Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 13392

  • Titres attestés :
    • GREGORIUS, Homiliae in Evangelia
    • Gregorius I, Homiliae XL in Evangelia.
  • Autre libellé du document :
    • Département des manuscrits, Latin, 13392
    • France, Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Latin, 13392
    • Paris, Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Latin, 13392
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 13392
    • Paris. BnF, Latin 13392
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Date de fabrication :
  • Lieu de fabrication :
  • Écriture :
    • Écriture minuscule caroline tardive.
  • Décoration :
    • Deux miniatures à pleine page inscrites sous des arcades à colonnes : f. 258r, saint Grégoire ayant la colombe sur son épaule, reçoit le livre des mains d’un moine ; f. 258v, saint Pierre tenant la clef reçoit le livre des mains d’un moine. Les dessins sont réalisés à l’encre et laissés en réserve, ou avec des motifs ornementaux en rouge (f. 258v).
      Initiales à éléments végétaux et animaux entremêlés, colorées en vert, rouge et jaune, parfois en bleu également : f. 4v Dominus (7 lignes) ; f. 8v Querendum (12 lignes) ; f. 12v Redemptoris (9 lignes) ; f. 22v Ex (7 lignes), f. 26v In (14 lignes), anthropomorphe ; f. 27r Quia (11 lignes), partiellement zoomorphe et historiée avec deux personnages qui se donnent la main ; f. 28v Cum (4 lignes) ; Sicut (8 lignes) ; f. 33r In (10 lignes) ; In (13 lignes), anthropomorphe ; f. 37r Rem (3 lignes) ; f. 43r Redemptor (11 lignes), partiellement zoomorphe et historiée avec la figure du Christ et d’un personnage tenant une lance ; f. 47v Dubitari (8 lignes), historiée avec les figures du Christ tenant un livre et le globe ; f. 51v Pensate (14 lignes), historiée avec la figure de saint Grégoire ; f. 56r Multis (7 lignes), partiellement zoomorphe et habitée par un personnage ; f. 59v Maria (9 lignes) ; f. 76r Fractus (13 lignes) ; f. 83v Prima (17 lignes) ; f. 91v Audistis (8 lignes) ; f. 96r Quod (9 lignes) ; f. 123v Hoc (9 lignes) ; f. 134v Aestivum (9 lignes), partiellement zoomorphe, habitée par une figure humaine ; f. 158r Textum (10 lignes) ; f. 173v Cogitanti (4 lignes) ; f. 181r Dominus (8 lignes), habitée par des animaux ; f. 186r Sancti (7 lignes) ; f. 189v Cum (7 lignes) ; f. 193r Audistis (8 lignes) ; f. 196r Lectio (7 lignes) ; f. 100v Celorum (8 lignes) ; f. 204v Sepe (9 lignes) ; f. 210v Sancti (8 lignes), habitée par des figures humaines et animales ; f. 214v Dominus (9 lignes), habitée par des figures animales ; f. 227v Cum (8 lignes) ; f. 234v Quia (8 lignes) ; f. 241v Quia (7 lignes), partiellement zoomorphe ; f. 249r Si (7 lignes).
      Initiales de couleur à l’encre rouge. Rubriques à l’encre rouge. Incipit à lettres capitales et onciales à l’encre rouge (f. 2v-3r). Premiers mots de chaque texte en lettres capitales et onciales, à l’encre brune ou rouge ou verte.
  • Support : parchemin / Parchemin.
  • Composition :
    • 258 ff., précédés et suivis d’une garde en papier.
  • Dimensions :
    • 260 x 175 mm (justif. 188 x 105 mm).
  • Aspects codicologiques :
    • 33 cahiers s’ouvrant sur le côté poil, tous quaternions sauf le cahier 1 (f. 1-2, un bifeuillet). L’actuel cahier 10 doit être replacé entre les cahiers 8 et 9, dans l’ordre : 8 (f. 51-58), 10 (f. 67-74), 9 (f. 59-66), 11 (f. 75-82)., 260 x 175 (justification 188 x 105) ; 258 f.
  • Réglure :
    • Réglure à la mine de plomb (Muzerelle 2-2/0/2-2/J) ; 24 longues lignes.
  • Reliure :
    • Reliure du XVIIe siècle sur ais de carton couvert de parchemin ; dos à sept doubles nerfs, avec cote ancienne « 163 » à l’encre. Contregardes et gardes en papier.
  • Estampille :
    • Aux f. 1r et 147v, estampille de la « Bibliothèque Nationale » identique au modèle Josserand-Bruno n° 17 (1792-1802).

Numérisations

Certains Manifestes IIIF sont enrichis et peuvent contenir un index, une recherche plein texte, ou des annotations. Ils sont signalés ci-dessous par un astérisque au niveau du logo IIIF. Qu'est-ce qu'un Manifeste IIIF ? open_in_new

Collection IIIF

Manifestes IIIF dans cette collection

Type de numérisation non spécifié

Numérisation partielle

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Gregorius I, Homiliae XL in Evangelia (CPL 1711, éd. R. Étaix 1999, CCSL 141) :
    F. 1r-2r : Tabula homiliarum.
    F. 2v-4r : Gregorius Magnus, Epistula ad Secundinum, inc. « Inter sacra missarum sollemnia », expl. « certiores fiant ».
    F. 4r-8r : Homilia I, inc. « Erunt signa in sole et luna… (Lc 21, 25-26). Dominus ac Redemptor noster paratos », expl. « timendo prevenitis, ipso adiuvante… ».
    F. 8r-12r : Homilia VI, inc. « Cum audisset Iohannes in vinculis… (Mt 11, 2-3). Querendum nobis est, fratres carissimi », expl. « vocari ab eo angeli cum Iohanne valeatis, quod ipse… ».
    F. 12r-22r : Homilia XX, inc. « Anno quintodecimo imperii Tiberii… (Lc 3, 1-2). Redemptoris precursor quo tempore verbum », expl. « superne misericordie pignus tenemus ? ».
    F. 22r-26v : Homilia VII, inc. « Miserunt Iudei ab Ierusolimis… (Io 1, 19). Ex huius nobis lectionis verbis », expl. « ex humilitate valeatis ».
    F. 26v-28v : Homilia VIII, inc. « Exiit edictum a Cesare Augusto… (Lc 2, 1-2). Quia largiente Domino missarum sollemnia », expl. « factus est deus homo ».
    F. 28v-33r : Homilia X, inc. « Cum natus esset Iesus… (Mt 2, 1-2). Sicut ex lectione evangelica », expl. « ad eam malis amaricati redeamus ».
    F. 33r-39r : Homilia XIX, inc. « Simile est regnum caelorum homini patri familias… (Mt 20, 1). In explanatione sua multa ad loquendum », expl. « Deus meus misericordia mea ».
    F. 39r-43r : Homilia XV, inc. « Exiit qui seminat… (Lc 8, 5). Lectio sancti evangelii quam modo, fratres carissimi », expl. « consortes esse valeatis ».
    F. 43r-47r : Homilia II, inc. « Assumpsit Iesus duodecim discipulos suos… (Lc 18, 31). Redemptor noster praeuidens ex passione », expl. « dedit laudem deo ».
    F. 47r-51r : Homilia XVI, inc. « Ductus est Iesus in desertum… (Mt 4, 1). Dubitari a quibusdam solet », expl. « iuste competit relaxemus ».
    F. 51r-55v : Homilia XVIII, inc. « Quis ex vobis arguit me… (Io 8, 46). Pensate, fratres carissimi, mansuetudinem Dei », expl. « postmodum evadere nequaquam possit ».
    F. 55v-58v et 67r-68v : Homilia XXI, inc. « Maria Magdalene et Maria Iacobi… (Mc 16, 1-3). Multis vobis lectionibus, fratres carissimi », expl. « dedit unicum filium suum, per eundem Dominum… ».
    F. 68v-70r : Homilia XXIII, inc. « Duo ex discipulis ibant in castellum… (Lc 24, 13-14). In cotidiana vobis sollempnitate laborantibus », expl. « sed ut proprios recipiat ad regnum, qui vivit… ».
    F. 70v-74v et 59r : Homilia XXIV, inc. « Manifestavit se iterum… (Io 21, 1-2). Lectio sancti evangelii que modo in vestris auribus », expl. « ad perfectionem roborat, per Dominum nostrum… ».
    F. 59r-66v et 75-75v : Homilia XXV, inc. « Maria stabat ad monumentum… (Io 20, 11). Maria Magdalene, que fuerat in civitate peccatrix », expl. « aeterno consolabitur gaudio, qui vivit… ».
    F. 75v-83r : Homilia XXII, inc. « Una sabbati Maria Magdalene… (Io 20, 1). Fractus longa molestia stomachus », expl. « adiuvat ipse quem amamus, Iesus… ».
    F. 83r-91v : Homilia XXVI, inc. « Cum sero factum esset… (Io 20, 19-20). Prima lectionis huius evangelicae questio », expl. « hominum singulariter amatis, qui vivit… ».
    F. 91v-95v : Homilia XIV, inc. « Ego sum pastor bonus… (Io 10, 11). Audistis, fratres carissimi, ex lectione evangelica eruditionem vestram », expl. « in perventione satiemur, prestante Domino… ».
    F. 95v-103r : Homilia XXIX, inc. « Euntes in mundum universum… (Mc 16, 15-16). Quod resurrectionem dominicam discipuli tarde crediderunt », expl. « desiderium nostrum ipse qui dedit Iesus… ».
    F. 103v-111v : Homilia XXX, inc. « Si qui diligit me… (Io 14, 23). Libet, fratres carissimi, evangelicae verba lectionis », expl. « non relinquitur, sed datur, per Dominum… ».
    F. 112r-123v : Homilia XL, inc. Homo quidam erat dives… (Lc 16, 19-20). In verbis sacri eloquii, fratres carissimi », expl. « per se in vestris mentibus loquatur, qui vivit ».
    F. 123v-134r : Homilia XXXVI, inc. « Homo quidam fecit cenam… (Lc 14, 16). Hoc distare, fratres carissimi, inter delicias », expl. « ad illum vero amore flagramus, qui vivit… ».
    F. 134r-149r : Homilia XXXIV, inc. « Erant appropinquantes ad Iesum… (Lc 15, 1-2). Aestiuum tempus quod corpori meo valde contrarium est », expl. « factus est iudex noster, qui vivit… ».
    F. 149r-158r : Homilia XXXIX, inc. « Cum appropinquaret Iesus Ierusalem… (Lc 19, 41-42). Lectionem brevem sancti evangelii brevi si possum », expl. « disponit ipse de quo loquimur, qui vivit ».
    F. 158r-171r : Homilia XXXVIII, inc. « Simile factum est regnum celorum… (Mt 22, 1-2). Textum lectionis evangelice, fratres carissimi », expl. « dignatus est assumere naturam nostram, qui vivit… ».
    F. 171r-173v : Homilia XXVIII, inc. « Erat quidam Regulus… (Io 4, 46). Lectio sancti evangelii, quam modo, fratres, audistis », expl. « quam per fidem tenetis, per Iesum… ».
    F. 173v-181r : Homilia XXXIII, inc. « Rogabat Iesum quidam pharisaeus… (Lc 11, 37). Cogitanti michi de Marie penitentia flere », expl. « quae fletibus lavatur in Iesu Christo Domino nostro, qui vivit… ».
    F. 181r-186r : Homilia XXXI, inc. « Arborem fici habebat quidem… (Lc 13, 6). Dominus et redemptor noster per evangelium suum », expl. « gaudia mansura, per Dominum… ».
    F. 186r-189r : Homilia III, inc. « Loquente Iesu ad turbas… (Mt 12, 46). Sancti evangelii, fratres carissimi, brevis est lectio recitata », expl. « desideria in mente trucidamus ».
    F. 189r-193r : Homilia IV, inc. « Misit Iesus duodecim discipulos… (Mt 10, 5). Cum constet omnibus, fratres carissimi, quia redemptor », expl. « bonis actibus cum festinatione preparemur ».
    F. 193r-195v : Homilia V, inc. « Ambulans Iesus secus mare… (Mt 5, 18). Audistis, fratres carissimi, quia ad unius iussionis vocem », expl. « ad propria contempnenda perducatur ».
    F. 196r-200v : Homilia IX, inc. « Homo quidam peregre proficiscens… (Mt 25, 14). Lectio sancti evangelii, fratres carissimi, sollicite considerare », expl. « lucrum nos quod fecimus excuset ».
    F. 200v-204v : Homilia XI, inc. « Simile est regnum celorum thesauro… (Mt 13, 44). Celorum regnum, fratres carissimi, idcirco terrenis rebus », expl. « sine labore capiatis ».
    F. 204v-210v : Homilia XII, inc. « Simile est regnum celorum decem virginibus… (Mt 25, 1). Sepe uos, fratres carissimi, admoneo prava opera fugere », expl. « quia nescitis diem neque horam ».
    F. 210v-214v : Homilia XIII, inc. « Sint lumbi vestri precincti… (Lc 12, 35). Sancti evangelii, fratres carissimi, aperta vobis est lectio recitata », expl. « si priusquam veniat semper timeatur ».
    F. 214v-227v : Homilia XVII, inc. « Designavit Dominus Iesus et alios… ‘Lc 10, 1). Dominus ac salvator noster, fratres carissimi, aliquando nos sermonibus », expl. « in tuis oculis esse valeamus, per Dominum… ».
    F. 227v-234r : Homilia XXVII, inc. « Hoc est preceptum meum (Io 15, 12). Cum cuncta sacra eloquia dominicis plena sint preceptis », expl. « nunc decertantes iuvat, per Iesum… ».
    F. 234v-241v : Homilia XXXII, inc. « Si quis vult post me venire… (Lc 9, 23). Quia Dominus ac redemptor noster novus homo venit », expl. « citius adepturi sumus, per eum qui vivit… ».
    F. 241v-249r : Homilia XXXV, inc. « Cum audieritis prelia… (Lc 21, 9). Quia longius ab urbe digressi sumus », expl. « concite opitulatur in temptatione, per Iesum… ».
    F. 249r-257v : Homilia XXXVII, inc. « Si quis venit ad me et non odit patrem… (Lc 14, 26). Si consideremus, fratres carissimi, que et quanta sunt », expl. « nobis aeterne pacis remedia contulit, Iesus… ».

Texte du manuscrit

Source des données : Mandragore

Enluminures et décors

Intervenants

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Le manuscrit a été probablement produit à l’abbaye Saint-Pierre de Corbie (cf. au le f. 3r, l'ex-libris de Corbie et la mention du contenu, du XVIIe siècle : « Ex libris Corbeiensis abbatie. Gregorii papae Homiliae in evangelia et imagines antiquae Petri et Gregorii »), où il a été utilisé comme lectionnaire, d’après les divisions en leçons selon le cursus monastique. Il figure dans les inventaires de Corbie du XIIIe siècle (n° 84, « Omelie Gregorii », cf. Delisle, Cabinet des manuscrits, II, p. 435), et dans celui de 1621 (n° 75 ; cf. E. Coyecque, Catalogue des manuscrits des bibliothèques de France, XIX, p. XI-XLVIII).
    En 1638, le volume, comme d’autres manuscrits de Corbie, a été porté à Saint-Germain-des-Prés (cf. ex-libris et les cotes anciennes au f. 1r, « Sancti Germani a Pratis », « N. 793 » et « olim 163 »).
    Il entra à la Bibliothèque Nationale avec d’autres manuscrits de Saint-Germain, entre décembre 1795 et février 1796.
    Sur le recto de la garde supérieure, mention du contenu (XVIIe siècle) : « Hic continentur Homiliae sancti Gregorii papae in Evangelia cum antiquis s. Petri et Gregorii imaginibus in fine libri depictis ».

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • KLEIN, Peter K. (1986), "Les sources non hispaniques et la genèse iconographique du Beatus de Saint-Sever", dans CABANOT, Jean (dir.), Saint Sever, millénaire de l'abbaye. Colloque international 25-27 mai 1985, Condé-sur-Noireau, p. 317-333, ici p. 325 (note 21)
  • MÉRINDOL, Christian de (1982), "Dessins des églises de l'abbaye de Corbie dans deux manuscrits du XIIe siècle", Bulletin de la Société nationale des antiquaires de France, p. 155-162, ici p. 156 (note 3) (https://doi.org/10.3406/bsnaf.1984.8952, https://www.persee.fr/doc/bsnaf_0081-1181_1984_num_1982_1_8952)
  • O'MAHONY, Felicity (éd.) (1994), The "Book of Kells". Proceedings of a conference at Trinity College Dublin, 6-9 September 1992, Aldershot, Scolar press for Trinity College Library Dublin, ici p. 450-488, pl. 104 (https://archive.org/details/bookofkellsproce0000unse)
  • ÉTAIX, Raymond (1996), "Répertoire des manuscrits des homélies sur l'Évangile de saint Grégoire le Grand", Sacris erudiri, 36, p. 107-145, ici p. 119 (https://doi.org/10.1484/J.SE.2.303806)

Vie du document

Sources des données