Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Chig.H.VII.219

Aspects codicologiques

  • Papier (filigranes var. Briquet 7835: Sienne, 1435-1438 et 11725: Florence, 1423-1424), XVe s., III + 338 ff. + 3 ff. (+ f. 243 bis, 270 bis, 299 bis, 299 ter; f. 140-140 v°, 299-299 bis v° blancs; pas de f. 216 par erreur), 294 x 204 mm.

    Recueil de trois parties: 1) f. 1-140; 2) f. 141-270; 3) f. 270 bis-338. Initiales ornées aux f. 1-140; gloses marginales d’ Agostino Patrizi surtout aux f. 299 ter-306 v°. Aux f. III-III v° table des discours de Cicéron copiés aux f. 1-140 (avec renvois aux feuillets ajoutés).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • 1 - f. 1-35 v°: Cicero, Orationes.

    f. 1-9: De imperio Cn. Pompei.

    titre: «M. T. CICERONIS ORATIO PRO LEGE MANILIA».

    f. 9-11: De lege agraria (III).

    titre: «AD POPVLVM DE LEGE AGRARIA».

    f. 11-15 v°: Pro C. Rabirio Postumo.

    titre: «PRO RABIRIO POSTVMIO [sic]».

    f. 15 v°-19 v°: Pro C. Rabirio perduellionis reo.

    titre: «PRO RABIRIO PERDVELLIONE».

    f. 19 v°-35 v°; De lege agraria (I-II).

    titre: «DE LEGE AGRARIA CONTRA P. RVLLVM».

    f. 35 v°-38 v°: Ps. Cicero, Oratio pridie quam in exilium iret.

    titre: «AD EQVITES PRIDIE QVAM IRET IN EXILIVM».

    f. 38 v°-60 v°: Cicero, Orationes.

    f. 38 v°-42: Cum populo gratias egit.

    titre: «DE REDITV SVO AD SENATVM».

    f. 42-47: Cum senatui gratias egit.

    titre: «AGIT GRATIAS POST REDITVM SVVM».

    f. 47-53 v°: De prouinciis consularibus.

    titre: «DE PROVINCIIS CONSVLARIBVS».

    f. 53 v°-60 v°: De haruspicum responsis (fragment).

    titre: «DE RESPONSIS AVRVSPICVM».

    expl. mutilé: «... quidam optimi uiri uiperam illam //», réclame: «uenetam» (24, 50).

    10 feuillets manquent.

    f. 61-64: Ps. Cicero seu Porcivs Latro, Oratio in L. Catilinam (fragment).

    inc. mutilé: «// quod si uotis sceleratorum hominum successus...» (24 - éd. H. Kristoferson, op. cit. infra, p. 81, l. 9-10).

    f. 64-65: Ps. Cicero, Oratio V in L. Catilinam.

    titre: «IN L. CATILINAM PRAESENTEM».

    inc.: «NON est amplius tempus otii...» (cf. supra, Barb. lat. 4045, f. 51-52).

    f. 65-66: Ps. Catilina, Responsio seu Inuectiua in Ciceronem.

    titre: «RESPONSIO CATILINAE».

    inc.: «SI SVBTILITER a circumstantibus...» (cf. supra, Barb. lat. 4045, f. 52-53).

    f. 66-139 v°: Cicero, Orationes.

    f. 66-76: Pro P. Quinctio.

    titre: «PRO P. QVINTIO».

    f. 76-91 v°: Pro Sex. Roscio Amerino.

    titre: «M. T. C. ORATIO PRO SEXTO ROSCIO INCIPIT FOELICITER».

    f. 91 v°-116: Pro A. Cluentio.

    titre: «M. T. C. ORATIO PRO AVLO CLVENTIO INCIPIT FOELICITER».

    f. 116-121: In P. Vatinium testem.

    titre: «M. T. C. ORATIO IN VATINIVM TESTEM INCIPIT FOELICITER».

    expl. incomplet: «... auctoritatis meȩ tributum esse uideatur».

    f. 121-130 v°: In L. Pisonem.

    titre: «M. T. C. IN PISONEM ORATIO INCIPIT FOELICITER».

    expl. mutilé: «... simul eorum qui familiaritatis //», réclame: «licentiam suorum» (31, 76).

    10 feuillets manquent.

    f. 131-139 v°: Pro P. Sestio (fragment).

    inc. mutilé: «// diuinum illum uirum atque ex hisdem...» (22, 50).

    à la fin: «M. T. C. Oratio ad iudices pro P. Sestio explicit foeliciter».

    2 - f. 141-270 v°: Gellivs, Noctes Atticae (I-V, VII, VI, IX).

    titre: «INCIPIT RVBRICAE CAPITVLORVM LIBRI PRIMI AVLI GELII NOCTIVM ATTICARVM FELICITER».

    expl. mutilé: «... potuerit quam quod una inter omnes //» (IX, 9, 17).

    3 - f. 270 bis-338: Varro, De lingua latina (VIII-X, V-VII).

    titre: «MARCI TERENTII VARRONIS DE LINGVA latina Liber («septimus» biffé)

    explicit. Incipit octauus (corrigé en «septimus») quȩ dicantur cur non sint analogiae. Liber primus».

    inc.: «QVOMODO modo [sic] natura tripartita esset...».

    f. 298 v°: «... non enim opus fuit ut in seruis» (X, fin).

    titre (liv. V) f. 299 ter: «MARCI TERENTII VARRonis de origine latinȩ linguę. De disciplina originum uerborum ad Ciceronem liber primus incipit (corrigé: «seu quartus»)».

    inc.: «QVEMADVMODVM [sic] uocabula essent imposita...» (V, début).

    expl.: «... huic libro faciam finem» (VII, fin).

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

  • Origine: italienne, écritures humanistiques semi-cursives. Selon R. Avesani, op. cit. infra, la décoration des f. 1-140 rappellerait le style de Bartolomeo Sanvito.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: Agostino Patrizi Piccolomini, dont l’ex-libris figure au f. 270 bis: «Patricii Episcopi Pientini», posséda seulement les f. 141-338; Enea Silvio Piccolomini (Pie II), qui aurait annoté le manuscrit aux f. 315 et 323 (cf. Avesani, art. cit. infra); le cardinal Francesco Tedeschini-Piccolomini (Pie III) qui a annoté les f. 1-140 du manuscrit; le cardinal Fabio Chigi (cote moyenne 1958).

Bibliographie

Exporter les données (CSV)

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth, FOHLEN, Jeannine, JEUDY, Colette, RIOU, Yves-François, avec la coll. d'Adriana MARUCCHI (1975), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome I, Fonds Archivio San Pietro à Ottoboni, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 359 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1975_cat_21_1)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • G. Antonibon, Contributo agli studi sui libri «De lingua latina» di M. Terenzio Varrone (Riv. filol. e istr. class., 17, 1889, p. 182)
    • G. Antonibon, Supplemento di lezioni varianti ai libri De lingua latina di M. T. Varrone, Bassano, 1899, p. 12
    • G. Goetz et F. Schoell, M. T. Varronis De lingua latina, Teubner, 1910, p. xxxiv, n° 43 (brève mention)
    • H. Kristoferson, Declamatio in L. Sergium Catilinam, Göteborg, 1928, p. 28 et 52
    • M. de Marco, La doppia redazione della «Quinta Catilinaria» e della «Responsio Catilinae» (Ciceroniana, 1-2, 1960, p. 128)
    • R. Avesani, Per la biblioteca di Agostino Patrizi Piccolomini..., 1964, p. 36, 37, 52-54, n° 22, 78, n. 34 et pl. IV b, d et VI a = parties des f. 13, 323 et 38 v°).

Vie du document

Source des données

Citer cette page

Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Chig.H.VII.219, Portail Biblissima. Permalien : https://biblissima.demo.logilab.fr/ark:/43093/mdata9811057755e913a978ba695af5bc3932b2ad1c02 (consulté le 17/10/2026)