Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3187A

  • Titres attestés :
    • Joannes Lupi, Apostolicae sedis protonotarius
    • Laurentius Valla
  • Autre libellé du document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3187A
    • Paris. BnF, Latin 3187A
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Juan López (1440-1496) | Lorenzo Valla (1407-1457) | Pie II (pape, 1405-1464)
  • Date de fabrication :
  • Support : Papier ; filigranes de deux types ; 1° Briquet, n. 86 ; 2° cf. Briquet, n. 8418.
  • Composition :
    • 369 ff.
  • Format :
    • 265 × 210 mm.
  • Aspects codicologiques :
    • Plusieurs mains, écritures méridionales, italiennes ou espagnoles. — Manchettes, notes marginales, additions et corrections de la main des scribes, ou de mains du début du XVIe s. Titres courants, en partie rognés. — Signatures en parties rognées. Réclames ; — 1 f. coupé entre les ff. 50 et 51 ; entre les ff. 116 et 117 ; 2 ff. coupés entre les ff. 234 et 325 ; 1 f. coupé entre les ff. 358 et 358, sans lacune dans le texte ; 1 f. coupé entre les ff. 248 et 249 ; 3 ff. coupés entre les ff. 281 et 282, 1 f. coupé entre les ff. 306 et 307, avec lacune ; les ff. 187v et 188 sont blancs. — Plusieurs passages ont été cancellés. — Au f. 369v, explicit gratté : « Hoc opus scripsit.. Albertus... Salamandri A..anensis ? ». 369 ff. 265 × 210 mm.
  • Reliure :
    • Reliure maroquin rouge aux armes de Colbert. Tranche marbrée. Titre au dos : « De electione papae ».

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 1-139v [JOANNES LUPI, Segobiensis decanus, apostolicae sedis protonotarius ? De Potestate papae] Dialogue en 4 livres, composé sous le pontificat d'Alexandre VI, auquel a été ajouté, comme dernier chapitre, un traité de Lorenzo Valla. Le livre I manque ; — Table des l. II à IV (1-5v) ; — L. II, divisé en 20 chapitres : « Incipit liber secundus de electione pape et alliis pertinentibus ad papam et cardinales... Magister. Posquam [sic] vis, intremus articulum de electione summi Pontificis... — ... de ipsa ecclesia universali et a quo incipit ecclesia. Explicit liber secundus » (7-117) ; — L. III, divisé en 26 chapitres : « Incipit tercius de ecclesia universali et ecclesia Romana... Magister. Ad hoc quod omnia que dicemus de ecclesia bene comprehendamus... — ... istis diebus in curia Romana satis scandalosa et gravia. Explicit liber tercius » (117-187) ; — L. IV, divisé en 14 chapitres : « Incipit quartus liber de dispensatione pape. » C. I-X. « Discipulus. Sed his omissis, rogo antequam veniamus ad alia... — ... sibi gloriosam ecclesiam non » ; suite d'une autre encre : « habentem maculam... inteligere quid agitur, etc. » (189-281v) ; Le chapitre XI semble avoir été supprimé, 3 ff. coupés. — PIUS II PAPA : « Pius episcopus... Ad futuram rei memoriam execrabilis... inolevit abusus... — ... Datum Mantue, anno Incarnationis Dominice 1459 [1460, n. st.], XV Kalendarum Februarii, pontificatus nostri anno secundo » (Bull. Roman. III, 3, 97-98) (282) ; — Capitulum XII. An appellantes ad futurum concilium incidant in censuris... litterarum suprascriptorum » ; manchette en marge : « Articulus primus » ; « Discipulus. Bone Magister, felicis recordationis Pius secundus... Nunc autem contingit in curia Romana... mortuo Fferdinando [sic] rege Neapolitano de mense januarii, isto anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimoquarto... — ... Articulus XVI. Discipulus. Scio ista, et multa alia leguntur... beatus Petrus, cum... » Incompl. de la fin, un f. coupé. Des traces de manchettes subsistent : « articulus XVIII » et « articulus XIX » (282v-306v).

    [JOANNES LUPI, Apostolicae sedis protonotarius] « Capitulum XIII. De turbacione Italie et de federe et confederatione principum », titre donné par la table liminaire. Le début manque : « Discipulus. Video nunc magna et graviora parata, ut non sit tempus vagandi... — ... ac doctrinam sanctorum Patrum haberi potest » ; — Addition d'une autre main : « Ideo rogo, si potest haberi, ostendas libellum Laurenci Vala de donacione Costantini, et contradictum, scilicet Costantinus XC. VI. di. » ; — A la suite : « Habeas, Reverendissime Domine [Franciscus Piccolomini, cardinalis, archiepiscopus Sienensis], libellum compositum ac correptum in motu cum adventu seu reversione christianissimi regis Francorum, pro quorum locatione fuit necesse libros et codices... hincinde movere... — ... ab ipsa ecclesia Romana... quam Deus... dignetur... conservare... sine macula et sine ruga » (De Libertate ecclesiastica tractatus Joannis Lupi, Apostolice sedis protonotarii. Ejusdem tractatus dialogicus de confederatione principum et potentatum. Parisius, J. Petit, 1513 f. XLIV-LXXX, avec var. La dédicace au cardinal Francesco Piccolomini manque dans le ms.) ; cf. N. Antonio, Bibl. hisp. vetus, II, 337 sq. (107-337v) ; — Table des questions de l'opuscule précédent (éd. cit., f. LXXXIV-LXXXII) (337v-338) ; — « Discipulus. Posquam dixisti satis late de federe... et de bello... videas libelum dicti Laurencii Vale... — ... posquam leges... volo intelligere quod tibi videtur » (338v) ; — [Capitulum XIIII] LAURENTIUS VALLA, « De falso creditu et de mentita donatione Constantini Laurentii Valle opus incipit. Lege. Plures a me libri... — ... apostolice et papali majestate sedabit. Finis. » (A. Bonneau, La donation de Constantin, Paris, 1879, 47-327) (339-369v). — « Magister. Certe multa iste dicit... — ... transeamus ad allia, et videamus in quo remanet questio supradicta inter papam et suos confederatos et regem Francie que non credo, ut pluries dixi, nunc terminari sine maximo scandalo » (369v).

    Voir t. IV, 491.

Intervenants

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Ad futuram rei memoriam exsecrabilis et pristinis temporibus...

    f. 282

    Ad hoc quod omnia quae dicemus de Ecclesia bene comprehendamus...

    f. 117

    Bone magister, felicis recordationis Pius secundus in congregatione Mantuana...

    f. 282v

    Certe multa iste dicit acquiescenda : Non fuit facta a Constantino talis donatio...

    f. 369v

    Habeas, reverendissime domine, libellum compositum ac correptum in motu cum adventu seu reversione...

    f. 337v

    Plures a me libri, complures emissi sunt in omni fere doctrinarum genere...

    f. 339

    Postquam dixisti satis late de foedere et confoederatione...

    f. 338v

    Postquam vis, intremus articulum de electione summi Pontificis...

    f. 7

    Sed his omissis, rogo antequam veniamus ad alia...

    f. 189

    Video nunc magna et graviora parata, ut non sit tempus vagandi...

    f. 307

    ALBERTUS [...] SALAMANDRI ANIANENSIS -- Copiste (XVe s.)
    COLBERT (Jean-Baptiste) -- Possesseur
    Écriture -- italienne (XVe s.)
    FILIGRANES -- Aigle à une tête
    FILIGRANES -- Lettres M
    JOHANNES LUPI, apostolicae Sedis protonotarius -- De Potestate papae
    LAURENTIUS VALLA -- De Donatione Constantini
    PIUS II, papa (Aeneas Sylvius Piccolomini) -- Epistola
    PIUS III, papa (Franciscus Piccolomini) -- Traité adressé au cardinal Francesco Piccolomini
    RELIURE -- Reliures aux armes de Colbert (Jean-Baptiste)
    RELIURE -- Éléments annexes Tranches jaspées

Source des données