Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3288

  • Titre attesté :
    • Jacobus de Voragine, Sermones quadragesimales.
  • Autre libellé du document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3288
    • Paris. BnF, Latin 3288
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Jacques de Voragine (1228?-1298)
  • Date de fabrication :
  • Support : Parchemin.
  • Composition :
    • 47 ff.
  • Format :
    • 255 × 195 mm.
  • Aspects codicologiques :
    • Écriture méridionale, probablement avignonnaise. Initiales rouges et bleues. Rubriques. Pieds-de-mouche. — Cahiers de 12 ff., avec signatures rubriquées aux 6 premiers ff. de chaque cahier. Réclames à chaque cahier — Le f. 1 est blanc. — Au f. de garde I, on a collé l'anc. étiquette de titre, de la fin du XIVe s. : « Collationes Varaginis quadragesimales », avec le blason des Rogier de Beaufort surmonté des armes pontificales (deux clefs d'argent en sautoir sur champ de gueules) ; cf. étiquette du même type dans le ms. Latin 507, f. Iv. — Figure dans l'inventaire de la bibliothèque d'Urbain V sous le n° 960 ; cf. Fr. Ehrle, Hist. bibl. Rom. Pontif., I, 361, et dans l'inventaire de la bibliothèque de Grégoire XI sous le n° 1255 ; cf. ibid., 530. 47 ff. 255 × 195 mm.
  • Reliure :
    • Reliure maroquin rouge aux armes et chiffre de J.-B. Colbert. Titre au dos : « Colla. Jacobi de Vorag. ».

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • (Sermones in dominicas et ferias Quadragesimae, éd. R. Clutius, Mayence, 1616 ; Sermones aurei... Quadragesimale aureum, éd. A. Figarol, Toulouse, 1874, avec variantes.) La collection contenue dans ce ms. ne comporte qu'une partie des sermons.

    « Feria quarta in die Cinerum. Filia populi mei induere cilicio... Quamvis solempnitas quadragesimalis... » (éd. Figarol, I, 3-8) (2-3) ; — « Feria quinta. Cum introisset Jhesus Capharnaum... Judea tunc temporis tributaria erat... » (ibid, 13-17) (3-4) ; — « Feria sexta. Audisti quia dictum est antiquis : Diliges... Sic est de amore cordis sicut est de calore... » (ibid., 22-25) (4-5) ; — « Sabbato. Cum sero factum esset... Sicut dicitur Joh. VI, postquam Christus quinque milia... » (ibid., 30-33) (5-6) ; — « Dominica Ia. XLme. Ductus est Jhesus... Sicut Christus voluit mori... » (ibid., 38-42) (6-7) ; — « ...de eodem [II]. Et cum jejunasset... Processus et ordo temptacionis... » (ibid., 43-47) (7-8v) ; — « Feria quinta [II]. Si vos manseritis... Cum quidam de Judeis ad fidem Christi... » (ibid., 76-79) (8v-9) ; — « Sabbato [II]. Hic est Filius meus... Christus enim in celis habet... » (ibid., 92-94) (9-9v) ; — « Dominica secunda. Egressus Jhesus secessit... Ista mulier volens... » (ibid., 95-100) (9v-10v) ; — « Item de eodem [II]. Et ecce mulier Chananea... Si aliquibus viris in exemplum... » (ibid., 100-105) (10v-12) ; — « Feria VIa [II]. Homo erat pater familias qui plantavit... Per istam vineam intelligi potest anima... » (ibid., 147-150) (12-12v) ; — « Sabbato [II]. Fili, tu semper mecum es... Quamvis ista verba dixerit... » (ibid., 155-159) (12v-13v) ; — « Dom. IIIa. Erat Jhesus eiciens demonium... Quia dyabolus in isto tempore... » (ibid., 160-164) (13v-14v) ; — « De eodem [II]. In Belzebuc principe demoniorum... Judei Christi miracula... » (ibid., 165-168) (14v-15v) ; — « Feria tercia. Si peccaverit in te frater tuus... Dominus noster ostendebat... » (ibid., 179-183) (15v-16) ; — « Feria sexta [II]. Omnis qui biberit... Ponit Dominus hic tres differentias... » (ibid., 211-214) (16-17) ; — « Sabbato [II]. Jhesus autem inclinans se... Inclinatio Christi humilitatem signat... » (ibid., 220-224) (17-18) ; — « Dom. IIIIa. Abiit Jhesus trans mare Galilee... In presenti evangelio fit mencio... » (ibid., 225-229) (18-19) ; — « ...de eodem [II]. Accepit Jhesus panes... Ista dominica vocatur dominica de rosa... » (ibid., 230-235) (19-20) ; — « Feria IIIa [II]. Totum hominem salvum feci... Magnum est salvare hominem... » (ibid., 249-253) (20-21) ; — « Feria VIa [II]. Diligebat autem Jhesus Martham... In isto evangelio ponuntur... » (ibid., 277-281) (21-21v) ; — « Sabbato [II]. Ego sum lux mundi... Tanta est unitas capitis... » (ibid., 287-291) (21v-22v) ; — [Dom. in Passione I] : « Quis ex vobis arguet me... Una magna causa quare Judei... » (ibid., 292-297) (22v-23v) ; — « ...de eodem [II]. Tulerunt ergo lapides... Omnia que Christus dicebat... » (ibid., 297-301) (23v-24v) ; — « Feria IIa [II]. Si quis sitit veniat... Ista aqua viva quam Christus... » (ibid., 307-311) (24v-25v) ; — « Feria tercia [II]. Vos ascendite ad diem festum... Johannes evangelista describit nobis... » (ibid., 317-[321]) (25v-26v) ; — « Feria IIIIa [II]. Opera que ego facio... Dominus noster qui est verus pastor... » (ibid., 347-[351]) (26v-27) ; — « Feria quinta. Rogabat Jhesum quidam Phariseus... Ecclesia universaliter supponit... » (ibid., 352-356) (27-28) ; — « Feria sexta [II]. Expedit ut unus moriatur... Spiritus sanctus prophetis tangit... » (ibid., 368-373) (28-29) ; — « Sabbato [II]. Mea omnia tua sunt... Quamvis ista verba dixerit Christus... » (ibid., 378-383) (29-29v) ; — « Dominica in Ramis palmarum. Cum appropinquasset Jhesus Jherosolimis... Tota continencia istius evangelii... » (ibid., 384-389) (29v-30v) ; — « ...de eodem [II]. Plurima autem turba... Hodie mater Ecclesia duas processiones... » (ibid., 390-395) (30v-31v) ; — « Feria secunda. Si exaltatus fuero... [Christus] vocat hic exaltacionem... » (ibid., 396-400) (31v-32) ; — « ...de eodem [II]. Si exaltatus fuero... Christus per suam passionem... » (ibid., 401-404) (32-33) ; — « Feria IIIa. Ego quasi agnus mansuetus... Sepe Christus in scripturis... » (ibid., 405-409) (33-34) ; — « Feria quarta. Hic est sanguis meus... Testamentum, sicut dicitur Heb. IX, confirmatur... » (ibid., Fer. IIIa, II, 410-414) (34-34v) ; — « ...de eodem [II]. Vulneratus est propter iniquitates... Sicut dicit Jeronimus, non tam fuit... » (ibid., Fer. IVa, I, 415-418) (34v-35) ; — « In cena Domini. Hic est calix novum testamentum... Sanguis Christi qui confirmavit... » (ibid., Fer. IVa, II, 418-422) (35-36) ; — « ...de eodem [II]. Probet autem seipsum homo... Si aliquis debet aliquem cibum... » (ibid., In die Coenae, I, 423-427) (36-36v) ; — « ...de eodem [III]. Et cena facta... Quando amici ad invicem... » (ibid., In die Coenae, II, 428 — [433]) (37-38) ; — « Feria VIa in Paraceves [sic]. [S]ciens Jhesus quod omnia consummata sunt... Christus in vita sua multa dederat... » (ibid., 434-440) (38-39) ; — « ...de eodem [II]. Inspice et fac tibi [sic] secundum exemplar... Christus est tamquam liber exemplaris... » (ibid., 441-445) (39-40) ; — « Sabbato. Venit Maria Magdalene... Magna est dignitas septimi diei... » (ibid., 446-451) (40-41) ; — « ...de eodem [II]. Fasciculus mirre dilectus meus... Virgo beata in Christi passione... » (ibid., 451-455) (41-42) ; — « In die Pasche. Maria Magdalene et Maria Jacobi... Quamvis multe alie sancte mulieres... » (ibid., 456-461) (42-43) ; — « ...de eodem [II]. Jhesum queritis Nazarenum... Dominus in hac vita nobilem habuit societatem... » (ibid., 461-465) (43-44) ; — « Feria tercia. Tu solus peregrinus es... Quamvis Christus in propria venisset... » (ibid., Fer. IIa, I, 466-470) (44-45) ; — « Feria tercia. Surrexit Dominus vere... [Ubi] vel quando Dominus apparuit... » (ibid., Fer. IIa, II, 471-475) (45-46) ; — « Dominica in octabis Pasche. Stetit Jhesus in medio discipulorum... Dominus noster inter discipulos... » (ibid., Fer. IIIa, I, 476-480) (46-46v) ; — « ...de eodem [II]. Stetit Jhesus in medio discipulorum... Ista eadem apparicio plenius ponitur... » (ibid., Fer. IIIa, II, 481-484) (46v-47v). Au f. 47v : « Expliciunt collaciones quadragesimales compilate per fratrem Jacobum de Varagine, ordinis Fratrum Predicatorum, archiepiscopum quondam Januansem [sic]... Explicit, expliceat, ludere scriptor eat ».

Intervenant

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • A appartenu au cardinal Giovanni Francesco Guidi di Bagno (1578-1641) ; cf. ms. Moreau 849, f. 151 ; Fr. Dolbeau, dans Revue d'histoire des textes, IX (1979), 206, n. 6, 212, n. 5 et 238, note additionnelle.

    Donné à Colbert par Charles-Armand de La Porte, duc de Mazarin ; cf. ms. Latin 9363, f. 32 et Delisle, Cab. des mss., I, 444.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • ANHEIM, Étienne (2006), "La bibliothèque personnelle de Pierre Roger/Clément VI", dans HAMESSE, Jacqueline (éd.), La vie culturelle, intellectuelle et scientifique à la cour des Papes d'Avignon, Turnhout, Brepols, p. 1-48, ici p. 32 (https://doi.org/10.1484/M.TEMA-EB.3.2174)

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Incipit du lemme biblique

    Abiit Jesus trans mare Galilaeae... (Joh. VI, 1).

    Incipit

    In praesenti evangelio fit mentio de tribus generibus personarum...

    f. 18

    Incipit du lemme biblique

    Accepit ergo Jesus panes... (Joh. VI, 11).

    Incipit

    Ista dominica vocatur dominica de rosa...

    f. 19

    Incipit du lemme biblique

    Audistis quia dictum est antiquis : Diliges... (Mt. V, 43)

    Incipit

    Sic est de amore cordis sicut est de calore...

    f. 4

    Incipit du lemme biblique

    Cum appropinquasset Jesus Jerosolymis, et venisset Bethphage... (Mt. XXI, 1).

    Incipit

    Tota continentia istius evangelii...

    f. 29v

    Incipit du lemme biblique

    Cum autem introisset Capharnaum... (Mt. VIII, 5).

    Incipit

    Judaea tunc temporis tributaria erat...

    f. 3

    Incipit du lemme biblique

    Cum sero factum esset... (Mt. XX, 8).

    Incipit

    Sicut dicitur Joh. VI, postquam Christus quinque millia...

    f. 5

    Incipit du lemme biblique

    Diligebat autem Jesus Martham... (Joh. XI, 5).

    Incipit

    In isto evangelio ponuntur...

    f. 21

    Incipit du lemme biblique

    Ductus est Jesus in desertum... (Mt. IV, 1).

    Incipit

    Sicut Christus voluit mori...

    f. 6

    Incipit du lemme biblique

    Ego quasi agnus mansuetus... (Jer. XI, 19).

    Incipit

    Saepe Christus in Scripturis agnus appellatur...

    f. 33

    Incipit du lemme biblique

    Ego sum lux mundi... (Joh. VIII, 12).

    Incipit

    Tanta est unitas capitis ad membra et membrorum ad caput...

    f. 21v

    Incipit du lemme biblique

    Egressus Jesus secessit in partes Tyri... (Mt. XV, 21).

    Incipit

    Ista mulier volens filiae suae sanitatem...

    f. 9v

    Incipit du lemme biblique

    Erat Jesus ejiciens daemonium... (Lc. XI, 14).

    Incipit

    Quia diabolus in isto tempore...

    f. 13v

    Incipit du lemme biblique

    Et cena facta... (Joh. XIII, 2)

    Incipit

    Quando amici ad invicem separantur...

    f. 37

    Incipit du lemme biblique

    Et cum jejunasset quadraginta diebus... (Mt. IV, 2).

    Incipit

    Processus et ordo temptationis...

    f. 7

    Incipit du lemme biblique

    Et ecce mulier Chananaea... (Mt. XV, 22)

    Incipit

    Si aliquibus viris in exemplum...

    f. 10v

    Incipit du lemme biblique

    Expedit vobis ut unus moriatur... (Joh. XI, 50).

    Incipit

    Spiritus sanctus prophetis tangit...

    f. 28

    Incipit du lemme biblique

    Fasciculus myrrhae dilectus meus... (Cant. I, 12).

    Incipit

    Virgo beata in Christi passione...

    f. 41

    Incipit du lemme biblique

    Fili, tu semper mecum es et omnia mea tua sunt... (Lc. XV, 31)

    Incipit

    Quamvis ista verba dixerit...

    f. 12v

    Incipit du lemme biblique

    Filia populi mei induere cilicio... (Jer. VI, 26)

    Incipit

    Quamvis sollemnitas quadragesimalis in sequenti dominica...

    f. 2

    Incipit du lemme biblique

    Hic est calix novum testamentum... (Lc. XXII, 20)

    Incipit

    Sanguis Christi qui confirmavit novum testamentum...

    f. 35

    Incipit du lemme biblique

    Hic est Filius meus dilectus... (Mt. XVII, 5).

    Incipit

    Christus enim in caelis habet...

    f. 9

    Incipit du lemme biblique

    Hic est sanguis meus... (Mc. XIV, 24).

    Incipit

    Testamentum, sicut dicitur Hebr. IX, confirmatur...

    f. 34

    Incipit du lemme biblique

    Homo erat paterfamilias qui plantavit... (Mt. XXI, 33)

    Incipit

    Per istam vineam intellegi potest anima...

    f. 12

    Incipit du lemme biblique

    In Beelzebub, principe daemoniorum... (Lc. XI, 15).

    Incipit

    Judaei Christi miracula damnabant...

    f. 14v

    Incipit du lemme biblique

    Inspice et fac secundum exemplar... (Ex. XXV, 40).

    Incipit

    Christus est tamquam liber exemplaris ad cujus exemplar...

    f. 39

    Incipit du lemme biblique

    Jesum quaeritis Nazarenum... (Mc. XVI, 6).

    Incipit

    Dominus in hac vita nobilem habuit societatem...

    f. 43

    Incipit du lemme biblique

    Jesus autem inclinans se... (Joh. VIII, 6)

    Incipit

    Inclinatio Christi humilitatem signat...

    f. 17

    Incipit du lemme biblique

    Maria Magdalene et Maria Jacobi... (Mc. XVI, 1).

    Incipit

    Quamvis multae aliae sanctae mulieres...

    f. 42

    Incipit du lemme biblique

    Mea omnia tua sunt... (Lc. XV, 31)

    Incipit

    Quamvis ista verba dixerit Christus...

    f. 29

    Incipit du lemme biblique

    Omnis qui biberit... (Joh. IV, 13)

    Incipit

    Ponit Dominus hic tres differentias...

    f. 16

    Incipit du lemme biblique

    Opera quae ego facio... (Joh. V, 36)

    Incipit

    Dominus noster qui est verus pastor...

    f. 26v

    Incipit du lemme biblique

    Plurima autem turba straverunt vestimenta... (Mt. XXI, 8).

    Incipit

    Hodie mater Ecclesia duas processiones...

    f. 30v

    Incipit du lemme biblique

    Quis ex vobis arguet me de peccato... (Joh. VIII, 46).

    Incipit

    Una magna causa quare Judaei...

    f. 22v

    Incipit du lemme biblique

    Rogabat Jesum quidam pharisaeus... (Lc. VII, 36).

    Incipit

    Ecclesia universalis supponit quod ista peccatrix...

    f. 27

    Incipit du lemme biblique

    Sciens Jesus quod omnia consummata sunt... (Joh. XIX, 28)

    Incipit

    Christus in vita sua multa dederat...

    f. 38

    Incipit du lemme biblique

    Si exaltatus fuero a terra... (Joh. XII, 32).

    Incipit

    Christus per suam passionem omnia traxit...

    f. 32

    Incipit

    [Christus] vocat hic exaltationem passionem sicut in evangelio...

    f. 31v

    Incipit du lemme biblique

    Si peccaverit in te frater tuus... (Mt. XVIII, 15).

    Incipit

    Dominus noster ostendebat aliquando miracula...

    f. 15v

    Incipit du lemme biblique

    Si quis sitit, veniat... (Joh. VII, 37).

    Incipit

    Ista aqua viva quam Christus...

    f. 24v

    Incipit du lemme biblique

    Si vos manseritis... (Joh. VIII, 31)

    Incipit

    Cum quidam de Judaeis ad fidem Christi...

    f. 8v

    Incipit du lemme biblique

    Stetit Jesus in medio discipulorum, et dixit eis : Pax vobis... (Joh. XX, 19)

    Incipit

    Dominus noster inter discipulos suos...

    f. 46

    Incipit

    Ista eadem apparitio plenius ponitur...

    f. 46v

    Incipit du lemme biblique

    Surrexit Dominus vere et apparuit Simoni... (Lc. XXIV, 34).

    Incipit

    Ubi vel quando Dominus apparuit...

    f. 45

    Incipit du lemme biblique

    Totum hominem salvum feci... (cf. Joh. VII, 23)

    Incipit

    Magnum est salvare hominem...

    f. 20

    Incipit du lemme biblique

    Tu solus peregrinus es... (Lc. XXIV, 18).

    Incipit

    Quamvis Christus in propria venisset...

    f. 44

    Incipit du lemme biblique

    Tulerunt ergo lapides, ut jacerent... (Joh. VIII, 59).

    Incipit

    Omnia quae Christus dicebat...

    f. 23v

    Incipit du lemme biblique

    Venit Maria Magdalene... (Mt. XXVIII, 1).

    Incipit

    Magna est dignitas septimi diei...

    f. 40

    Incipit du lemme biblique

    Vos ascendite ad diem festum... (Joh. VII, 8)

    Incipit

    Johannes evangelista describit nobis...

    f. 25v

    Incipit du lemme biblique

    Vulneratus est propter iniquitates... (Is. LIII, 5)

    Incipit

    Sicut dicit Hieronymus, non tam fuit...

    f. 34v

    AVIGNON (Vaucluse). Abbaye Saint-Pierre de Luxembourg (Célestins) -- Papes. Librairie pontificale. Possesseur
    COLBERT (Jean-Baptiste) -- Possesseur
    DÉCORATION -- Initiales filigranées (XIIIe et XIVe s.)
    Écriture -- avignonnaise (XIVe s.)
    GREGORIUS XI, papa (Petrus Rogerii) -- Possesseur
    GUIDI DI BAGNO (Giovanni Francesco), card. -- Possesseur
    JACOBUS DE VORAGINE, O.P. -- Sermones quadragesimales (collectio)
    MAZARIN (Ch.-A. de La Porte, marquis de La Meilleraye, duc de) -- Possesseur
    RELIURE -- Reliures aux armes de Colbert (Jean-Baptiste)
    ROGIER DE BEAUFORT (famille) -- Armoiries
    URBANUS V, papa -- Possesseur (mss. ayant fait partie de l'inventaire de 1369)
    Vers anonymes latins -- Colophons

Source des données