Bordeaux. Bibliothèque municipale, Ms. 267

  • Titre attesté :
    • JACOBUS de CESSULIS, Solacium ludi scaccorum ; ROBERTUS HOLCOT, Moralitates ; etc.
  • Autre libellé du document :
    • BORDEAUX, Bibl. mun. 267
    • Bordeaux, Bibliothèque Mériadeck, 267
    • Bordeaux. Bibliothèque municipale, Ms. 267
    • France, Bordeaux, Bibliothèque Mériadeck, 267
  • Conservé à : Bordeaux. Bibliothèque municipale
  • Langues : latin
  • Auteur : Jacques de Cessoles | Robertus Holkot (1290?-1349)
  • Date de fabrication :
  • Lieu de fabrication :
  • Décoration :
    • ornement
  • Support : parchemin
  • Aspects codicologiques :
    • 303 x 222 ; 169 f.

Numérisations

Aspects codicologiques

  • Parch., XIVe s., 168 ff., 304 X 215 mm., just. : 220 X 150 mm., 2 col., 51 lignes, réglure à la mine de plomb. Cahiers : 1-1412, signés en lettres minuscules à l’encre bleue dans le coin droit du premier feuillet de chaque cahier, avec réclames horizontales dans un rectangle à l’encre rouge à la fin de chaque cahier. Lettres filigranées bleues et rouges sans tiges, autres initiales bleues ou rouges à filigranes de couleur opposée, titres rubriqués, pieds-de-mouche bleus ou rouges ; nombreuses notae contemporaines. Au f. 168 v°, table du contenu d’une main un peu plus récente.

    inc. : « nec ulcionem... » (f. 2).

    expl. : «... monachus uerus » (f. 167 v°).

    : « ad hec alter... » (f. 168).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • ~ f. 1-6 v° : IACOBVS DE CESSVLIS?, Liber de moribus hominum... super ludo scaccorum seu Solacium ludi scaccorum (remaniement?).

    titre courant : « Tractatus secundus, capitulum quartum ».

    inc. mutilé : « //et armigeri fuissent a rege detenti examinatique... ».

    expl. f. 4 v° col. 1 : «... et capta in regnum eternum nosque collocet permansuros. Quod nobis prestare dignetur cuius imperium et regnum permanet in secula seculorum. Amen. Explicit doctrina uel morum informatio accepta de modo et ordine ludi scacchorum » (cf. F. Vetter. Das Schachzabelbuch Kunrats von Ammenhausen..., Frauenfeld, 1892).

    texte suivi f. 4 v°-6 v° d’une Tabula.

    (prol.) titre : « Incipit prologus in tabulam operis supradicti ».

    inc. : « Att(?)eductus autem prologos... ».

    expl. : «... sicut in eadem clarius patebit, Domino concedente ».

    (table) inc. : « Incipit tabula. Littera A. Acceptatio correctionis... ».

    expl. : «... Christus traxit nos ad se ex nimio amore, tractatu 2°, cap. 5°, R. Explicit ludus scacchorum bene et pulchre moralizatus cum tabula ».

    à la suite, de la même main : « Notandum quod exempla omnia in libro scacchorum contempta... ad omnia genera hominum suo in loco poterunt applicari et cetera. Explicit ».

    ~ f. 6 v°-16 v° : ROBERTVS HOLCOT, Moralitates historiarum.

    titre : « Incipiunt quedam moralitates magistri Roberti Holcoth de ordine predicatorum. Moralitas prima ».

    inc. : « Theodosius de uita Alexandri. Rex Cecilie Alexandrum ad conuiuium inuitauit... ».

    expl. : «... inferni tormentorum etc. A tali pigritia nos etc. Amen. Amen. Amen. Expliciunt moralitates magistri Roberti Holcoth bene et pulchre moralizate de ordine fratrum predicatorum. Deo gratias » (éd. M. Roberti Holkoth... In librum Sapientie regis Salomonis praelectiones... eiusdem autoris moralizationum historiarum siue Moralium explicationum liber, Bâle, 1586, p. 709-748).

    ~ f. 16 v°-23 : ‹Iohannes de Ridewall›, Imagines Fulgentii (remaniement).

    titre : « Incipiunt ymagines Fulgentii. Capitulum primum ».

    inc. : « Refert Fulgentius, De ornatu orbis quod cum Romani multos deos... ».

    expl. : «... illis luxuriose uiuentibus. De quibus tormentis nos conseruet Dominus noster Ihesus Christus qui cum Patre et Spiritu Sancto uiuit et regnat Deus per omnia secula seculorum Amen. Amen. Expliciunt Ymagines Fulgentii edite per fratrem Robertum Holcoth sacre pagine professorem ordinis predicatorum » (cf. H. Liebeschütz, op. cit. infra, p. 52 sq., qui édite le texte primitif).

    ~ f. 23-24 v° : Ps. ARISTOTELES, Aenigmata moralisata.

    titre : « Incipiunt enigmata Aristotelis moralizata per fratrem Robertum Holcoth sacre pagine professorem de ordine fratrum predicatorum ».

    (prol.) : « De preceptis et enigmatibus Aristotelis Pictagore itaque pictagorizata sunt... ».

    ... sub eodem texto uobiscum non habendos ».

    (texte) inc. : « Primum enigma. Valerius libro 3° ponit enigmata Aristotelis, scilicet primum est... ».

    expl. : «... subito enim uenit ira eius et in tempore uindicte disperdet te etc. A quo nos conseruet qui cum Patre et Spiritu Sancto uiuit et regnat Deus per omnia secula seculorum. Amen. Amen. Expliciunt enigmata Aristotelis moralizata per uenerabilem fratrem Robertum Holcoth sacre pagine professorem ».

    f. 24 v°-32 v° : NICOLAVS TREVET, Commentarius in Senecae Declamationes (abrégé).

    titre : « Incipiunt declamationes Senece moralizate per magistrum Nicholaum Trivet ordinis predicatorum. Declamatio prima ».

    inc. : « In ciuitate Atheniensi fuit constituta talis lex : cecus de publico mille denarios recipiat etc. Spiritualiter autem ciuitas paradysi... » (cf. J. Th. Welter, L'exemplum dans la littérature religieuse et didactique du Moyen Age, Paris-Toulouse, 1927, p. 363-364 n. 60).

    expl. f. 30 v° col. 2 : «... consortes fuerimus in pena ita et simus in gloria. Ad quam nos perducat qui cum Patre et Spiritu Sancto uiuit et regnat Deus per omnia secula seculorum. Amen. Amen. Expliciunt declamationes Senece moralizate per fratrem Nicholaum Trivet ordinis predicatorum de natione anglicana tempore suo famosissimus [sic] ualde.

    texte suivi f. 30 v°-32 v° d’une Tabula.

    (prol.) titre : « Incipit prohemium Tabule ».

    inc. : « Vt quesita siue querenda facilius occurant... ».

    expl. : «... ut clarius patebit in tabula, Domino concedente ».

    (table) titre : « Incipit tabula operis predicti ».

    inc. f. 31 col. 1 : « Abdicat eos Deus eternaliter... ».

    expl. : «... Ymago. Vide multas ymagines tam in moralitatibus Holcoth quam in Ymaginibus Fulgentii quasi per totum. Explicit tabula ».

    ~ f. 32 v°-43 v° : PETRVS THOMAE, De diuite Christiano.

    titre : « Incipit tractatus de diuite christiano ».

    (prol.) : « Prudenti ac uenerabili uiro Domino Guntrano (?) Garsie, familiari et consiliario illustrissimi principis domini Iacobi regis, regis [sic] Aragonum, frater Petrus Thomae lector fratrum minorum Barchi‹n›one salutem... ».

    inc. : « Vnde dicit Hugo 2° libro suo de anima capitulo 9° : conscientia bona titulus religionis...

    expl. f. 33 col. 1 : «... et ideo non irrationabiliter presens potest uocari opusculum liber de diuite Christiano ».

    (texte) titre : « Incipit tractatus de diuite Christiano. Capitulum primum ».

    inc. : « Diuitem a Deo saluari non posse argueret aliquis sic... » (cf. A. Tetaert, dans Dictionnaire de théologie catholique, 12, 2, Paris, 1935, col. 2048).

    expl. : «... omne datum optimum et domum profectum [sic] procedit. Qui in essentie unitate et personarum Trinitate uiuit et regnat. Amen. Amen. Explicit libellus de diuite Christiano editus a fratre Petro Thome ordinis fratrum minorum ».

    texte suivi d’une table des chapitres.

    ~ f. 44-69 : MICHAEL DE MASSA, Quadraginta due mansiones.

    titre : « Incipiunt 42 mansiones edite per fratrem Michaelem de Massa ordinis sancti Augustini »

    (prol.) : « Circa quadraginta duas mansiones quibus filii Israel ambulauerunt... unde primo uidendum est quibus radicibus superbia oriatur ».

    (texte) titre : « Incipit ortus superbie — capitulum primum ».

    inc. : « Oritur autem superbia ex multiplici occasione... ».

    expl. : «... et quasi uento quodam uariarum rerum circumfertur imitatione et cetera. Explicit tractatus qui intitulatur quadraginta due mansiones datus per fratrem Michaelem de Massa ordinis sancti Augustini » (cf. E. Ypma, op. cit. infra, p. 470-477, qui étudie le traité d’après ce manuscrit ; autre ms. : Toulouse, Bibl. mun. 232 (XVe s.) f. 1-29 v°).

    ~ f. 69-74 v° : De uitiis et uirtutibus.

    titre : « Incipit tractatus de uiciis et uirtutibus datus per Cancellarium Parisiensem. Capitulum primum ».

    inc. : « Prudentia depingebatur sic secundum aliquos uidelicet in statu uel statura... ».

    expl. f. 74 col. 1 : «... Ymo ducit ad gloriam eternam. Ad quam nos perducat Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Amen. Amen. Explicit tractatus de uiciis et uirtutibus datus per reuerendum dominum Cancellarium Parisiensem sacre pagine professorem. Deo gratias ».

    texte suivi d’une tabula alphabetica et d’une tabula capitulorum.

    (prol.) : « Difformitate utique recedente... in eadem clarius elucescat ».

    (table alphab.) inc. : « Adulationes querunt et desiderant... ».

    expl. f. 74 v° col. 2 : «... Christi amor ad nos. Capitulo 2° b. Explicit tabula de uiciis et uirtutibus. Deo gratias ».

    (table des chapitres) inc. : « Prudentia : capitulum primum... ».

    expl. : «... Intelligentia : capitulum 24. Expliciunt uocabula operis predicti. Deo gratias » (sur ce texte qui ne semble pas être de Pierre de Poitiers ni de Gerson, cf. H. Liebeschütz, op. cit. infra, p. 53-54, qui donne la liste des chapitres d’après le ms. Vatican, Palat. lat. 1066 ; cf. aussi M. W. Bloomfield, A Preliminary List of Incipits of Latin Works on the Virtues and Vices, Mainly of the Thirteenth, Fourteenth, and Fifteenth Centuries (Traditio, 11, 1955, p. 333-334 n° 695) ; B. Smalley, Robert Holcot O. P. (Archivum Fratrum Praedicatorum, 22, 1956, p. 26-27) ; M. W. Bloomfield, Incipits of Latin Works on the Virtues and Vices, 1100-1500 A. D., Cambridge (Mass.), 1979, p. 363-364 n° 4306).

    ~ f. 75-91 v° : MICHAEL DE MASSA, De quatuor uirtutibus cardinalibus seu Liber communiloquiorum.

    titre : « Frater Michael de Massa de quatuor uirtutibus cardinalium [sic] ordinis fratrum heremitarum sancti Augustini. Incipit liber colloquiorum recitans gesta antiquorum plurium summa [sic] utilia sic et grata ».

    (prol.) : « Regna remota a iusticia non sunt nisi magna latrocinia... ».

    f. 75 v° col. 1 : «... sed caliditas cui iusticia aduersatur ».

    (texte) titre : « De iusticia seruanda contra rem publicam. Capitulum primum ».

    inc. : « Adeo autem uiguit iusticia apud illos... » (cf. M. W. Bloomfield, op. cit., 1979, p. 41 n° 311 et p. 440 n° 5124).

    expl. : «... quia ipse est alpha et o‹mega› scilicet principium et finis Deus unus et trinus. Qui uiuit et regnat in secula seculorum. Amen. Explicit liber Michaelis de Massa ordinis fratrum heremitarum sancti Augustini super quatuor uirtutes cardinales et cetera ».

    ~ f. 91 v°-96 : HVGO DE FOLIETO, De medicina animae.

    titre : « Incipit liber Hugonis de medicina anime » (P. L., 176, col. 1183-1202).

    ~ f. 96-99 v° : BONAVENTVRA, De triplici uia.

    titre : « Incipit liber de triplici » (éd. Quaracchi, 8, 1898, p. 3-27).

    ~ f. 99 v°-132 v° : AVGVSTINVS DE VRBINO, De pugna spirituali.

    titre : « Incipit tractatus de pugna siue de bello spirituali editus a fratre Antonio Rampalogis de Ianua, de ordine fratrum heremitarum sancti Augustini » (cf. E. Ypma, Le « De pugna spirituali » est-il l' œuvre d’Augustin d’Urbin? (Augustiniana, 10, 1960, p. 235-244).

    inc. : « Sermo in die Cinerum. Dixit Ihesus discipulis suis : cum ieiunatis etc. Quamuis tota uita nostra et dum sumus in uita presenti... ».

    expl. f. 129 col. 1 : «... Que omnia recitantur in passione Christi etc. Rogemus ergo Christum etc. ut det nobis talia quod propter meritum ipsius passionis ad gloriam perueniemus. Amen. Amen. Amen. Explicit Opusculum de pugna spirituali ».

    texte suivi f. 129-132 v° d’une Tabula.

    (prol.) titre : « Incipit prologus Tabule subsequentis ».

    inc. : « Ad inueniendum facilius opusculi huius materias tabulam... ».

    «... ad instar opus pertinentium sunt quotande et cetera ».

    (table) : « Incipit tabula. Arma offensiua... ».

    expl. : «... Ypocrite... in expositione euangelii, membro quarto. Explicit Tabula de pugna spirituali. Deo gratias ».

    ~ f. 132 v°-146 v° : ROBERTVS HOLCOT, Moralitates historiarum (chap. 1-6, remaniement).

    titre : « Incipiunt quedam moralitates, edite Parisius ab Henrico Anglico de Lichedade ».

    inc. : « Theodosius de uita Alexandri. Rex Cecilie Alexandrum ad conuiuium inuitauit... »

    expl. : «... dum clamauit : consummatum est, scilicet ministerium redempcionis uestre, quia ut dicitur Apoc. : esto fidelis usque ad mortem et dabo tibi coronam uite etc... ».

    ~ f. 146 v°-149 : De resurrectione Domini.

    titre : « Incipit quidam tractatus de resurrectione Domini Ihesu Christi utilis et bonus ualde »

    inc. : « Circa resurrectionem Domini nostri Ihesu Christi cuilibet anime XVI contemplanda... ».

    expl. : «... uirgo rapta semper cum Domino fuit nec ab eo recessit sicut dictum est supra. Explicit tractatus de resurrectione Domini nostri Ihesu Christi ».

    ~ f. 149-168 v° : ALEXANDER CANTVARIENSIS seu Ps. EADMERVS CANTVARIENSIS, De similitudinibus s. Anselmi.

    titre : « Incipit liber de similitudinibus, editus ab Anselmo Cantuariensi archiepiscopo » (P. L., 159, col. 605-706).

Intervenants

Ancien possesseur

Anciennement dans

Origine

  • Origine : française?, écriture humanistique ronde avec a cursif. Le copiste note au f. 74 v° : « explicit expliceat ludere scriptor eat ».

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • Possesseur : le couvent Saint-Ludovic des carmes déchaussés à Bordeaux d’après son ex-libris au f. 1 : « Ex-libris conuentus Burdigalensis S. Ludouici f‹ratrum› Carmelit‹arum› discalceatorum » (XVIIIe s.).

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • JEUDY, Colette, RIOU, Yves-François (1989), Les manuscrits classiques latins des bibliothèques publiques de France. Tome I : Agen-Évreux, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 41), ici p. 287-291 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1989_cat_41_1)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Cat. gén., 23, Paris, 1894, p. 113-115
    • H. Liebeschütz, Fulgentius metaforalis. Ein Beitrag zur Geschichte der antiken Mythologie im Mittelalter (Studien der Bibliothek, Warburg, 4), Leipzig-Berlin, 1926, p. 52 (brève description)
    • E. Ypma, Un traité des vices et des vertus attribué à Michel de Massa O. E. S. A. (Augustiniana, 11, 1961, p. 470-477).

Vie du document

Sources des données