Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 16204

Numérisations

Aspects codicologiques

  • Parchemin, 583 p., 330 × 215 mm (texte : 220 × 150 mm), deux mains contemporaines très soignées (1-552 et 553-584), deux colonnes, 42 lignes, titres en rouge, initiales bleu et rouge, parfois décorées. Volume d’une impeccable exécution, occasionnellement glosé dans les marges. Astrologie. Une table des matières partielle de ce volume (couvrant les p. 183-422) est conservée dans le ms. Oxford, Corpus Christi College, 248 (XIIIe s.), f. 82r. Cette table nous apprend que le volume comprenait deux textes qui ont aujourd’hui disparu (à la suite de la p. 370, laissée en blanc): Aomar, De nativitatibus et Albohali, De nativitatibus (cf. Thorndike 1957; Pingree 1987, p. 85-86 et 100-102; Lemay 1995, IV, p. 46-48; B. Roy, «Richard de Fournival, auteur du Speculum astronomiae? », Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge 67, 2000, p. 159-180, p. 178-179)

    (Source : Persée - DER-IRHT, LXXXIV)

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Major introductoriusAlbumassar ; -- Tractatus Albumasarin revolutione annorum mundi, al. de experimentis (302) ; -- Flores Albumasar (333) ; -- Liber Albumasar de revolutione annorum nativitatis (353) ; -- Liber Alkindiide mutatione temporis (371) ; -- De mutatione temporis (386) ; -- Liber Messehallain radicibus revolutionum (387) ; -- Idem, de revolutionibus annorum (391) ; -- Ejusdem liber receptionum (404) ; -- Idem, de interpretatione cogitationis (422) ; -- Idem, de occultis (424) ; -- Liber quem edidit Jergis quid significent planete in XII domibus circuli (428) ; -- Liber Zehel judei introductorius ad scientiam judiciorum astrorum in interrogationibus (433) ; -- Liber II Zehelde I. preceptis (444) ; -- Liber III Zehelde interrogationibus (445) ; -- Liber Zehel de significatione temporis (482) ; -- Zehel , liber electionum (488) ; -- Theel , de naturis lapidum (500) ; -- Liber Halyde electionibus horarum laudabilium (507) ; -- Liber Thesbith filii Chorede ymaginibus (534) ; -- Liber Ptholomeide ymaginibus super facies signorum (539) ; -- Ptholomeus , Centum verba (543) ; -- Capitula stellarum oblata Almansor (548) ; -- PtholomeiCentum verba, cum expositione ex commentario Hali (553).

Source des données : Persée - DER-IRHT, LXXXIV

  • 1a-183a «In nomine domini nostri Ihesu Christi incipit liber in quo est maior introductorius Albumassar astrologi ad scientiam iudiciorum astrorum et tractatus super eadem iudicia cum disputatione rationali et autentica et figure signorum atque nature in nomine domini misericordis et pii. Laus Deo qui creavit celum et terram — quod Luna esset ibidem. Perfectus est liber introductorii maioris in magisterio scientie astrorum translatus a Iohanne Hispalensi » . = Albumasar, Introductorium maius (trad. Jean de Séville) [AAAS, 89 ; Boudet/ Poulle, 176 n. 28]

    183b-302b «Hic est liber in summa de significationibus individuorum superiorum super accidentia que efficiuntur in mundo generationis, de presentia eorum respectu ascendentium, inceptionum, coniunctionalium et aliorum et corruptionis, et sunt 8 tractatus et 63 differentie editus a Iafar astrologo qui dictus est Albumasar. Tractatus primus qualiter aspicitur ex parte coniunctionum — Iam ergo complevimus totum librum. Completus est liber coniunctionum ex dictis Albumasar Iahfar filii Mahome Albalha (sus. : gentile est) cum laude Dei et eius auxilio et Dei maledictio sit super Mahometum et super socios eius » . = Albumasar, De magnis coniunctionibus (Versio C) [HMES, I, 650 n. 3 ; AAAS, 92 ; TK, 615 ; Yamamoto/ Burnett, xvi ; Ch. Burnett, «The Strategy of Revision in the Arabic-Latin Translations from Toledo : The Case of Abū Ma‘ shar’s On the Great Conjunctions », in Les traducteurs au travail : leurs manuscrits et leurs méthodes, J. Hamesse (éd.), Turnhout, 2002, p. 51-113 (p. 54 et passim)].

    302b-333b «In nomine domini pii et misericordis incipit tractatus Albumasar astrologi in revolutione annorum mundi. Dixit Albumasar : Scito horam introitus Solis in primum minutum Arietis — et petitionem in regno si Deus voluerit. Perfectus est liber experimentorum Albumasar sub laude Dei et eius adiutorio feliciter explicit » . = Albumasar, De revolutionibus annorum mundi [AAAS, 93]

    333b-353b «Hic est liber quem collegit Albumasar ex floribus eorum que significant res superiores in rebus inferioribus, et quid sit in revolutione annorum, mensium ac dierum et erat hunc librum deferens sicut in peregrinationibus, quia posuit in eo flores rerum et cetera que elegit et placuerunt sibi. Differentia prima de domino anni inveniendo. Oportet te primum scire dominum anni — collecta sunt in eo ex floribus et secretis astrorum si Deus voluerit». = Albumasar, Flores [AAAS, 93]

    353b-369b « In nomine domini misericordis et pii incipiunt sententie de revolutione annorum ex libro Albumasar in revolutione nativitatum exere. Omne tempus breve est operandi et opus revolutionis annorum — si vero fuerit significatio revolutionis fortior erit minus. Explicit liber Albumasar de revolutione annorum nativitatis (corr. ex mundi) ». = Albumasar, De revolutione annorum nativitatum [AAAS, 94; TK, 984 ; Burnett 1978, 127-128 ; C. Burnett, «Abū Ma‘ shar (A. D. 787-886) and His Major Texts on Astrology » , in Kayd. Studies in History of Mathematics, Astronomy and Astrology in Memory of David Pingree, G. Gnoli, A. Panaino (eds), Roma, 2009, p. 17-29 (p. 23, 24 n. 22-23, et 27-29)].

    371a-386a «Incipit liber Alkindii de mutatione temporum. Rogatus fui quod manifestarem consilia philosophorum — quando erit questio de pluvia, et hoc sufficit in hoc quod interrogasti » . = Alkindi, De mutatione temporum [Jenks, 109 ; Bos/ Burnett, 74]

    386a-387b «Liber de mutatione temporum. Sapientes Indi de pluviis iudicant secundum Lunam considerantes ipsius mansiones et coniunctiones vel aspectus planetarum — si dispositor temporum Deus gloriosus et sublimis voluerit » . = Jafar, De pluviis et ventis [Jenks, 110 ; Burnett 1978, 124 ; Burnett 2004, 116]

    387b-391b «Liber Messehalla in radicibus revolutionum. Primum capitulum est de ratione circuli… (table). Capitulum primum. Primum capitulum de ratione circuli stellarum et qualiter operantur in hoc mundo. Dixit Messehalla quia dominus altissimus fecit terram ad similitudinem spere — hoc etiam est ultimum eorum que protulimus in hoc libro et est ex secretis scientie astrorum. Et perfectus est Messehalla translatus a Iohanne Hispalensi in Lunia (!) ex Arabico in Latinum » . = Messahallah, Epistola de rebus eclipsium [Thorndike 1956, 63]

    391b-404a «Custodiat te Deus et augeat tibi vitam patefaciam tibi — fortuna minuet ex gravitate eius. Finit liber Messehallah revolutionis annorum mundi edicione illius » . = Messahallah, De revolutionibus annorum mundi [Thorndike 1956, 67]

    404a-422b «Messehalle Arabis liber receptionum incipit. Invenit quidam vir de sapientibus librum ex libris secretorum astrorum — et ipse erat levior utrisque stellis, ideoque cogebatur ad hoc nutu Dei » = Messahallah, Liber receptionis [AAAS, 27 ; Thorndike 1956, 51]

    422b-424a «Incipit liber Messehalla de interpretatione cogitationis. Precipit Messehallah : Ut constituas ascendens per gradum suum — significationes planetarum significationibus signorum. Explicit liber Messehalla de interpretatione cogitationis » . = Messahallah, De cogitatione [Thorndike 1956, 53 ; Weill-Parot 2002, 146 n. 179]

    424a-428a «Incipit liber eiusdem de occultis. In nomine domini incipit libellus interpretationum quem puto esse Messehalla, inveni enim eum extractum de libro suo interrogationibus. Scito quod aspiciens, id est astrologus, poterit errare… (426a) Secundum Dorotheum. Tractatus Dorothei in occultis. Dixit Dorotheus : Cum interrogatus fueris de thesauro vel de aliqua re occulta… (427a) Secundum Ptholomeum. Dixit Ptholomeus : Si aspexerit significator ascendens erit genus rei occulte — et hoc occultabant antiqui sapientes astrologorum a ceteris qui in hac arte minus docti erant. Explicit liber Messehalla de occultis » . = Messahallah, Liber interpretationum [Thorndike 1956, 55 ; TK, 1442 ; Burnett/ Yamamoto 1997, 64 n. 18 ; Weill-Parot 2002, 146 n. 179]

    428a-428b «Capitulum de scientia locorum si aliquid fuerit in eis aut non. Cum hoc volueris accipe altitudinem et constitue 12 domos — et ne sit Luna in signis demonum »

    428b-432b «Liber quem edidit Iergis quid significent planete in 12 domibus circuli. Incipiunt significationes planetarum in domibus. Sol cum fuerit in ascendente significat principatum et sublimitatem et magnitudinem rerum — hec que dico tibi, et proferas aliud et invenies si Deus voluerit » . = Gergis, De significatione septem planetarum in domibus [AAAS, 96]

    433a-441a «Incipit liber Zehel Iudei introductorius ad scientiam iudiciorum astrorum in interrogationibus. Significatio circuli secundum esse substantiale. In nomine domini pii et misericordis. Dixit Zehel ben Bir Israelita : Scito quod signa sunt XII, ex eis sunt VI masculina et VI feminina — in parte feminina propter diversitatem horum planetarum et horum domorum ». = Zael, Introductorium [AAAS, 43; Burnett 1977a, 75 n. 50, 76 n. 75 et 103]

    441a-445a «Liber secundus Zehel de 50 preceptis. Et hec sunt inicia precipuorum iudiciorum et sunt L capitula. Primum capitulum. Scito quod significatrix Luna cuius circulus est — causam de qua interrogat, gravis enim erit illi. Scito hoc totum ». = Zael, Quinquaginta precepta [AAAS, 43; Burnett 1977a, 75 n. 50, 76 n. 75 et 105]

    445a-482a «Incipit liber tertius Zehel Iudei de interrogationibus qui dicitur liber iudiciorum Arabum. Cum interrogatus fueris de aliqua interrogatione, incipies aspicere sicut predixi tibi — quod pertinet ad eandem domum et omnes res eius » . = Zael, De interrogationibus [AAAS, 43 ; Burnett 1977a, 75 n. 50 et 76 n. 75]

    482a-488a «Incipit liber Zehel Israelite de significatione temporis in interrogationibus. Et scito quod tempora excitant motus — et non errabis in depositione regis si Deus voluerit » . = Zael, Liber temporum [HMES, II, 390 n. 2 ; AAAS, 43 ; Burnett 1977a, 75 n. 50 et 76 n. 75]

    488a-500a «Zehel Israelite liber electionum incipit. Omnes concordati sunt quod electiones sint debiles nisi in divitibus — sitque ipse et Luna munda a malis » . = Zael, De electionibus [HMES, II, 390 n. 2 ; AAAS, 43 ; Burnett 1977a, 75 n. 50 et 76 n. 75]

    500a-505a «In nomine domini hic est preciosus liber magnus atque secretus singulorum Theel que fecerunt filii Israel in deserto post exitum ab Egypto secundum motus et cursum syderum. Ego Theel unus ex filiis filiorum Israel qui post transitum Maris Rubri — et in causis vincere facit » . = Thetel, Liber sigillorum [HMES, II, 390 n. 2 et 399-400 ; TK, 492 ; Pingree 1987, 65 n. 22 ; Weill-Parot 2002, 47 et 113-115 n. 74-80]

    505a-507a (sans transition) «De sigillo cuiuslibet lapidis. In quocumque lapide si inveneris sigillum sculptum in quo sit equus alatus — in omni bello erit victor existens » . = Azareus, De lapidibus [Pingree 1987, 66 n. 27 ; Weill-Parot 2002, 57, 115-116 n. 81 et 83, et 120-122]

    507a-534b «Incipit liber Haly de electionibus horarum laudabilium. In nomine domini dixit Haly filius Ahimeth Embrani : Rogasti me karissime ut tibi librum de horis eligendis — ex antiquis tempori quia hec restauretur non feci mentionem. Perfectus est liber electionum horarum laudabilium Hali filii Hamet Embrani translatus de Arabico in Latinum in civitate Barchinonia ab Abraham Iudeo existente interprete Salvacorda, perfecta est eius translatio die Lune et 8 kal. Octobris et 8 die mensis lunaris qui dictus est Ducheida, hora tertia, ascendente Aquario, anno domini 1131, anno Alexandri 1555, anni Arabum 531. Explicit liber electionum Haly » . = Haly Embrani, De electionibus horarum [AAAS, 139 ; Burnett 1994, 125]

    534b-539b «Incipit liber Thesbith filii Chore de ymaginibus. Dixit Thesbith Bencorah : Dixit Ar‹istoteles› : Qui philosophiam in geometriam — intellige quod exposui tibi si Deus voluerit. Finit liber ymaginum Thesbith Bencorath translatus a Iohanne Hispalensi atque Luniensi in Lunia ex Arabico in Latinum. Sit laus Deo maximo » . = Thebit Bencora, De imaginibus [AAAS, 125 ; Carmody, 179 ; Weill-Parot 2002, 62 n. 115 ; Burnett 2007, 21]

    539b-543a «Liber Ptholomei de ymaginibus super facies signorum. Opus ymaginum Ptholomei et est omnibus modis proprior et veracior in probatione — et impetrabis a Deo quod animus tuus desiderat. Explicit liber Ptholomei de ymaginibus super facies signorum ». = Ps.-Ptolémée, De imaginibus super facies signorum [Pingree 1987, 76 n. 63 ; D. Pingree, « Learned Magic in the Time of Frederick II », in Le scienze alla corte di Federico II. Sciences at the Court of Frederick II, Turnhout, 1994 [Micrologus, 2], p. 39-56 (p. 44 n. 6) ; Weill-Parot 2002, 62 n. 115, 78 n. 157-158, 92 n. 1 et 400 n. 36; Boudet 2006, 161 n. 11; Burnett 2007, 25 n. 27; éd. Boudet 2008a, p. 26-35]

    543a-548a «Hic est liber quem edidit Ptholomeus Phludensis in quo continentur C verba ex electissimis (?) sententiis iudiciorum astrorum et est expositio ex commentario Hali medici magni. Verbum primum. Mundanorum ad oc (!) et ad illud mutatio celestium corporum — ex aliqua civitatum eiusdem climatis ». = Ps.-Ptolémée, Centiloquium (trad. Hermann de Carinthie?) (sans le commentaire) [TK, 891 ; Dell’Anna, 20 ; Dell’Anna 1999, I, 137 n. 2]

    548a-552b «Capitula stellarum oblata regi magno Saracenorum Almansor astrologo filio Abrae Iudei a Tiburtino Platone translata. Signorum dispositio est ut dicam ab Ariete — et regnum in quo nulla fiet iniustitia. Perfectus est liber capitulorum Almansor cum Dei auxilio translatus de Arabico in Latinum a Platone Tiburtino quem Deus exaltet in civitate Barchinonia anno Arabum DXXX, octava decima die mensis Dulkigida, Sole in Virgine I, V, Luna in Ariete XV, XVI». = Capitula Almansoris [Lemay 1995, IV, 15 indique Hermès, Centiloquium]

    553a-583b «Hic est liber quem edidit Ptholomeus Phludensis in quo continentur C verba electissimis sententiis iudiciorum astrorum et est expositio ex commentario Hali medici magni. Verbum primum. Mundanorum ad hoc et ad illud mutatio celestium corporum — et quanto melius quivimus exposuimus. Explicit expositio commentario Haly medici » . = Ps.-Ptolémée, Centiloquium (trad. Hermann de Carinthie ?) [Rinaldi 1999, 144 n. 56].

Intervenants

Autres intervenants

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, LXXXIV

  • Richard de Fournival, pour qui le ms. fut probablement copié (cf. Pingree 1987, p. 83 et 84) ; Gérard d’Abbeville ; collège de Sorbonne (en 1272)

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • BARTÒLA, Alberto (2009), "Cronaca degli avvenimenti iltaliani : 2008-2009", Archivum latinitatis medii aevi, 67, p. 294-328, ici p. 324 (https://doi.org/10.3406/alma.2009.1048, https://www.persee.fr/doc/alma_0994-8090_2009_num_67_1_1048)
  • BOULOUX, Nathalie (dir.), DAN, Anca (dir.), TÓLIAS, Georges (dir.) (2017), Orbis disciplinae : hommages en l'honneur de Patrick Gautier Dalché, Turnhout, Brepols, ici p. 610 n. 14, 621 n. 44
  • BURNETT, Charles (1994), "Magister Iohannes Hispanus : Towards the Identity of a Toledan Translator", dans Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Âge. Mélanges d'histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan, Genève, Droz (Hautes études médiévales et modernes, 73), p. 425-436, ici p. 430
  • BURNETT, Charles (1996), Magic and divination in the Middle Ages : texts and techniques in the Islamic and Christian worlds, Aldershot, Variorum (Collected studies series, 557), ici I p. 6, IX p. 3 et XVII p. 97-98 (https://books.google.fr/books?id=BfgfEQAAQBAJ, https://doi.org/10.4324/9781003557296)
  • BURNETT, Charles (2002), "The Strategy of Revision in the Arabic-Latin Translations from Toledo : The Case of Abū Ma'Shar's on the Great Conjunctions", dans HAMESSE, Jacqueline (éd.), Les traducteurs au travail, leurs manuscrits et leurs méthodes. Actes du colloque international organisé par le Ettore Majorana centre for scientific culture, Erice, 30 septembre-6 octobre 1999, Turnhout, Brepols, p. 51-113, ici p. 54, 67, 76 (https://doi.org/10.1484/M.TEMA-EB.3.3012)
  • HEREBERT, William, REIMER, Stephen Ray (éd.) (1987), The Works of William Herebert, OFM, Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies (Pontifical institute of mediaeval studies. Studies and texts, 81), ici p. 150 (https://archive.org/details/the-works-of-william-herebert-ofm-_1987)
  • JUSTE, David (2015), Catalogus Codicum Astrologorum Latinorum. II. Les manuscrits astrologiques latins conservés à la Bibliothèque nationale de France à Paris, Paris, CNRS Éditions (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 84), ici p. 228-233 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2015_cat_84_1)
  • LOHRMANN, Dietrich (1996), "Ein Pariser Traktat zur Gezeitentheorie (Ende 13. Jahrhundert)", dans Il teatro della natura = The Theatre of Nature, Firenze | Turnhout, SISMEL | Brepols (Micrologus. Natura, scienze e società medievali = Nature, sciences and Medieval Societies, 4), p. 105-128, ici p. 112, 114
  • MALEWICZ, Małgorzata H. (1974), "Libellus de efficatia artis astrologice . Traité astrologique d'Eudes de Champagne, XIIe siècle", Mediaevalia Philosophica Polonorum, 20, ici p. 14
  • MARTÍNEZ GÁZQUEZ, José (éd.) (2016), The attitude of the Medieval Latin translators towards the Arabic sciences, Firenze, SISMEL-Edizioni del Galluzzo (Micrologus' library, 75), ici p. 77
  • WEILL-PAROT, Nicolas (2002), Les «images astrologiques» au Moyen Âge et à la Renaissance : spéculations intellectuelles et pratiques magiques, XIIe - XVe siècle, Paris, H. Champion (Sciences, techniques et civilisations du Moyen Âge à l'aube des Lumières, 6), ici p. 62, 78, 92, 113-116, 120, 146, 400, 892
  • ZAMBELLI, Paola (1992), The «Speculum astronomiae» and its enigma : astrology, theology and science in Albertus Magnus and his contemporaries, Dordrecht, Kluwer academic publ. (Boston studies in the philosophy of science, 135), ici p. 110, 190, 192 (https://doi.org/10.1007/978-94-017-3467-7)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Delisle 1870, p. 46-47
    • Thorndike 1957, p. 150-151
    • Pingree 1987, p. 81-87 et 100-102
    • Lemay 1995, IV, p. 6-26
    • Lemay 1999, p. 352-372

Vie du document

Sources des données