Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 16208

  • Titres attestés :
    • Aristoteles Milesius, principia judiciorum astrorum in interrogationibus (76).
    • Calendarium (66v).
    • Carmen : Dives eram et dilectus (135v).
    • De quadrante (65).
    • Girbertus, de eodem (85v).
    • Haly, de electionibus (71).
    • Heribertus, de pseudo-prophetis Petragor. (135v).
    • Hermanus, de astrolabio (84).
    • Jergis, significationes planetarum (50v).
    • Liber Archachelis introductorius ad librum judiciorum Arabum (26v).
    • Liber Japharis Alphargani de arte astronomica (93).
    • Liber electionum (44v).
    • Liber interpretationum (52).
    • Liber orologii (88v).
    • Magister A., Ysagoge alchorismi in artem astronomicam (67).
    • Messealat (88v).
    • Prophetie (136)
    • Ptolomei Judicia (59).
    • Regule et tabule astronomice et astrologice.
  • Autre libellé du document :
    • Paris, BNF, lat. 16208
    • BnF, lat. 16208
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 16208
    • Paris. BnF, Latin 16208
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Date de fabrication :
  • Lieu de fabrication :

Numérisations

Aspects codicologiques

  • Parchemin, 136 f., ca 350 × 215 mm (texte : ca 235 × 140 mm), plusieurs mains contemporaines assez soignées, deux colonnes, 44-54 lignes, titres en rouge, initiales bleu et rouge. Astrologie et astronomie : Hermann de Reichenau (?), De horologio viatorum, 3 (1ra-1rb, ajout) ; tables astronomiques d’al-Kwārizmī pour le méridien de Tolède (2ra-12v, avec canons), dans lesquelles ont été insérées les tables de Pise, dites aussi de Londres (4r-4v) ; Raymond de Marseille, Liber cursuum planetarum (2v, canons 20-23 ajoutés en marge) ; Hermann de Reichenau (?), De horologio viatorum, 1 (65ra-65va) ; autres paragraphes sur l’astrolabe (65va-66rb) ; calendrier à l’usage du sud de la France (66va, ajouté, cf. Pedersen 2002); Liber isagogarum Alchorismi (67ra-71ra); Hermann de Reichenau, De mensura astrolabii, De utilitatibus astrolabii et De horologio viatorum (83vb- 88va) ; tables de Tolède (partiellement adaptées pour Le Mans) avec canons (92va-135r) ; lettre de 1163 d’un certain Heribertus concernant une secte hérétique dans la région de Périgueux (135v, ajouté); notes diverses ajoutées par Roger de Fournival (136r-136v), dont un alphabet hébreu et des notes en hébreu. Blancs: 91vb- 92r

    (Source : Persée - DER-IRHT, LXXXIV)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, LXXXIV

  • 1r (ajout de Roger de Fournival) Quatre horoscopes : (1) nativité du 23 août 1142 ; (2) «De hereditate cuiusdam mortui questio » , non daté ; (3) «Questio pro rege facta XXa IIa die Iunii, hora V incipiente, anno domini ĪCLXXXVI, die dominica » [Boudet 2006, 76 ; Boudet 2008, 377] ; (4) vide

    1v (ajout de Roger de Fournival) Notes diverses : «Est talamus Solis in brachia curva Leonis… Primum ternarium Sol, Iupiter atque Saturnus… Fert Aries primam commitante Leone sagitam… Sol medius triginta gradus… Est ubi Saturne domus… Quod vitare nequis constanti… Medio cursui Solis…, etc. »

    1v (ajout de Roger de Fournival) «Aspexi hanc nativitatem et inveni quod pre omnibus parentibus — hanc nativitatem iudicavit Abraham Iudeus Biterris » (avec l’horoscope correspondant). = Abraham Iudeus, jugement sur une nativité du 29 octobre 1135 (datée par erreur de 1136, les positions planétaires sont bien celles du 29 octobre 1135) [éd. Lipton, 221-222 ; Boudet 2006, 75]

    13ra-26ra «‹A› philosophis astronomiam sic diffinitam accepimus : astronomia est certa lex et natura astrorum — iuxta sententiam nostram continentem in loco presenti figuravimus » . = Raymond de Marseille, Liber iudiciorum (inclut au f. 25ra-25rb un zodiologium [éd. Svenberg 1963, 78-79]) [Thorndike 1957, 113 ; TK, 1044 ; d’Alverny/ Burnett, 30]

    26rb «Questio de infirmo (titre en marge). Si quis a te quesierit de infirmo — nonnisi in hora Martis amica adhibeatur medicina » . = Breviarium Alhandrei summi astrologi, 7

    26va-33vb «Incipit liber Arçhachelis introductorius ad librum iudiciorum Arabum. Omnibus planetis erraticis qui feruntur in signis — unus cubitus omnibus C cubitis ex longitudine » . = Liber Arzachelis introductorius ad librum iudiciorum Arabum [AAAS, 43 ; TK, 993]

    33vb-44vb «Iudiciorum Arabum liber incipit et primum de domo questionis. Cum interrogatus fueris aliqua interrogatione incipies aspicere sicut predixi tibi — pertinet ad eandem domum et omnes res eius » (avec un horoscope non daté dans la marge du f. 34v). = Zael, De interrogationibus [TK, 312]

    44vb-48ra « Electionum liber incipit. Omnes concordati sunt quod electiones sint debiles nisi in divitibus — et Luna munda a malis ». = Zael, De electionibus

    48ra-49va (sans transition) «Et scito quod tempora excitant motus — non errabit in depositione regis si Deus voluerit » . = Zael, Liber temporum

    49va-50va «Incipit epistola Messellach in rebus eclipsis Lune et in coniunctionibus planetarum ac revolutionibus annorum breviter elucidata, et sunt in ea XII capitula. Primum capitulum de ratione circuli… (table). Primum. Primum de ratione circuli et stellarum et qualiter operantur in hoc mundo. Dixit Messallach quia dominus altissimus fecit terram ad similitudinem spere — hoc est ultimum eorum que protulimus in hoc libro et est ex secretis scientie astrorum. Perfectus est liber Messeallach translatus a Iohanne Yspalensi in Lumia (!) ex Arabico in Latinum sub laude Dei et eius auxilio » . = Messahallah, Epistola de rebus eclipsium [Thorndike 1956, 63]

    50rb (ajout de Roger de Fournival, marge inférieure) Horoscope de l’éclipse de 1215

    50va-51vb «Liber quem edidit Iergis quid significent planete in 12 domibus circuli (titre ajouté en marge par Roger de Fournival). Liber significationum planetarum incipit. Incipiunt significationes planetarum in domibus. Sol cum fuerit in ascendente significat principatum et sublimitatem et magnitudinem rerum — hec que dico tibi, et proferas alium et invenies si Deus voluerit » . = Gergis, De significatione septem planetarum in domibus

    51vb-52rb «Tractatus de cogitatione vel determinatione et refertur ad Messeallac. Precipit Messeallach ut constituas ascendens per — fortuniis temperatum manifeste declara (?) » (avec un horoscope non daté dans la marge du f. 52r). = Messahallah, De cogitatione [AAAS, 29 ; Thorndike 1956, 53 ; TK, 1615]

    52rb-53rb «Liber interpretationum incipit. In nomine domine incipit libellus interpretationum quem puto esse Messeallach, inveni enim eum extractum de libro suo interrogationibus. Scito quod aspiciens, id est astrologus, poterit errare… ; (52vb) Tractatus Dorothi in occultis. Dixit Dorothis : Cum interrogatus fueris de thesauro vel de aliqua re occulta… ; (53ra) Dixit Ptolomeus : Si aspexerit significator ascendens erit genus rei occulte — et hoc occultabant antiqui sapientes astrologorum a ceteris qui in hac arte minus docti erant » . = Messahallah, Liber interpretationum [AAAS, 34 ; Thorndike 1956, 55 ; TK, 312]

    53va «(Horoscope non daté) Aspexi hanc figuram et fuit a‹utem ?› signum et circulos secundum quod patet in hac figura et quia fuit interrogatio in die quesivi hiles a Sole — significat finem laudabilem utrisque » . = Notes concernant une interrogation du 22 juillet 1130 (date de l’horoscope selon d’Alverny/ Burnett, 42 – cet horoscope, maladroitement rendu dans le texte, a été redessiné dans la marge par Roger de Fournival)

    53va-53vb «(Horoscope non daté) Dixerunt sapientes quod omnis universalis interrogatio ita convenit illis qui nesciunt suas nativitates — medius cursus interrogationis » . = Notes concernant une interrogation du 18 novembre 1131 (date de l’horoscope selon d’Alverny/ Burnett, 42 – cet horoscope, maladroitement rendu dans le texte, a également été redessiné dans la marge par Roger de Fournival)

    53vb-59ra «Incipit liber florum Albumasar. In nomine domini misericordis et pii. Hic est liber quem collegit Albumasar de floribus eorum que significant res superiores in rebus, et quid sit in revolutione annorum et mensium et dierum et erat hunc librum deferens sicut in peregrinationibus, quia posuit in eo flores rerum et cetera de his que elegit et placuerunt sibi. Dixit Albumasar : Oportet primum scire dominum anni — secundum quod exposui tibi si Deus voluerit » . = Albumasar, Flores [AAAS, 93 ; TK, 616]

    59rb-65ra «Iudiciorum Ptolomei ad Aristonem filium suum liber incipit. Signorum alia sunt masculino generis, alia sunt feminini, scilicet ut Taurus, Cancer — neque amici neque inimici sunt ad invicem » . = Ps.-Ptolémée, Iudicia [Schmitt/ Knox, 36 ; Juste 2013, 152]

    71ra-75vb «Liber I in elect‹ionibus› explicit. Incipit liber II de electionibus particularibus sicut introitus et exitus ville. Quoniam premisimus in precedenti capitulo regulas universales — ex antiquis reperi qui hoc testaretur non feci m… (?) mentionem. Perfectus est liber in electionibus horarum laudabilium edit Hali filii Hamet Embrani translatus de Arabico in Latinum in civitate Barichinona Abraham Iudeo Ispano qui dicitur Savacorda existente interprete, et perfecta est eius translatio die Lune octavo kal. Octobris, XXIIII die mensis lunaris qui dictus est Dulchida, hora XII, ascendente Aquario, anno domini MCXXXIIIIto. Explicit » . = Haly Embrani, De electionibus horarum (Livre II)

    76ra-83vb «Liber Arystotelis Milesii medici perypathetici in principiis iudiciorum astrorum in interrogationibus (titre ajouté en marge par Roger de Fournival). Signorum alia sunt masculini generis, alia feminini. Masculini generis sunt ista : Aries, Gemini — si fuerit dominus orientis, tribue ei debiles. Explicit » . = Ps.-Aristote, Iudicia [HMES, II, 256 n. 2 ; Ch. Burnett, «Arabic and Latin Astrology Compared in the Twelfth Century: Firmicus, Adelard of Bath and ‘Doctor Elmirethi’ (‘Aristoteles Milesius’)», in Studies in the History of the Exact Sciences in Honour of David Pingree, Ch. Burnett, J. P. Hogendijk, K. Plofker, M. Yano (eds), Leiden/Boston, 2004, p. 247-263 (p. 256-257, éd. d’extraits); Ch. Burnett, «Aristotle as an Authority on Judicial Astrology», in Florilegium Mediaevale. Etudes offertes à Jacqueline Hamesse à l’occasion de son éméritat, J. Meirinhos, O. Weijers (eds), Louvain-la-Neuve, 2009, p. 39-62 (p. 41, 61 et passim, éd. d’extraits) ; Juste 2013, 151 et 163]

    88va-91va «In nomine domini piissime et misericordissime receptionis et coniunctionis Messealat liber incipit. Secretorum iudiciorum. Invenit quidam vir ex sapientibus librum ex libris secretorum astrorum — a Marte antequam iungeretur ei Venus, cumque pervenisset... (?) advene... (?) » (avec un horoscope non daté dans la marge du f. 90r). = Messahallah, Liber receptionis (incomplet) [Thorndike 1956, 50 ; Weill-Parot 2002, 146 n. 179]

    135r Table (13 × 25) : « Tabula prenostica Salomonis » (pronostics concernant 24 sujets d’après la position de la Lune dans les signes, voir Planche 10). = Tabula prenostica Salomonis [Burnett 1988a, 257; Pedersen 2002, IV, 1600]

    136v (ajout de Roger de Fournival) « In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti amen. Novit Deus omnipotens et ostendit ratio (?) numeri (?) quoniam planete tam superiores quam inferiores convenient in Libra, mense scilicet Septembre, anno ab incarnatione domini nostri Ihesu Christi eterni et veri Dei M°C°LXXX°VI — quicquid dicant alii mihi figere (?), si Deus voluerit ». = Jugement sur la grande conjonction de 1186

    136v Horoscope non daté

Intervenant

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

  • française (l’écriture et les illustrations sont italiennes (Bologne ?) selon les Mss enluminés, mais le contenu et l’histoire du ms. plaident nettement en faveur d’une origine française)

    (Source : Persée - DER-IRHT, LXXXIV)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, LXXXIV

  • Roger de Fournival, médecin et astrologue de Philippe-Auguste et de Louis VIII, qui a annoté le ms. en plusieurs endroits. Il mentionne notamment les années 1201, 1207 et 1208 (f. 67r, 109v et 136r-136v), prédit une éclipse de Soleil pour le 3 juillet 1209 («Anno domini M° CC° nono tercia die Iulii erit eclipsis Solis… » , f. 136r) et donne, au f. 136r, des indications concernant la fondation d’Amiens et sa propre nativité du 6 mai 1179 («Anno domini M° C° 79, sexta die Maii, fuit nativitas mea, aureo numero existente 2, littera dominicali G que fuit in die nativitatis mee, anni Arabum 573, 29a die Sauel »). Roger a également ajouté des éléments qu’il a dû obtenir d’un autre astrologue (son prédécesseur ?), parmi lesquels figurent les horoscopes du f. 1r (dont le troisième est une interrogation du 22 juin 1186 «faite pour le roi » , sans doute Philippe-Auguste) et 1v, des indications concernant la date de naissance de Louis VIII (f. 2r), un jugement sur la grande conjonction de 1186 (f. 136v, la date de 1186 fait par ailleurs l’objet de notes d’ordre chronologique et astronomique aux f. 5r, 67r, 92v et 114r). Sur tout ceci, voir aussi E. Poulle, «La date de naissance… » , p. 427-428. Le ms. a ensuite appartenu à Richard de Fournival (fils de Roger), à Gérard d’Abbeville et au collège de Sorbonne (en 1272)

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • BURNETT, Charles (1996), Magic and divination in the Middle Ages : texts and techniques in the Islamic and Christian worlds, Aldershot, Variorum (Collected studies series, 557), ici p. 81-84, 257 sq (https://books.google.fr/books?id=BfgfEQAAQBAJ, https://doi.org/10.4324/9781003557296)
  • JUSTE, David (2015), Catalogus Codicum Astrologorum Latinorum. II. Les manuscrits astrologiques latins conservés à la Bibliothèque nationale de France à Paris, Paris, CNRS Éditions (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 84), ici p. 236-240 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2015_cat_84_1)
  • MERCIER, Raymond (2004), "Astronomical Tables in the Twelfth Century", dans MERCIER, Raymond, Studies on the transmission of medieval mathematical astronomy, Aldershot, Ashgate (Variorum Collected Studies Series, 787), VII p. 87-118, ici p. 89, 96, 110
  • MERCIER, Raymond (2004), "The Lost Zīj of al-Ṣūfī in the Twelfth Century Tables for London and Pisa", dans MERCIER, Raymond, Studies on the transmission of medieval mathematical astronomy, Aldershot, Ashgate (Variorum Collected Studies Series, 787), VIII p. 1-31, ici p. 2, 22, 28
  • MEWS, Constant J. (1988), "In Search of a Name and its Signifiance : a Twelfth-Century Anecdote about Thierry and Peter Abaelard", Traditio, 44, p. 171-200 (réimpr. dans MEWS, Constant J. (2002), Reason and belief in the age of Roscelin and Abelard, Aldershot, Ashgate (Variorum Collected Studies Series, 730)), ici p. 189, note 72 (https://www.jstor.org/stable/27831222)
  • MOSTERT, Marco (1997), "Les traditions manuscrites des œuvres de Gerbert", dans CHARBONNEL, Nicole (éd.), IUNG, Jean-Éric (éd.), Gerbert l'Européen. Actes du colloque d'Aurillac, 4-7 juin 1996, Aurillac, Éd. Gerbert, p. 307-324, ici p. 317 (note n° 50)
  • ROUSE, Mary A., ROUSE, Richard H. (1991), Authentic witnesses : approaches to medieval texts and manuscripts, Notre Dame, Ind. (Publications in Medieval studies, 17), ici p. 84, note 66 (https://archive.org/details/authenticwitness0000mary)
  • WEILL-PAROT, Nicolas (2002), Les «images astrologiques» au Moyen Âge et à la Renaissance : spéculations intellectuelles et pratiques magiques, XIIe - XVe siècle, Paris, H. Champion (Sciences, techniques et civilisations du Moyen Âge à l'aube des Lumières, 6), ici p. 146 (f. 88v-91v)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Delisle 1870, p. 47
    • Delisle 1868-1881, III, p. 67
    • Bubnov, p. lxv-lxvi
    • Thorndike 1957, p. 151-155
    • Rouse, p. 257
    • Mss enluminés 1984, p. 65 (n° 70)
    • E. Poulle, «La date de naissance de Louis VIII » , Bibliothèque de l’École des chartes 145, 1987, p. 427-430
    • Burnett 1987, p. 189-190 (n° 106)
    • Allard, p. xxxvii
    • Toneatto, III, p. 1083-1087
    • Pedersen 2002, I, p. 165-166
    • Juste 2007, p. 363-364
    • d’Alverny/ Burnett, p. 40-43.

Vie du document

Sources des données