Point d'entrée sur le patrimoine écrit du Moyen Âge et de la Renaissance en Occident du VIIIe au XVIIIe siècle
Moteur de recherche de manuscrits et livres anciens numérisés et intéropérables
Plateforme collaborative de gestion de publication des données d'autorité Biblissima
Aide à la lecture et apprentissage des langues anciennes, outils et environnements de travail en XML
Service d’expertise autour des standards IIIF
Identifiant Biblissima+ : https://data.biblissima.fr/entity/Q99103
Manifeste IIIF
Numérisation :
Parch., XVe s. (a. 1440), II + 152 ff. + 2ff. [153] et [154] (f. 51v° blanc; foliotation ancienne), 210 x 134 mm, sauf f. I = 210x110 mm, f. 51 ajouté: 115 x 131 mm (13 lignes seulement), f. [153]: 90 x 155 mm (découpé dans le bas) et f. [154]: 122 x 92 mm (demi-feuillet). Aux f. 1, 61 et 97, initiales dessinées à entrelacs et feuillages à peine colorés, sans doute des «bianchi girari » inachevés. Nombreuses mais brèves gloses marginales contemporaines avec renvois aux feuillets divisés en paragraphes par des lettres marginales parfois disparues par suite de rognure, de même que des débuts ou fin de gloses.
Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI
f. 2: //dicendi et hoc quietum
f. I-IIv° (additions de plusieurs annotateurs): ‹Glossae in Ciceronis De officiis›
pas de titre.
inc.: «In l‹ibr›o p‹rim›o. Quemadmodum ab honestate atque ab omni genere uirtutis deriuantur officia explicat Cicero libro primo. Et de duobus propositis honestis utrum honestius ».
en marge: «fontes honestatis IIII», texte: «De quatuor fontibus honestatis p‹rim›o L‹ibr›o offic. ducit (?) Cicero. Ch. 154 (?) ».
en marge: «officium quid », texte: «officium actionem uirtutis potissimum significat...».
f. Iv° (d'une autre main) tableaux
Vtilitas
coniuncta (?) sunt
Honestas
Prudentia
Iust‹itia›
fontes honestatis
Temperan‹tia›
Fortitudo
(plus bas): «Vtor et usus semper de rebus bonis et necessariis nec non et diuinis (?) et animatis dicitur ut utor domo... ».
l. 14 et dernière: «... prudentia doctrina et intelligentia ad hominum (?) utilitatem. Ch. 59.B.».
(accessus) inc. f. II: «Est in hoc opere Ciceronis intentio uite precepta tradere. Officium non uirtutis habitum sed exercitationem complectitur... ».
l. 10: «Opus uniuersum in tres libros partitur. In p‹rim›o quidem postquam perfectum officium a medio seiunxit... ».
expl.: «... explicat quomodo hominum studia ad utilitates nostras allicere atque excitare possimus » (29 lignes).
f. IIv°: «Quemadmodum uitium et peccatum inter se differunt quod alterum habitus est male constituti animi... » (5 lignes).
plus bas: «Prȩdestinatio id est electio de Deo (?) qui semper predestinat ad Bonum un‹de› (?): Vos elegi ut eatis et fructum afferatis et fructus uester maneat (Ioan. 15, 16)... ».
plus bas sentences chrétiennes: «Deus est summum bonum... ».
(dern. glose): «... Deorum arbitror esse sempiternam / Vitam. Nam propria est eis uoluptas ».
f. 1-144v°: Cicero, De officiis.
titre: «M. T. C. AD MARCVM FILIVM OFFICIORVM LIBER PRIMVS INCIPIT FELICITER ».
(liv. II) f. 96v°, l. 16-23, on a inséré avant les trois derniers mots du livre une longue glose, titre en marge: «De pecunia collocanda ».
(texte): «Sed toto hoc genere de quȩrenda, de collocanda pecunia etiam de utenda commodius a quibusdam optimis (?) uiris ad ianuȩ medium sedentibus quam ab ullis philosophis ulla in schola disputatur sunt tamen ea cognoscenda pertinent enim ad utilitatem de qua hoc libro disputatum est. Reliqua// f. 97 //deinceps prosequamur »
à la fin f. 144: «M. T. C. OFFICIORVM LIBER IIII ET// f. 144v° //VLTIMVS FINIT FELICITER... ».
f. 144v°-151v° (add. de la main d’un annotateur): Cicero, De officiis (Tabula alphabetica materiarum).
avec renvois aux feuillets et aux lettres marginales.
f. 144v°, 6 lignes au milieu de notes diverses
inc.: «Apollinis oraculum 92 9 (?)
Abstinentia et continentia 92 .R. ... » (De off., II, 22, 77).
expl.: «... Aqua heret 143 .D.» (De off., III, 33, 77).
f. 145, inc. réel: «A. / Amicitia iucundissima qu 20 .I.
Animi perturbatione cupiditate et metu uacandum... 24 .T.» (De off., I, 20, 69).
f. 151v°, expl.: «V... Vtilitatis et Honestatis regula eadem 125 .M.
De his que uidentur esse utilitates contra iustitiam simulatione prudentie 134 » (133 corrigé en 134) (De off., III, 25).
f. 151 et 152-154v° (add. de plusieurs mains) ‹Notae diuersae›.
parmi lesquelles:
f. 151: Ovidivs, Fasti (extrait)
titre: «Oui‹dius› fastorum ».
inc.: «Quȩrebam Nonas sancto Fidione referrem... ».
expl.: «... Nomina terna fero sic uoluere Cures » (VI, 213-216).
- Horativs, Ars poetica (extrait).
titre en marge: «Hor‹atius› ».
texte: «Et [sic] prodesse uolens (?) et delectare poetȩ
Atque [sic] eadem [sic] et iucunda et idonea dicere uitȩ» (v. 333-334).
~ — «Quia non relinquet Dominus uirgam peccatorum super sortem iustorum / ut non extendant iusti ad iniquitates manus suas. ps.» (Psalm., CXIV, 3).
f. 152: Horativs, Ars poetica (extrait avec comment.).
texte: «Dominantia nomina dicit propria » (cf. v. 234 - Porphyrio, Commentarius in Horatium, Teubner, 1874, p. 353).
~ - ‹Sententiae et Excerpta›.
- «Proprie loqui est uiri Eruditi. F. Terentius eruditus ».
- «Homo assuetus uerbis impropriis [sic] non erudietur cunctis Diebus uite sue. Salo.» (Eccli ., XXIII, 20, var.).
- ‹De memoria?›.
inc.: «Omnis disciplina (ut ait M. Fabius) memoria constat frustraque docemur si quicquid audiuimus preter fluat » (Qvintilianvs, Institutio oratoria, XI, 2, 1).
Inanis quoque omnis diligentia lectionis nisi ea que lecta sunt... ».
plus bas sont cités Sénèque, et le Thesaurus eloquentie.
expl.: «... Ad Tertium inducunt nos ea que supra commemorata sunt cum assidua lectione atque meditatione » (19 lignes).
~ - f. 152v°, l. 1-2: ‹De caritate›.
en marge: «Charitas cur maior ».
(texte): «prima pars cum 2 utilis est. 2a cum 3 multum prodest. Ideo Paulus ait fides spes charitas tria sunt harum maior est charitas » (cf. I Cor., XIII, 13).
plus bas: ‹De specie›.
inc.: «Species. Cicero in Top‹ica›. in diuisione formarum quas Greci ideas uocant nostri si qui hec forte tractant species appellant » (Cicero, Topica, 7, 30). «Species pro aspectu. Vir‹gilius›: Non tulit hanc speciem furiata mente Chorebus » (Vergilivs, Aeneis, II, 407).
«quandoque (? ou “ quoque ") pro pulchritudine unde speciosus furor (?) pro (?) filiis hominum. Species effigies facies uel imago. Cicero officiis Que autem specie quadam utilitatis (Cicero, De officiis, III, 3, 12), hanc grece ideam uocant ».
- «perpetuare perennare continuare ».
~ f. [153]: «De Domitio ».
texte: «Dimidium toto magis esse Domitius inquit
Maius erit toto Dimidium faciat ».
~ titre: «Tres spurii fratres ».
texte: «Gratianus qui decretum compillauit [sic] / M‹agiste›r sententiarum / Speculator».
~ - ‹Prouerbium› .
texte: «Verba ligant homines Taurorum Cornua funes » (éd. H. Walther, Prouerbia..., 5, 1967, n° 33064).
f. [153v°]: Ennivs, Scenica (extrait)
texte: «O Fides Alma apta pinnis et Iusiurandum Iouis » (v. 403 - éd. I. Vahlen, Ennianae poesis reliquiae, Leipzig, Teubner, 1903 (1928) p. 196 - cité par Cicero, De officiis, III, 29, 104).
- plus bas, texte: «Feriȩ Augusti celebrantur apud antiquos (?)... / in die Sancti P‹etri› ad Vincula, in Lombardia dicitur uulgus (?) ferar Auosto ».
~ f. [154]: Nicolavs de Lyra, Excerptum
titre: «Nicolaus de Lyra ».
texte: «Oratio est ascensus mentis in Deum secundum Damascenum ».
~ - ‹De propheta›.
inc.: «Propheta secundum nominis interpretationem dicitur quasi procul stans (?) quia denuntiat ea que procul sunt seu remota a naturali cognitione humana... » (5 lignes).
~ - Aristoteles, Ethica (extrait).
inc.: «Dicit philosophus primo Ethico quod pueros beatificamus quamuis non sint adhuc capaces... » (3 lignes - cf. Ethica Nicomachia, I, 12 ?).
f. [154v°] en bas à l’envers.
texte: «Vir‹gilius›. Et carice pastus acuta » (Vergilivs, Georgica, III, 231)
suivi des différentes variantes du mot Carex.
Origine: Italie du nord, f. 1-144, écriture humanistique ronde. Le copiste, Francesco Aleardo de Vérone, a écrit le manuscrit à Ferrare en 1440, d’après la souscription datée du f. 144v°: «... FERRARIAE XV KL. IVLIAS FRACISCVS [sic] ALEARDVS TRANSCRIPSI. 1440»; les additions des f. I-IIv° et 144v°-[154v°] sont de plusieurs écritures cursives, plus ou moins anguleuses, parfois peu lisibles, de la fin du XVe s.
Possesseurs: on lit, f. I, au milieu des additions un nom: «Gulerlmus [sic] Sil » d’une grosse écriture penchée (XVe-XVIe s.) et au bas du f. [154] celui de «Jo. Bap‹tis›ta de datis» (XVe s.), peut-être de la famille Dati de Florence; le manuscrit a été acquis par la Bibliothèque Vaticane entre 1550 et 1590.
Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.
Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source
Exports RDF à venir…
Vous pouvez visualiser et manipuler ce document directement sur ce site, le comparer à d'autres grâce au visualiseur Mirador, ou glisser-déposer cette icône dans le visualiseur IIIF de votre choix. En savoir plus sur IIIF Ce Manifeste est enrichi et inclut : - des annotations - une recherche plein texte - un index