis Francisci in die conversionis s. Pauli [25 janvier 1333], in refectorio Fratrum Minorum ante sermonem » (N. Valois, ibid., 583-584, n. 3) (77v) ; — « Propositio humilis Francisci in die Conversionis eadem in vesperis in refectorio Fratrum Minorum in presencia dominorum, inquisitorum, adversario supradicto [Thomas Waleys] minime comparente » ; cf. ibid., 584 (77v-78).


    F. 79-96v Sermons pour obsèques. [Sermo XXII], incomplet du début : « ... Considera ergo et recogita quid facias, sicut dicitur I Reg... — ... quam in vita ista, jugiter considerare debemus ; quod nobis concedat etc. Expositio istius??? epistole, scilicet : In diebus illis vir fortissimus Judas, et sequentis sermonis, scilicet : Sancta et salubris est cogitacio, invenies post sermones dominicales in ultimo sexterno » (79-81) ; — « Sermo XXIII, in exequiis alicujus bone persone » (en marge), « Timenti Deum bene erit... Quia, secundum Augustinum, I de Civit. Dei... » (81-82v) ; — « Sermo XXIIII, in exequiis alicujus bone persone » (en marge), « Flexus ad misericordiam lacrimas fudit... Sapiens Ecclesiasticus exhortans homines... » (82v-83v) ; — « Sermo XXV, in exequiis alicujus boni viri, sive fuerit episcopus, sive abbas, sive presbyter vel religiosus » (en marge), « Rasias invocans dominatorem vite... Ad aliquam recommendacionem... » (83v-85v) — « Sermo XXVI, in exequiis unius episcopi vel abbatis vel sacerdotis simplicis vel christiani » (en marge), « Fide plurimam hostiam obtulit... Ut amici et parentes ac familiares... » (85v-87) ; — « Sermo XXVII pro aliquo episcopo in loco suo sepulturo » (en marge), « David patriarcha defunctus est... De isto venerabili patre papa... » (87-88) ; — « Sermo XXVIII, in exequiis, vel quando sit memoria alicujus sanctimonialis femine vel alicujus domine sepulte vel sepeliende in loco in quo virgines Christo dedicate morantur » (en marge), « Judith defuncta est in Bethulia... De ista venerabili sanctimoniali vel quacumque alia muliere bona... » (88-89) ; — « Sermo XXIX, in exequiis alicujus regis in sepulcro patris sui tumulati » (en marge), « Josias defunctus est, et sepultus est in sepulcro paterno... Ad aliqualem [sic] recommendacionem anime istius... — ... Dicas si vis illa VII vel VIII que superius notavi de illis defunctis qui mortui fuerunt in Domino, superius in sermone Sancta et salubris est cogitacio etc. » (89-89v) ; — « Sermo XXX, in exequiis alicujus juvenis Christiani, et eciam si unicus fuit matris sue » (en marge), « Ecce defunctus efferabatur... De aliquo juvene filio quondam unico... » (89v-90v) ; — « Sermo XXXI, in commemoracione omnium fidelium defunctorum » (en marge), « Isti omnes juxta fidem defuncti sunt... Omnium defunctorum fidelium... » (91-92) ; — « Sermo XXXII de mortuis, qui potest convenienter fieri in festo aliquorum sanctorum martyrum » (en marge), « Rex mundi nos defunctos... Si contingeret fieri sermonem in natali aliquorum sanctorum martyrum... » (92-92v) ; — [Sermo XXXIII] « Exposicio tercie epistole que legitur in missa mortuorum » (en marge), « Nolumus vos ignorare de dormientibus etc... In isto quarto capitulo, postquam Apostolus... — ... Dicitur autem tuba Dei quia a Deo et a Christo... », incomplet par suite de lacune matérielle (92v-96v).


    F. 97-107v [PETRUS DE LUNA], sermon en espagnol prononcé à Pampelune le 6 février 1390, à l'occasion de la déclaration faite publiquement par Charles III, roi de Navarre en faveur de Clément VII : « Nova lux oriri visa est... La sentençia destas palabras, que yo he tomado... » (H. Lapeyre, dans Bulletin hispanique, L (1948), 129-146) ; cf. H. Lapeyre, ibid., XLIX (1947), 38-46 (97-104v). — Plan de sermon en latin et en espagnol : « Significavit Deus que oportet fieri cito, loquens per angelum suum... Por impetrar la gracia del Spiritu sancto... — ... en estas tres cosas se declara toda convenient enformacion » (105-107v).

Intervenant

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Incipit du lemme biblique

    Christus tradidit semetipsum... (Eph. V, 25)

    Incipit

    Augustinus, quarto de Trinitate capitulo quarto decimo dicit : Non potest rite offerri Deo...

    f. 35v

    Incipit du lemme biblique

    Circumfulsit eum lux de caelo... (Act. IX, 3)

    Incipit

    Reverendi domini, quia peccatis nostris exigentibus undique bella fremunt...

    f. 1

    Incipit du lemme biblique

    Colligite quae superaverunt fragmenta... (Joh. VI, 12).

    Incipit

    Hodierna dominica, patres, ut nostis, denominatione triplici nuncupatur...

    f. 19

    Incipit

    Scriptura sacra fluvius profunditatis immensae multiplices habere noscitur...

    f. 19

    Incipit du lemme biblique

    Complacuit Patri vestro dare vobis regnum... (Lc. XII, 32)

    Incipit

    Augustinus, vicesimo secundo libro De Civitate Dei, cap. primo, dicit : Deus in principio condidit mundum...

    f. 28v

    [...] Cum igitur prothema sermonis sit praemittendum principio sermonis...

    f. 68

    Incipit du lemme biblique

    David patriarcha defunctus est... (cf. Act. II, 29)

    Incipit

    De isto venerabili patre papa vel patriarcha...

    f. 87

    Incipit du lemme biblique

    Ecce defunctus efferebatur... (Lc. VII, 12).

    Incipit

    De aliquo juvene filio quondam unico sanctissimae viduae...

    f. 89v

    Incipit du lemme biblique

    Erat species gloriae Domini quasi ignis ardens... (Ex. XXIV, 17)

    Incipit

    Augustinus in quodam sermone de festo Pentecostes dicit : Isto die Spiritus sanctus...

    f. 37

    Incipit du lemme biblique

    Fide plurimam hostiam obtulit per quam defunctus... (Hebr. XI, 4)

    Incipit

    Ut amici et parentes ac familiares cuncti istius venerabilis viri...

    f. 85v

    Incipit du lemme biblique

    Flexus ad misericordiam lacrimas fudit... (II Mach. IV, 37)

    Incipit

    Sapiens Ecclesiasticus exhortans homines ad dolendum et contristandum...

    f. 82v

    Incipit du lemme biblique

    In terra sua duplicia possidebunt... (Is. LXI, 7)

    Incipit

    Terrena quae videntur non respicere atque aeternis...

    f. 5

    Incipit du lemme biblique

    Inferant filii Israel munus in vase mundo... (Is. LXVI, 20)

    Incipit

    Bernardus secundo sermone de purificatione beatae Mariae dicit : Festus hodie...

    f. 53

    Incipit du lemme biblique

    Isti omnes juxta fidem defuncti sunt... (Hebr. XI, 13)

    Incipit

    Omnium defunctorum fidelium quorum animae expiantur...

    f. 91

    Incipit du lemme biblique

    Isti sunt potentes a saeculo... (Gen. VI, 4).

    Incipit

    Bernardus in sermone de vigilia apostolorum Petri et Pauli dicit...

    f. 44

    Incipit du lemme biblique

    Josias defunctus est et sepultus est in sepulcro... (cf. III Esdr. I, 31)

    Incipit

    Ad aliquam recommendationem animae istius domini regis quondam illustris...

    f. 89

    Incipit du lemme biblique

    Judith defuncta est in Bethulia... (cf. Judith XVI, 28)

    Incipit

    De ista venerabili sanctimoniali vel quacumque alia muliere bona quae jam defuncta est...

    f. 88

    Incipit du lemme biblique

    Justitia et pax complexae sunt... (cf. Ps. LXXXIV, 11).

    Incipit

    Grandes et altae materiae sunt haec de quibus...

    f. 14

    Incipit

    Quae verba communiter sancti glossatores exponunt et ponunt de capite...

    f. 14

    Incipit du lemme biblique

    Memor esto quoniam mors non tardabit... (Eccli. XIV, 12).

    Incipit

    Quoniam, secundum Augustinum IIII° De Doctrina christiana...

    f. 68

    Incipit

    Sicut dicit Augustinus libro XIII De Civitate Dei...

    f. 68

    Incipit du lemme biblique

    Natus est Jesus in Bethleem Judae... (Mt. II, 1)

    Incipit

    Bernardus ultimo scrmone de vigilia nativitatis Domini de pronuntiatione...

    f. 60

    Incipit du lemme biblique

    Nolumus vos ignorare de dormientibus... (I Thess. IV, 12).

    Incipit

    In isto quarto capitulo, postquam Apostolus revocavit illos...

    f. 92v

    Incipit du lemme biblique

    Nova lux oriri visa est... (Esth. VIII, 16).

    Incipit

    LA SENTENCIA DESTAS PALABRAS QUE YO HE TOMADO...

    f. 97

    Incipit du lemme biblique

    Offertur nomini meo oblatio munda... (Mal. I, 11)

    Incipit

    Bernardus secundo sermone de purificatione beatae Mariae dicit : Festus hodie...

    f. 54

    Incipit du lemme biblique

    Razias invocans dominatorem vitae ac spiritus... (II Mach. XIV, 46)

    Incipit

    Ad aliquam recommendationem animae istius venerabilis viri...

    f. 83v

    Incipit du lemme biblique

    Rex mundi nos defunctos... (II Mach. VII, 9)

    Incipit

    Si contingeret fieri sermonem in natali aliquorum sanctorum martyrum...

    f. 92

    Rudimenta quaedam in generali parlamento regni hujus pro praelatorum parte jussus...

    f. 13

    Incipit du lemme biblique

    Significavit Deus quae oportet fieri cito... (cf. Apoc. I, 1).

    Incipit

    POR IMPETRAR LA GRACIA DEL SPIRITU SANCTO...

    f. 105

    Incipit du lemme biblique

    Timenti Dominum, bene erit in extremis... (Eccli. I, 13).

    Incipit

    Quia secundum Augustinum I° De Civitate Dei de bona vita...

    f. 81

    Incipit du lemme biblique

    Voca operarios et redde illis mercedem... (Mt. XX, 8).

    Incipit

    Spiritualiter inter cetera quae solet humana industria adtentare...

    f. 9

    AGAPITUS DE COLUMNA, ep. -- Lettre autographe
    AGAPITUS DE COLUMNA, ep. -- Sermo
    BIBLIA SACRA -- Extraits Excerpta diversa utriusque Testamenti
    CHARLES III, roi de NAVARRE -- Mention
    COLBERT (Jean-Baptiste) -- Possesseur
    Défunts -- Office des morts. De Expositione lectionum quae leguntur in officio mortuorum
    FILIGRANES -- Cercle traversé par un trait aux extrémités étoilées
    FILIGRANES -- Lettres B surmonté d'une croix
    FILIGRANES -- Lettres H
    FRANCISCUS DE CARITATE AD LIGERIM monachus -- Discours et propositions contre Thomas Waleys (1333)
    GUILLELMUS, abbas monasterii Sancti Pauli de Urbe -- Lettre à lui adressée
    JACOBUS DE ITRO, card. -- Sermones
    PETRUS DE LUNA (Benedictus XIII, antipapa) -- Manuscrit autographe
    PETRUS DE LUNA (Benedictus XIII, antipapa) -- Possesseur
    PETRUS DE LUNA (Benedictus XIII, antipapa) -- Plan de sermon en latin et en espagnol
    PETRUS DE LUNA (Benedictus XIII, antipapa) -- Sermon en espagnol (6 février 1390)
    Réclames prouvant la perte d'un ou de plusieurs cahiers -- « non est clavis »
    RELIURE -- Reliures aux armes de Colbert (Jean-Baptiste)
    RELIURE -- Éléments annexes Tranches jaspées
    ROBERTUS DE BRETVILLA, O.S.A -- Sermo (1374)
    ROBERTUS GEBENNENSIS (Clemens VII, antipapa) -- Sermon le concernant
    SERMONS ANONYMES -- Sermones de diversis
    SERMONS ANONYMES -- Collectiones
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- Sermones singuli
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- In Nativitate Domini
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- In Septuagesima
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- In Pentecoste
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De Sanctis et festis Cyprianus et Justina, mm. sub Diocletiano
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De Sanctis et festis Purificatio
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De Sanctis et festis Omnium defunctorum commemoratio
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De Sanctis et festis Omnium sanctorum festum
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De Sanctis et festis Petrus et Paulus ap.
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- Communes De martyribus
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De diversis De mortuis
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De diversis In exsequiis
    THOMAS WALEYS, O.P. -- Discours contre lui
    URBANUS V, papa -- Lettres de dédicace à lui adressées

Sources des données