Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 11219

  • Titres attestés :
    • Opuscula medicalia
    • Opuscula medicalia.
  • Autre libellé du document :
    • BnF lat. 11219
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 11219
    • Paris. BnF, Latin 11219
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Date de fabrication :
  • Lieu de fabrication :
  • Écriture :
    • Minuscule caroline très régulière de petit module ; plusieurs mains (voir par ex. f. 140v-141r les ajouts postérieurs faits par trois mains différentes) ; titre en capitales rubriquées.
  • Support : parchemin / Parch.
  • Composition :
    Europeana regia
    233 ff.
    BnF Archives et manuscrits
    233 f. à deux col. (f. 14 mutilé); récolé le 3 juillet 1893
  • Dimensions :
    Europeana regia
    225 x 180 mm.
    BnF Archives et manuscrits
    225 x 180 mm (just. 160 x 130 mm)
  • Aspects codicologiques :
    • Abbaye de Saint-Denis. 233 f. à deux col. (f. 14 mutilé); récolé le 3 juillet 1893, 225 x 180 mm (just. 160 x 130 mm).
  • Reliure :
    • Reliure de veau brun sur ais de bois (refaite entre 1979-1982) ; ancienne reliure de parchemin (Bradel 31 octobre 1842) conservée à part.

Numérisations

Manifeste IIIF

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • La plupart des textes ont été annotés et corrigés par une main du XVe s. qui a aussi ajouté de nombreux pieds-de-mouches. Il manque au moins deux ff. qui s'y trouvaient lors d'une première foliotation au début du XVe s., probablement de la main même qui a annoté et réencré le ms. à cette époque (passim).
    Des défets de reliures du IXe au XVe s. ont été collés sur 6 f. (hors foliotation) en fin de volume. Le f. 141 était vacant à l'origine, ainsi que le f. 143v; les ff. 145v et 170v sont restés blancs. De nombreux ff. ont été restaurés et montés sur onglets. Une note au f. 233v signale que le ms. a été vu (à Echternach?) par D. Martène et D. Durand en 1719 (Voyage littéraire de deux religieux bénédictins de la congrégation de Saint Maur).
    f. 1-11vb, Ps. Hippocrates latinus (trad. anonyme), Aphorismorum liber, II-VII (incomplet du début et de la fin ; voir Kribe, 1977, p. 262).
    f. 12-17rb, Ps. Hippocrates, Epistolae (en réalité version latine des lettres grecques du Ps. Diocles ; (voir aussi ff. 41, 103, 212): « incipit liber epistularum. interea moneo te medice ... ex nigri fellis abundantia» (voir Clavis IIIA, p. 363, n°951/9a ; p. 365-366, n°951/9a/a ; Kirbe, 1979, p. 275, n°2).
    f. 17rb-vb, Ps. Hippocrates, De observatione temporum: « incipit epistola Yppocratis de observatione temporum. quam alta et profunda sunt verba Ypocratis! ...menancolicus deponendus » (voir Kibre, 1979, p. 286, epist. n° 12).
    f. 17vb-18rb, « incipit prologus Gallieni de sanguine et flegma ... sicut et scriptum est de arte medicorum ».
    f. 18rb-18va, « de tempore anni. tempus autem iuxta hebreus ... dies CCCLX et VI».
    f. 18va-20ra, Ps. Hippocrates, Ad Antiochum regem (epist. n° 2 ad Antiochum: le même texte se trouve au f. 103, mais avec un incipit différent): « ut ait Ypocras quatuor humores sunt in corpore ... pustulas habundare dicit » (voir Kibre, 1979, p. 277).
    f. 20ra-24vb, tractatus ysagogus: « incipit epistola ysagogus ... circa supra dicta loca ».
    f. 24vb-26ra, « de passionibus unde eveniunt. frenetica autem passio ... explicit feliciter. Passiones in homines sunt IIIIor (p.c.) CCCC LXXXVI».
    f. 26ra-32va, interrogatio de medicina (peut-être une version abrégée du De salutaribus praeceptis de Caelius Aurelianus ; voir Lawn, 1963, p. 8): « incipit liber interrogationis Yppocratis medici. quid est medicina? ... uestis candidas sanitatem significat » (voir Kibre, 1980, p. 350).
    f. 32v et 33vb-34r,Ps. Hippocrates, Epistola flebotomiae (phlebotomiae): « incipit epistola fleubotomiae. quid est flebotomia ... et non culpaberis. feliciter. /33vb/ quid est fleubotomia? ... indignationem testiculorum. explicit » ; (voir Kibre, 1979, p. 285).
    f. 34rb-vb, « incipit epistola de flevotomia. cirurgia dicitur manus operatio ... et conglutinandum vulnera. explicit feliciter » (voir Kibre, 1978, p. 208).
    f. 34vb-35rb, Ps. Hippocrates: « incipit epistola de incisione flevotomi quam composuit Ypp(ocrate)s de incisione venarum. hoc est vena cefalica ... perseverare [non] possunt. finit » (voir Kibre, 1979, p. 284).
    f. 35rb-vb, « quid per singulos menses flevotomia ... september non est tempus flevotomiae. Item epitola de incisione. Apollo. incissiones (sic) flebotomarum (p.c.) ... et incide sine timore » ;
    f. 35vb-36va, de incisione: « incipit epistula Apollo (-inis corr. man. rec.) de incisione. primam medicinam adinvenit ... intellegere sapienter, diligere ardenter. finit » (voir Kibre,1979, p. 286).
    f. 36va-b, liste de noms d'instruments chirurgicaux: « incipiunt ferramentorum nomina. necesse est universorum ...deltarium psallidium. expliciunt nomina ferramentorum » (éd. par K. D. Fischer 1987, dans mittellateinisches Jahrbuch 22, p. 28-44).
    f. 36vb-38va, Heliodorus, Chirugia: « incipit cirurgia Eliodori. cirurgie operationem ... quae sunt uulnera similantia favorem. explicit » (éd. par Sigerist 1920, dans Archiv für Gesch. des Med. 12, p. 1-9).
    f. 38va-b, Hippocrates latinus, Prognostica vel liber prognosticorum (traduction latine anonyme): « incipiunt [ei (?)] signa mortifera iuxta Yppocatis sententiam. unde scias quibusque ... de cancro, de elefantiosis » (voir Kibre, 1981, p. 270).
    f. 39r-v, Interrogatio medicinalis: « incipit de interrogatione medicinali. quare badamus ... vel relaxata constipatur. explicit ».
    f. 39vb-41ra, Anonymi, Sapientia artis medicinae: « quattuor sunt venti. quattuor anguli celi ... balneas utatur et sanus efficitur » (voir Kibre,1979, p. 278).
    f. 41, Epistolae ad Antiochum (cf. supra): « epistola Ypocratis ad Antiocum et Antonium de quattuor membrorum (sic). cum veniente regum ... cum vino accipiat » (voir Kibre, 1979, p. 279).
    f. 42-103rb, Traité de thérapeutique (tereoperica): « incipiunt tereoperica, hoc est liber medicinalis scriptus specialiter ... in ungula vel plaga initias » (voir G. Thomas, dans Romania 46, 1920, p. 582-585).
    f. 103rb-103v, Ps. Hippocrates, Ad Antiochum regem (cf. supra f. 18va ; incomplet de la fin d'un feuillet): « Epistola Ipocratis et Galieni contemplantis. quattuor esse humores ... et tristitias alienantur » (voir Kibre, 1979, p. 277).
    f. 104-168vb, Liber medicinalis: « incipit liber medicinalis de omni corpore hominis teraupetica ... in aqua calida » (voir A. Thomas, dans ALMA 4, 1928, p. 94-95).
    f. 143rb-va, exorcisme pour chasser le démon (ajout post. par une main différente): « brevem ad demonium expellendum. sanctus ... kirieleyson»
    f. 169rb, De cibis uel diaeta (calendarium dieteticum): « mens(e) mar(tio) bibat dulce ... aptissimum est. expliciunt observationes» (voir Clavis IIIA, p. 361, n°951/8/b ; Kibre, 1978, p. 210 ; Barraud -Gillon 1988).
    f. 169ra-170rb, « incipiunt pronustica de mortibus. de signo mortis ... haec sunt signa mortifera » (voir Paxton 1993).
    f. 171-179, Hermeneumata: « incipiunt hermeneumata, id est interpretatio pigmentorum vel herbarum de greco in latinum translata ... » ( voir Goetz, Corpus Glossariorum latinorum 3, p. xxxii).
    f. 179v-190v, Hermeneumata: « incipiunt hermeneumata de decim speciebus medicamentorum ... ».
    f. 191-192rb, « de potu. potio greca dirivatione vocata ... apozema greca uocabula sunt ».
    f. 192rb-192va, « de signis ponderum secundum grecos ... cenix est ».
    f. 192va-199va, des noms propres d'arbres et des arbres aromatiques: « de propriis nominibus arborum. pamla dicta ... buxum vero de ligno composito. de aromaticis arboribus /198/ aromata sunt ... sustineri in manu non possint » (192v).
    f. 199va-207rb, des herbes aromatiques et des légumes: « de herbis aromaticis sive communibus. extant et quarum herbarum nomina ... tamen veneris commovent usum. de odoratis holeribus. apium dictum ... ».
    f. 107-209r, « incipit de herbis Galieni, Apollonii et Ciceronis. strignus hoc est vvalupina ... vulnera oris curat » ; 209v, ajout de la seconde main sur le verso vacant originellement: « herbe quae dicitur centum morbia ... ad sanitatem adducit ».
    f. 210-211rb, « incipit actio Iusti medici de muliebria. genechia quomodo in utero ... quorummodo flagerit lingua » .
    f. 211rb-212ra, « incipit de muliebria. ut mulier concipiat ...quibus autem inuitis pessimum ». (voir Kibre, 1980, p. 362 ; aussi Speculum 43, 1968, p. 107)
    f. 212ra-221rb, Ps. Hippocrates, Ad Maecenatem: « incipit epistola Ypocratis ad Micanetem. prouocas me de studio artis medicinae dicere ... accipiet ad bibendum » (voir Kibre, 1979, p. 282).
    f. 221v, préparations pharmaceutiques (ajoutées par deux mains différentes et postérieures): « pulvera probatissima ad solvendum ... ».
    f. 222-229v, « pulvera ad guttam. nepta, ybirico ... » (nombreux ajouts de plusieurs mains).
    f. 230-233v, Galienus, Antiballomena: « incipit prologus antebalumina Galieni medici. qui pro antebalumina verbo et sensu ... »

Textes du manuscrit

Source des données : Europeana regia

Source des données : Manuscripta medica

Anonyme : De causis passionum [latin].

  • Œuvre associée : De causis passionum
  • Feuillets : 24v-26r
  • Auteur du texte : Anonyme
  • Incipit : Frenetica autem passio ex quo humore

Anonyme : De herbis ex Galeno, Apollonio et Cicerone [latin].

Anonyme : De hiis qui inchoant imbuere artem medicinae [latin].

Anonyme : De interrogatione medicinali [latin].

Anonyme : Epistula de phlebotomia [latin].

Anonyme : Epistula de phlebotomia [latin].

Anonyme : Epistula de phlebotomia [latin].

Anonyme : Epistula de phlebotomia [latin].

Anonyme : Ferramentorum nomina [latin].

Anonyme : Hermeneumata de speciebus medicamentorum [latin].

Anonyme : Hermeneumata medicobotanica [latin].

Anonyme : Passionum nomina vel indicia [latin].

Anonyme : Prognostica de morte [latin].

Anonyme : Prognostica de mortibus [latin].

Anonyme : Receptae variae [latin].

Anonyme : Therapeutica [latin].

  • Œuvre associée : Therapeutica
  • Feuillets : 104r-168v
  • Auteur du texte : Anonyme
  • Incipit : Ad capitis dolorem absentio, ruta, edera

Anonyme : Therapeutica [latin].

  • Œuvre associée : Therapeutica
  • Feuillets : 42r-103r
  • Auteur du texte : Anonyme
  • Incipit : Tereoperica, hoc est liber medicinalis

Claude Galien (0131?-0201?) : Antibalomenon [latin].

Hippocrate (0460-0377 av. J.-C.) : Aphorismes [latin].

Isidore de Séville (saint, 0560?-0636) : Etymologiarum sive Originum libri XX [latin].

Pseudo-Apollo : Epistola de incisione [latin].

Vindicianus Afer : Gynaecia [latin].

Intervenants

Ancien possesseur

Anciennement dans

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Ce ms provient d'Echternach, mais a été copié en France occidentale d'après B. Bischoff. J. Vezin signale plusieurs indices, dont le signe de renvoi en forme de psi et le point d'interrogation (très fréquent aux ff. 26-39, de première main) en usage sous Charles le Chauve, qui permettraient d'attribuer la copie au scriptorium de l'abbaye parisienne de Saint-Denis (voir Vezin, 1980, p. 283 et 1981, p. 191-192). Les gloses en vieil-allemand prouvent que le ms. s'est trouvé très tôt dans un monastère de cette aire linguistique. Il a été acquis le 12 novembre 1851 de M. Tross, libraire, pour le prix de 450 francs; cf. BnF, département des Manuscrits, registre des acquisitions 1848-1893, n° 4857: « Ms. latin in 4° vél. du Xe s., écrit sur deux colonnes, contenant quatorze traités de médecine ».


    R. C. 4857

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • BAADER, Gerhard (1972), "Die Anfänge der Medizinischen Ausbildung im Abendland bis 1100", dans La Scuola nell' Occidente latino dell' alto medioevo [relazioni], Spoleto, Centro italiano di studi sull' alto medioevo, p. 669-718, ici p. 698, 715
  • BARBAUD, Jean (1989), "Cinq calendriers diététiques provenant de manuscrits de la Bibliothèque nationale de Paris. Réflexions sur l'origine et la destination de ces calendriers", dans SCHADEWALDT, Hans (dir.), Actes du 30ème Congrès international d'histoire de la médecine, Düsseldorf 31 août - 5 septembre 1986, Düsseldorf, p. 179-187, ici p. 180
  • BURNETT, Charles (2002), "Physics before the Physics : Early Translations from Arabic of Texts concerning Nature in Mss British Library, additional 22719 and Cotton Galba E IV", Medioevo : rivista di storia della filosofia medievale, 27, p. 53-109, ici p. 68
  • FISCHER, Klaus-Dietrich (1999), "Bisher unberücksichtigte Handschriftenfunde zur Überlieferung der Werke des Caelius Aurelianus", dans MUDRY, Philippe (éd.), Le traité des maladies aiguës et des maladies chroniques de Caelius Aurelianus : nouvelles approches : Actes du Colloque de Lausanne, 1996, Nantes, Institut universitaire de France | Université de Nantes, ici p. 141-148, 158-170
  • FISCHER, Klaus-Dietrich (2003), "Neues zur Uberlieferung der lateinischen Aphorismen im Frühmittelalter, tiré à part de Latomus", Latomus, 62, p. 156-164, ici p. 156 (https://www.jstor.org/stable/41540048)
  • GLASER, Elvira, MOULIN, Claudine (1999), "Die althochdeutsche Überlieferung in Echternacher Handschriften", dans FERRARI, Michele Camillo (éd.), SCHROEDER, Jean (éd.), TRAUFFLER, Henri (éd.), KRIER, Jean (coll.), Die Abtei Echternach : 698-1998, Luxembourg, Publications du CLUDEM, p. 103-122, ici p. 108, 109, 121
  • GLAZE, Florence Eliza (2007), "Master-student medical dialogues : the evidence of London, British Library, Sloane 2839", dans LENDINARA, Patrizia (éd.), LAZZARI, Loredana (éd.), D'ARONCO, Maria Amalia (éd.), Form and content of instruction in Anglo-Saxon England in the light of contemporary manuscript evidence. Papers presented at the international conference, Udine, 6-8 April 2006, Turnhout, Brepols, p. 467-494, ici p. 476, 477, 480, 484, 489 (https://doi.org/10.1484/M.TEMA-EB.3.4194)
  • LIEBAERT, Paul, MULLER, Jean-Claude (éd.) (1985), "Notice sur 43 manuscrits d'Echternach conservés à la bibliothèque nationale de Paris", Hémecht, 37, 1, p. 53-73, ici p. 58, 62, 69 (https://persist.lu/ark:70795/1782r1xkj/pages/57/articles/DTL953)
  • MAION, Danielle (2007), "The fortune of the so-called Practica Petrocelli Salernitani in England : new evidence and some considerations", dans LENDINARA, Patrizia (éd.), LAZZARI, Loredana (éd.), D'ARONCO, Maria Amalia (éd.), Form and content of instruction in Anglo-Saxon England in the light of contemporary manuscript evidence. Papers presented at the international conference, Udine, 6-8 April 2006, Turnhout, Brepols, p. 495-512, ici p. 497-505, 507-512 (https://doi.org/10.1484/M.TEMA-EB.3.4195)
  • PALMIERI, Nicoletta (dir.) (2016) L'Articella dans les manuscrits de la Bibliothèque Municipale de Reims : entre philologie et histoire. Actes de la "Journée d'étude internationale" (Reims, 21 janvier 2011), Saint-Étienne, Publications de l'Université de Saint-Étienne
  • PÉREZ RODRÍGUEZ, Estrella (2014), "Crónica bibliográfica de la península ibérica : 2011-2014", Archivum latinitatis medii aevi, 72, p. 346-388, ici p. 361 (https://doi.org/10.3406/alma.2014.1159, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_2014_num_72_1_1159)
  • ROQUES, Mario (1951), "Additions et corrections d’Antoine Thomas au Glossaire de Du Cange", Archivum latinitatis medii aevi, 22, p. 89-156, ici p. 96, 100, 109, 111, 114, 116, 117, 121, 123, 127, 129, 130, 134, 141, 142, 144-146, 148, 149, 154, 155 (https://doi.org/10.3406/alma.1951.2324, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_1951_num_22_2_2324)
  • SANTAMARIA HERNANDEZ, Maria Teresa (2017), "Una acepción medieval de uermis en Medicina humana y veterinaria a partir del morbus farciminosus tardoantiguo", Archivum latinitatis medii aevi, 75, p. 149-186, ici p. 178, 180 (https://doi.org/10.3406/alma.2017.1229, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_2017_num_75_1_1229)
  • SEILER, Emile (1999), "Die Auflösung der Abtei und die Zerstreuung der Klosterbibliothek", dans FERRARI, Michele Camillo (éd.), SCHROEDER, Jean (éd.), TRAUFFLER, Henri (éd.), KRIER, Jean (coll.), Die Abtei Echternach : 698-1998, Luxembourg, Publications du CLUDEM, p. 283-306
  • STEINOVÁ, Evina (2020), "Annotation of the Etymologiae of Isidore of Seville in Its Early Medieval Context", Archivum latinitatis medii aevi, 78, p. 5-81, ici p. 81 (https://doi.org/10.3406/alma.2020.2598, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_2020_num_78_1_2598)
  • THOMAS, Antoine (1928), "Galoxina, «jointée»", Archivum latinitatis medii aevi, 4, p. 93-103, ici p. 94, 95 (https://doi.org/10.3406/alma.1928.2088, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_1928_num_4_1_2088)
  • THOMAS, Antoine (1929), "Notes lexicographiques sur les recettes médicales du haut Moyen Âge publiées par le Dr H. E. Sigerist", Archivum latinitatis medii aevi, 5, p. 97-166, ici p. 131, 165 (https://doi.org/10.3406/alma.1929.2121, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_1929_num_5_1_2121)
  • USSANI, Vincenzo (1931), "Index latinitatis italicae medii aevi antiquioris per litterarum ordinem digestus ", Archivum latinitatis medii aevi, 6, p. 1-96, ici p. 25 (https://doi.org/10.3406/alma.1931.2126, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_1931_num_6_1_2126)
  • VÁZQUEZ BUJÁN, Manuel E. (1997), "La circulation des manuscrits hippocratiques", dans CHARBONNEL, Nicole (éd.), IUNG, Jean-Éric (éd.), Gerbert l'Européen. Actes du colloque d'Aurillac, 4-7 juin 1996, Aurillac, Éd. Gerbert, p. 233-245, ici p. 235, 236, 239, 240
  • WEIJERS, Olga (1991), Dictionnaires et répertoires au Moyen Âge : une étude du vocabulaire, Turnhout, Brepols, ici p. 56 (https://doi.org/10.1484/M.CIVI-EB.5.105934)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

  • L. Delisle, Le cabinet des manuscrits de la bibliothèque nationale, tome II, Paris, Imprimerie nationale, 1874, p. 301

Vie du document

Sources des données