Point d'entrée sur le patrimoine écrit du Moyen Âge et de la Renaissance en Occident du VIIIe au XVIIIe siècle
Moteur de recherche de manuscrits et livres anciens numérisés et intéropérables
Plateforme collaborative de gestion de publication des données d'autorité Biblissima
Aide à la lecture et apprentissage des langues anciennes, outils et environnements de travail en XML
Service d’expertise autour des standards IIIF
Identifiant Biblissima+ : https://data.biblissima.fr/entity/Q97729
Manifeste IIIF
Numérisation :
Parch., XIIe s. (2ème moitié), 36 ff., 2 col., 261 x 131 mm.
Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI
f. 1:... imprudentius//
f. 2 col. 1: //aduersarios in odium
f. 1-23v°: Commentarius recentior (?) in Terentii Comoedias
pas de titres.
f. 1, col. 1-2: ‹Vita Terentii›.
inc.: «Poeta iste affricanus dicitur fuisse quem destructa Carthagine Cipio [sic] Affer inter alios captiuos Romam adduxit... ».
expl. col. 2, l. 29-31: «... et alii detractores eius hic apud Romanos effecerant sed eo laudato per Calliopium titulos sequentibus apposuerit ».
f. 1, col. 2-4v°, col. 2: Andria.
inc.: «In hac comedia sunt materia persone Simo Pamphilus Carinus et alie... ».
(Argum.): «Sororem falso etc. Quod dicit Crisidem Andriam esse id est de Andro insula et meretriculam... » .
(prol.) inc. f. 1v°, col. 1: «Poeta. Iste auctor in prologis suis legem prologi non seruat id est docilitatem... ».
(comoedia) inc. f. 2, col. 1: «Vos iste [sic] etc. Incipit narrationem suam per personas ut suum est comicorum quoniam alii poete... » .
expl.: «... quasi expectarent eam cito educendam sed ubi illuc aduenerint domum intrent et parent eam adducere ».
f. 4v°, col. 2-9, col. 1: Eunuchus.
inc.: «Eunuchus dicta est ista fabula a quodam falso eunucho dicto Cherea... ».
(prol.) inc. f. 5, col. 1: «Si quisquam est. Quia lingua inuidorum maledictis non cessabat contra Terentium premittit sicut in alia // col. 2 //comedia prologum... ».
(comoedia) inc. f. 5v°, col. 2: «Quid igitur. Incipit primus actus de pacificatione Phedrie et Thaidis eadem quae dixit superius... ».
expl.: «... Factam in presentia eius laudat eum. Permissum [sic] (v. 1094) est a te .T. Ite ».
f. 9v°, col. 1-2v°, col. 1: Heautontimorumenos.
inc.: «Incipit Eautontumerumenon id est fabula hac consiliatum ad th‹eatrum›. Sic uocata a quadam persona... ».
(argum.): «In militiam. Materiam principaliter nominat cum dicit durus pater... » (v. 2).
(prol.): «Ne cuiquam uestrum. Prelibata materia subponit prologum ad excusationem in quo IIIIor (?) ut in superioribus... ».
(comoedia) inc. f. 10, col. 1: «Quamquam. Incipit primus actus de coniunctione senum et familiaritate iuuenum... ».
expl.: «... Animum (v. 1063) in meretricibus. Propemodum (v. 1064) id est secundum mODVM ».
f. 12v°, col. 1-15v°, col. 1: Adelphoe.
titre: «INCIPIT Adelphe que interpretatur fratres et quia hec fabula est de fratribus acta principaliter de Mitione et Demea... ».
(argum.) col. 2, l. 24: «Argumentum hic non apposuit sicut post testatur: Ne expectetis argumentun (Prol., v. 22) sed nescio quis scripsit hoc argumentun. Quos [sic] cum haberet non ex necessitate... ».
(prol.): «Prologum facit in quo respondet inuidorum detractionibus et capit bene‹uolentiam› p. r......
(comoedia) inc. f. 13, col. 1, vers le bas: «Incipit primus actus de moralitate senum scilicet de immundicia mollicie Mitionis... ».
expl.: «... glaudio [sic] id est proprio quia persuadendo multam dispensam suarum rerum et impellendo eam in suos mores nimium faciles adducaM ».
f. 15v°, col. 1-19v°, col. 1: Hecyra.
(argum.) inc.: «Vxorem duxit Pamphilus (v. 1). Hic sicut in aliis pretitulat materiam hec est autem causa totius operis... ».
(prol.) inc. col. 2: «Echira facit prologum ut in primis in quo captat beniuolentiam a persona sua et auditorum... ».
(expositio) inc. f. 16, col. 1: «Incipit echira id est fabula sic dicta a quibusdam personis que in ea inducuntur uel que... ».
suivi plus loin d'un nouveau commentaire de l'argum. et du prol.
(comoedia) inc. f. 17v°, col. 2: «Per pol. Hec fabula principaliter ad hoc tendit ut Pamphilus illam quam duxerat... ».
expl.: «... Equidem (v. 879) secum loquitur ut ostendatur se nescire quod se scire profitebatur. finit scena ».
f. 19v°, col. 1-23v°, col. 1: Phormio.
(argum.) inc.: «Titulus huius fabule sexte sicut in aliis compone. Cremetis frater (v. 1) in hoc argumento sicut in aliis breuiter comprehendit... ».
(prol.) en bas: «Postquam (v. 1). In hoc prologo sicut in aliis IIIIor possent notari: persona poeta... ».
(comoedia) inc. f. 20, col. 2: «Amicus, hec fabula ad hoc tendit ut filiam Chremetis furtiuam quia Chremes... ».
expl.: «... quibus exequiis factis est modo mihi commodum tempus in q‹uasi› d‹icat› (?) possum modo secure discedere. Finit Phormio ».
f. 23v°, col. 1-2: ‹De nominibus Terentianis›.
interprétations des noms des personnages, sauf de ceux de l'Andria.
inc. (Eunuchus): «In secunda comedia Traso id est transe quia ultra modum se extollens erat Dorus id est tardus... ».
col. 2: «In VI. Phormio ab informando quia informat... ».
expl.: «... Pha‹nium› enim uox uel lux dicitur. Phedria id est Phede degens in amore. FINIT PHORMIO ».
f. 23v°, col. 2-25v°, col. 2: Commentarius alius (?) in Terentii Comoedias.
texte composé d’une introduction sur les comédies, d’une Vita Terentii, d’un commentaire des arguments de chacune des six comédies, enfin d’une introduction à chaque comédie
1) ‹De comoedia›.
inc.: «Sciendum est latinos multa fabularum genera protulisse ut togatas de mediocribus et humilibus pretextatas a dignitate personarum... ».
f. 24, col. 1, l. 2: «... Lidie a loco Sarrane ab auctore dicuntur tibie ».
2) ‹Vita Terentii›.
inc. «TERENTIVS Affricanus fuit et deuicta Cartagine a Scipione ductus fuit Romam cum aliis captiuis quia nobilis... ».
expl.: «... et facit prologos sub persona Calliopii ut magis uerb‹is› eius adquiescant» (texte semblable dans le ms. Escorial, Real Bibl., S. III. 23 (XIIe s.), f. 9-16, et incipit semblable dans le ms. Troyes, Bibl. mun. 1454 (XVe s.), f. 231v°).
3) ‹Accessus comoediarum›.
(Andria) inc.: «In prima commedia non posuit titulum quia nondum persenserat emulos... ».
(Phormio) expl. f. 24, col. 2: «... et inde V actus sumit originem nunc littera insistamus ».
4) ‹Commentarius in argumenta comoediarum›.
(Andria) inc. l. 47: «Sororem etc. quod dicit Crisidem esse de Andro insula et meretriculam et Glicerium falso creditam sororem eius... ».
(Phormio) expl. f. 25, col. 1: «... et de inueniendo intelligi cum dicit arg. etc. V. actus de mitigatione quem notat uxor ».
5) ‹Introductio ad comoedias›.
(accessus) inc. l. 10: «Isidorus. Comedi sunt qui priuatorum hominum acta dictis aut cantu... -... Tragedi autem sunt illi qui antiqua gesta... luctuoso carmine descripserunt » (Isidorvs Hispalensis, Etymologiae, XVIII, 46 et 45, avec interpolation et var.).
(introd.) inc.: «Materia Terentii in omnibus com‹ediis› suis sunt .V. persone scilicet persona senum... ».
expl.: «... qualiter autem per singulas comedias distinguantur breuiter perstringamus ».
(Andria) inc. l. 30: «In prima igitur co‹moedia› primus actus est simulatio falsarum nuptiarum qui actus... ».
(Phormio) expl. f. 25v°, col. 2: «... quod pertinere ad quartum actum supradictum est. Ad ultimum uenit Nausistrata per quam omnia PACIFICANTVR ».
f. 25v°, col. 2-26, col. 2: Servivs, De metris Horatii
titre: «INCIPIVNT METRA ORATII. PER ODAS ».
inc.: «Prima igitur oda Monocolos est id est cantus unimembris. Nam uersus qui asclepiadeus dicitur... » .
f. 26, col. 1, l. 45, var. et add. de 4-5 lignes dans le texte de la Duodecima : «... sed sensus fine clauditur, quia ille pes per totam odam synaphia uocatur id est uocum coniunctio. Immo dicit non fine pedum sed sensus clauditur... Quo metro utitur semel ita. Miserarum est neque amori dare ludum ».
expl. (la dernière phrase manque): «... et epodon et carmen seculare » suivi d’une addition de 7 lignes avec citation des premiers vers et autres des premiers Carmina seu Odae : «Asclepiadeus: Mecenas atauis e. r. Saphicus est: Iam satis terris... -... Faliscos est: aut Epheson bimarem [sic] (cf. Carm. I, 7, 2 - quelques var. et add. - éd. H. Keil, Gramm. lat., 4, Teubner, 1864, p. 468-472; O. Keller, Pseudacronis Scholia in Horatium, 1, Teubner, 1902, p. 4-12: Expositio metrica).
~ f. 26-26v°: ‹Lvpvs Ferrariensis, Genera metrorum Boethii› (avec brève add. à la fin).
f. 26v°, col. 2-32v°, col. 2: Commentarius in Ciceronis De amicitia
pas de titre.
inc.: «SICVT in aliis auctoribus ita et in hoc amicitiali libello Tulii requiruntur: Materia, Intentio, Finalis causa. Materia huius operis est amicitia. Sed omnis intentio uersatur circa materiam... ».
f. 27, col. 1, l. 33: «... ut illa tantum dicam que Quintus Mu. de Lelio narrare solebat ».
l. 34: «Accessus ad litteram q‹uasi› d‹icat› (?) O Attice ego tractaturus (?) de amicitia non dicam ea que a me habeo... ».
expl.: «... Omnia autem. Dixit quod etas aufert solatium quia breuis est. Sed omnia breuia sunt tolerabilia concludit extra ergo etas est tolerabilis. FINIS » (cf. B. Munk Olsen, L’étude des auteurs classiques latins..., 1, 1982, p. 115, # 51).
f. 33, col. 1-34, col. 2: Commentarius in Ciceronis De senectute.
inc.: «HVNC librum appellat Prisc‹ianus› Maiorem Catonem qui sic intitulatur. Incipit T. de senectute non quod senectus per se considerata sit. Materia eius... ».
expl.: «... digressum et discessum [23, 84 fin] inculcaturo uerborum suo id est sibi congruo. Cuius [23, 85] senectutis s‹cilicet›» (cf. Ibid., p. 113, # 16).
~ f. 34, col. 2, l. 41-44: Nomina Septem sapientium
titre: «Nomina VII sapientum ».
texte: Thales Milesius, Pytagoras Mitilenus, Solon Atheniensis Cylon [sic], Lacedemonius, Corinthius, Elecholus [sic] Lydius, Byas Pineus [sic]».
- Ps. Avsonivs, Septem Sapientium Sententiae (extrait)
titre: «Sententie eorum ».
inc.: «Quenam summa boni mens est sibi conscia recti... ».
expl.: «... Quid stulti proprium non posse uelle NOCERE» (v. 1-7 = str. 1 - éd. R. Peiper, Teubner, 1886, p. 406).
~ - ‹De lege Voconia›.
texte: «Voconiam appellat legem ab inuentore et hec fuit data de diuidendis agris uiritim ».
~ - ‹De numeris›.
suite de nombres surmontés de leur représentation en chiffres romains.
XL L
inc.: «Quadraginta. Quinquaginta... ».
C. MI M. I. M.
expl.: «... Centies mille. Milies. Mille milia » (14 lignes).
~ f. 34-34v°: ‹Notae seu Excerpta›
1) inc.: «QVATVOR modis fit persuasio: ab utili, ab honesto, a possibili, a necessario. Ab utili hoc modo... » (7 lignes).
2) inc. f. 34v°, col. 1, l. 3-6: «Edo. es edidi parturio et formo § Iniurius qui fert iniurias » (4 lignes).
f. 34v°, col. 1 : Ps. Cicero, Rhetorica ad Herennium (extrait)
titre: «QVOT MODIS SIT CAPTANDA BENTVOL‹ENTIA› ».
inc.: «BENIVOLOS auditores IIIIor modis reddere poterimus, a nostra persona, ab aduersariorum... ».
expl.: «... aduersariorum per contemptionem deprimemus » (I, 4 -5, 8 -26 lignes).
~ - ‹De grammatica›.
inc.: «GENVS quidam in grammatica accipiunt terminationem sed male quia terminatio commune accidens... » (30 lignes - cf. G. L. Bursill-Hall, op. cit. infra, 1981, n° 288.267).
~ f. 34v°, col. 1-36, col. 1: ‹De uerbis: De supinis, etc.›
titre: «SVPINA PRIME ».
inc.: «OMNIA uerba prime coniug‹ationis› que preteritum terminant in aui. ui. in tum conuertentia faciunt supinum... ».
expl.: «... Virgilius in VIII: Striduntque cauernis. Structur [sic] Calibum et fornacibus ignis anhelat » (cf. Aeneis, VIII, 420-421).
f. 36, col. 1-36v°, col. 2: Priscianvs, Institutiones grammaticae (extraits)
inc.: «Penus masculinum esse Plautus ostendit in Pseudulo dicens: Nisi mihi annuus penus congeratur ab amatoribus. Femininum uero ostendit Lucilius dicens: Magna penus paruo... » (VI, 44 - éd. M. Hertz, Teubner, 1855, p. 170, l. 14-18).
ligne 9: «Ficus infirmitas est quedam et fructus arboris et utrum est quarte declinationis teste Martiali: cum dixi ficus... » (VI, 76 - ed. cit., 1, p. 261, l. 9-15)
f. 36v°, col. 1: «DE PREPOSITIONE. A post uenit posterus, postica, posticus... ».
expl.: «... quod pro aliquando locale est ut pro curia, pro oculis. Salustius in Catelinario: Quod ni maturasset pro curia sociis signum dare, pro curia pro ante curia Temporalis ut prospicio, prouideo (?) etc.» (XIV, 45 - ed. cit., 2, p. 49, l. 5-9 -les extraits sont très remaniés).
Origine: du nord de l’Italie ou du sud de la France, plusieurs mains?, écriture fine et serrée, assez soignée, plus négligée à la fin, depuis le milieu de la col. 2 du f. 34v° et d’une encre pâle.
Possesseurs: acquis pendant le règne de Sixte IV († 1484), le manuscrit est attesté dans les inventaires de 1481, 1518 (f. 49, l. 26), 1533 et 1550 (où il portait le n° 1036).
Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.
Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source
Exports RDF à venir…
Vous pouvez visualiser et manipuler ce document directement sur ce site, le comparer à d'autres grâce au visualiseur Mirador, ou glisser-déposer cette icône dans le visualiseur IIIF de votre choix. En savoir plus sur IIIF Ce Manifeste est enrichi et inclut : - des annotations - une recherche plein texte - un index