Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.3384

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Parch., XIVe s., IV + 127 ff. (+ f. 115 bis; f. III-IIIv° blancs), 290 x 215 mm. Le f. I est palimpseste.

    Recueil de deux parties: 1) f. 1-98v°; 2) f. 99-127v°. Gloses marginales et interlinéaires de plusieurs mains contemporaines et postérieures. Au f. Iv°, table du contenu (XVe s.) énumérant seulement les œuvres d’Apulée.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 2: //decorissimum fuisse

    f. 100: //Nec modo

    ~ f. I-Iv° (texte inférieur): Aristoteles, Elenchi sophistici (transl. lat. Boethii - fragment: I, 5-9).

    f. Iv° (texte supérieur - add. XVe s.): Ovidivs, Tristia (fragment)

    titre: «Ouidius libro quinto de tristibus »

    inc.: «Per gestum res est significanda mihi... » (V, 10, 36-40).

    ~ f. II-IIv°: Concilium Claromontanum a. 1095 (Relatio).

    ~ f. IIv° (marg. sup.): Nicolavs de Lyra, Postilla in Danielem (extrait).

    - Solinvs, Collectanea rerum memorabilium (extrait).

    titre: «Solinus uero de mirabilibus mundi ca‹pitul›o p‹rim›o sic dicit ».

    inc.: «Ante Augustum Caesarem incerto modo annum computabant... ».

    expl.: «... Rome in inicio annum decem mensibus computauerunt » (I, 34-35 - éd. Th. Mommsen, Berlin, 1895, p. 9, l. 10-15).

    - Plinivs maior, Naturalis historia (extrait).

    inc.: «In sanctuariis Mitridatis maximi regis deuicti Gneus Pompeius inuenit... ».

    expl.: «... nullum in uenenum nociturum illo die » (XXIII, § 149).

    f. IV-IVv°: Testimonia de Apuleio.

    1) Avgvstinvs Hipponensis, De civitate Dei (extrait: VIII, 19, De Apuleio)

    inc.: «Postremo Apuleius ipse numquid apud christianos iudices de magicis artibus... ».

    expl.: «... que non possunt ab innocente committi ».

    ~ 2) Thomas Waleys, Commentarius s. Augustini de ciuitate Dei (extrait)

    inc.: «Scribit Apuleius librum quemdam qui intitulatur de magica seu magia... ».

    expl.: «... integre ciuitates absorbentur a terra. Similiter per inundationes etc. Hec predicta scribit Thomas Valeys super 2°.c°. 4ti. li. de. ci. de. ad principium ».

    ~ f. IVv° (add. XVe s.): Evgenivs Toletanvs, Carmen XLII: De animantibus ambigenis.

    - (add. XVe s.): Anthol lat. 160.

    titre: «VERSVS VIRGILII » (4 v.).

    1 - f. 1-98: Apvleivs, Opera.

    f. 1-27: Apologia (ms. V2 des éditeurs).

    titre: «Incipit liber Lucii Apulei Herculis Platonici Madarensis (corr. en: “ Madaurensis ”) pro se apud Claudium Maximum proconsulem Romanum. Incipit liber primus de magia».

    f. 17v° à la fin du chap. 65: «Ego. G. Crisippus Salustius legi et emendaui Rome felix Lucii Apulei Herculis Platonici Magdarensis [sic] pro se apud Claudium Maximum proconsulem Romanum De magia liber primus explicit. Incipit liber secundus de magia».

    à la fin «Lucii Apulii Herculis Platonici Madarensis pro se de magia liber IIus explicit. Ego Salustius emendaui Rome felix ».

    f. 27-88v°: Metamorphoses.

    titre: «Incipit primus liber Metamorfoseos Apulei ».

    (gloses) inc. en marge: «Metamorphoseos ducitur a metha grece latini trans et morphosis mutatio... ».

    f. 37 à la fin du liv. II: «Ego Salustius et emendaui Rome felix Mathamorphoseon [sic] liber secundus explicit ».

    la souscription de Salustius (sous la forme «legi et emendaui ») se retrouve à la fin des liv. III (f. 41v°), IV (f. 47v°) et V (f. 52v°).

    f. 88v°-98: Florida (manuscrit V2 des éditeurs).

    le texte suit sans séparation les Metamorphoses.

    titre (add. dans la marge supérieure): «Hic incipit liber primus Floridorum Lucii Apulei Herculis Platonici Madaurensis ».

    f. 98: Avgvstinvs Hipponensis, De civitate Dei (extrait: De Apuleio).

    inc.: «Apuleius Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum... ».

    expl.: «... eorum affectibus conuenire » (17 lignes -VIII, 14).

    - Macrobivs, Commentarius in Somnium Scipionis (extraits).

    inc.: «Anima ergo creans sibi condensque corpora... ».

    expl.: «... cuius sedes in capite est » (6 lignes -I, 14, 8-10).

    - Macrobivs, Saturnalia (extraits).

    inc.: «Nichil tam cognatum sapientie quam locis... ».

    expl.: «... indecorum sit hominibus confiteri » (4 lignes -VII, 1, 20-21 et 1, 7, 6).

    f. 98v°: Boethivs, Commentarius in Ciceronis Topica (extrait)

    inc.: «Vindicta est uirgula quedam... ».

    expl.: «... illa uindicta uirgula uocabatur» (2 lignes -liv. I (fin) - éd. P. L., 64, col. 1060 B-C).

    f. 98v°: ‹Fabula pistoris uxorisque eius ex Apulii Metamorphoseon libro nono›.

    inc.: «Pro clariori noticia fabule illius quam describit autor iste Apuleius in nono Metamorphoseos... ».

    expl.: «... Sed postea deuicta muneribus uxoris ipsum pistorem nequiter intervenit» (cf. Apvleivs, Metamorphoses, IX, 14-30).

    2 - f. 99-104v°: Apvleivs, De deo Socratis.

    titre: «Incipit liber Apulei de deo Socratis ».

    f. 104v°-112v°: Ps. Apvleivs, Asclepius.

    titre: «Sequitur liber eiusdem Apulei de natura deorum. Et est dialogus Asclepii et Hermetis Trimegisti ».

    f. 113-127v°: Apvleivs, Opera.

    f. 113-120v°: De Platone et eius dogmate.

    titre: «Liber Apulei de habitudine Platonis et eius doctrina ».

    titre courant: «De dogmate Platonis ».

    f. 121-127v°: De mundo.

    titre: «Liber Apulei de habitudine mundi qui et appellatur Cosmographia »

    à la fin: «Explicit liber Apulei de habitudine mundi et ipsius gubernatore et de multiplicitate fati » (add.: «qui liber a nonnulis intitulatur Cosmographia Apulei »).

    ~ f. 127v°: Avgvstinvs, De ciuitate Dei (extrait: IX, 11).

    - Seneca, Epistulae ad Lucilium (extrait).

    inc.: «Et prima causa est cum quis ignarus sit... ».

    expl.: «... non uult esse cui reddat » (2 lignes - ep. 81, 31-32).

    - Macrobivs, Commentarius in Somnium Scipionis (extrait).

    inc.: «Ipsius quoque hominis Plato duas mortes... ».

    expl.: «... non absolutionem consequi sed reatum » (10 lignes -I, 13, 5-8).

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: 1 et 2 - Benvenuto Rambaldi d'Imola († ca 1388), selon l’ex-libris du f. Iv°: «Liber Benvenuti Imolensis »; Fulvio Orsini († 1600).

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 285 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • P. de Nolhac, La bibliothèque .... Paris, 1887, p. 92
    • J. Van Der Vliet, Codices Apulei italici (Mnemosyne, 23, 1895, p. 353)
    • H. E. Butler et A. S. Owen, Apulei Apologia sive pro se de Magia liber, Oxford, 1914, p. XXXVIII-XXXXIX
    • D. S. Robertson, The manuscripts of the Metamorphoses of Apuleius (Class. quart., 18, 1924, p. 29)
    • P. Vallette, Apulei, Apologie, Florides, Paris, Les Belles Lettres, 1924, p. XXXV et XLIII
    • D. S. Robertson et P. Vallette, Apulée, Les Métamorphoses, 1, Paris, Les Belles Lettres, 1940, p. XLVII-XLVIII
    • M. Oberleitner, Die handschriftliche Überlieferung der Werke des heiligen Augustinus..., 1/1, Vienne, 1969, p. 398
    • Y.-F. Riou, Quelques aspects de la tradition manuscrite des Carmina d’Eugène de Tolède: du Liber Catonianus aux Auctores octo Morales (Rev. hist. textes, 2, 1972, p. 19 et 21)
    • L. C. Rossi, Benvenuto da Imola lettore di Lucano (Benvenuto da Imola ..., atti del convegno internazionale, Imola, 26 e 27 maggio 1989, Ravenne, p. 166 n. 4, qui doute de la présence de la main de Benvenuto dans le ms.)
    • R. Klibanski et F. Regen, Die Handschriften der philosophischen Werke des Apuleius, Göttingen, 1993 (Abhandl. der Akad. der Wiss. in Göttingen, Philol.-histor. Klasse, dritte Folge, 204) p. 118-119
    • M. Buonocore, Aetas ovidiana..., Sulmone, 1994, p. 212, n° 293
    • Id., Per un «iter»... (Gior. ital. filol., 52, 2000, p. 87)
    • Réf.: BMBV (1986) 23450-23451, (1991) 12696-12697, (1994) 11126-11127, (2005) p. 650 (6).

Vie du document

Source des données