Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3122

  • Titre attesté :
    • Petrus de Alliaco
  • Autre libellé du document :
    • Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3122
    • Paris. BnF, Latin 3122
  • Conservé à : Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits
  • Langues : latin
  • Auteur : Pierre d'Ailly (1351-1420)
  • Date de fabrication :
  • Support : Vélin.
  • Composition :
    • 235 ff.
  • Format :
    • 285 × 215 mm.
  • Aspects codicologiques :
    • Initiales rouges et bleues à filigranes et à antennes ; rubriques ; pieds de mouche ; manchettes. — Cahiers de 12 ff., sauf le premier et le dernier (6 ff.) et le 5 e (8 ff.) ; un cahier manque entre les ff. 50 et 51 ; un feuillet manque entre les ff. 109 et 110 ; réclames à chaque cahier ; quelques signatures contemporaines, à l'encre bleue subsistant sur certains ff., semblent indiquer que les cahiers sont actuellement reliés dans un ordre différent de l'ordre primitif : « n. VI », au f. 92 ; « f. III » et « f. V » aux ff. 148 et 150 ; « g. V » et « g. VI » aux ff. 162 et 163 ; « v. V » au f. 186. Du f. 169 au f. 140, petite numérotation contemp. de 1 à 30, en sens inverse de la foliotation normale. — Les ff. 48v-50 et 109v sont blancs. — Quelques notes margin. du XV e s. — Au f. 235v, essais de plume du XV e s. et mention à demi effacée de la même époque : « Iste tractatus de oracione (?) ego dedi... ». 235 ff.285 × 215 mm.
  • Reliure :
    • Reliure XVI e -XVII e s. veau fauve, avec étiquette portant titre au dos : « Varii tractatus D. de Alliaco cardinalis ms. ».

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 1-3v « Propositio coram Papa facta per magistrum Petrum de Allyaco contra Montesono, O. F. P. Pater sancte, in nomine tuo serva... verba hec, pater beatissime... » ( Johannis Gersonii Opera omnia , ed. L. E. Du Pin, I, Anvers 1706, 697-702) ;

    F. 3v-6v « Propositio facta in consistorio per eundem contra mag. Johannem de Montesono. Veritatem meditabitur guttur meum ... Beatissime pater, cum omnimoda... » ( ibid ., 702-709) ; cf. Denifle et Chatelain, Chartul. Univ. Paris ., III, 502-505 ;

    F. 7-48 « Tractatus ex parte Universitatis studii Parisiensis pro causa fidei contra quemdam fratrem O. P. editus. Apostolicis Petri verbis edocti : Parati semper ad satisfactionem... — ...superhabundanter explevisse. Explicit iste tractatus ad honorem Dei et Virginis gloriose. Hunc tractatum composuit Rev. Pater dominus Petrus de Aillyaco, sacre theologie doctor et episcopus Cameracensis, condam magister Collegii Navarre » ( ibid ., 709-722, abrégé, sous le titre : Apologia Facultatis Theologiae Parisiensis circa damnationem Johannis de Montesono) ; cf. Denifle et Chatelain, op. cit ., III, 505 ;

    F. 50v [Epistola contra novos Judaeos] début seul : « Viro nobili consulari celsitudine... domino Philippo de Maisieriis... Vestra novit discretio... — ... memorem conservare dignetur. — Multipharie multisque... » réclame, le reste mq. par suite de lacune matérielle (P. Tschackert, Peter von Ailli , Gotha, 1877, app. III, 28, éd. part.) ;

    F. 51-60v « Questio determinata per eundem in scolis Navarre in materia symonie » (titre au f. 51v) : « Sicut dicit Apostolus, Prime ad Thim. V. capitulo, Radix omnium malorum est cupiditas... Utrum hereticum sit dicere quod liceat pro docendi licencia peccuniam dare vel recipere... » ( J. Gersonii Opera, éd. cit ., I, 723-744, sous le titre : « Tractatus I contra cancellarium Parisiensem ») ;

    F. 61-64 « Coram papa propositio. Domine vim patior ... Beatissime pater, humilis et devota V. S. filia... » (Denifle et Chatelain, op. cit ., III, 399-402) ;

    F. 64-66 « Questio de reprehensione Petri apostoli a Paulo. Querit a me caritas vestra quid super reprehensione... » (Tschackert, op. cit ., app. III, 28, éd. part.) ;

    F. 66-72 [Quaestio et] « responsio in Sorbona » [de tribus suppositis in una natura] : « Utrum esse tria supposita unius nature sit perfectio simpliciter summa communicabilis creature... » ( J. Gersonii Opera, éd. cit ., I, 617-630) ;

    F. 72-74 « Questio de qua respondit in Sorbona. Utrum creature rationalis consciencia erronea aliquem ejus actum excusare possit a culpa », incomplet ( ibid ., 636-640) ;

    F. 74-75 « Responsio in aula Episcopi » [de legitimo dominio] : « Utrum Christi dono gerens potestatem solus in hominibus juste dominetur » ( ibid ., 641-646) ;

    F. 75-76v [Quaestio de libertate] « Utrum libertas creature rationalis ante et post lapsum intrinsece sit equalis », incomplet ( ibid ., 630-633) ;

    F. 76v-78v « Invectiva Ezechielis contra pseudo-pastores. Ezechiel, propheta Domini, universis pseudo-pastoribus, ve pro salute. Olim, Domino inspirante... — ... sublimabitur et prosperabitur in secula seculorum. Amen » (Tschackert, op. cit ., app. IV, 12, éd. part.) ;

    F. 79-109 Sermons (éd. Petri de Alliaco tractatus et sermones , Strasbourg, 1490, n. p.) : « Sermo m. P. de Allyaco dominica 2 a Adventus, anno 1385. Scitote quoniam prope est regnum Dei ... Sicut ex sacrorum eloquiorum... — ... Regni nos participes efficiat etc. » ; cf. L. Salembier, Petrus de Alliaco , XXXIV, n° 27 (79-85) ; « Sermo Petri de Allyaco in Septuagesima. Misit illos in vineam suam... Reverendi Patres et in Christo fratres carissimi, sicut hodierna... — ... misit illos in vineam suam. Quod ipse prestare dignetur... » ; cf. ibid ., n° 31 (85-90) ; « P. d'Ailly in capitulo Navarre. Veritas de terra orta est... Cui concordat quod in euvangelio hodierne festivitatis legitur : Verbum caro factum est... — ... ex utero Virginis matris et nunc in celis vivit et regnat... » ; cf. ibid ., n° 26, sous le titre : « Sermo de nativitate Domini » (90-92v) ; « Sermo ejusdem de s. Bernardo. Dedit ei cor ad precepta... Verba hec, reverendi patres et domini, verba sunt sapientissimi regis Salomonis... — ... legem vite. Quod et ille concedere dignetur qui est benedictus in s. s. Amen » ; cf. ibid ., n° 57 (92v-97v) ; « Sermo ejusdem de s. Ludovico. Fide reliquit Egiptum... Reverendi patres, magistri ac domini carissimi, dum ad sancti ac beatissimi regis nostri Ludovici... — ... glorie sempiterne, quam nobis pariter cum eo concedere dignetur qui regnat sine fine. Amen » ; cf. ibid ., n° 10 (97v-101) ; « Sermo ejusdem in capitulo Navarre, de omnibus sanctis. Ipsorum est regnum celorum... Magna est, fratres carissimi... — ... cujus regni nos participes efficiat qui sine fine vivit et regnat. Amen » ; cf. ibid ., XXXV, n° 58 (101-102v) ; « Sermo ejusdem in synodo Ambianis. Sacerdotes tui induantur justiciam... Reverendi patres et domini carissimi, ego juvenis... — ... in futuro per gloriam, quam nobis concedat ille qui sine fine vivit et regnat. Amen » ; cf. ibid ., XXXIII, n° 8 (102v-106) ; « Sermo ejusdem in sinodo in ecclesia Parisiensi. Hic jam queritur inter dispensatores... Reverendi patres et domini, tremens factus sum ego... — ... in gaudium Domini tui (Matth. 15), ad quod gaudium nos perducat qui sine fine vivit et regnat. Amen » ; cf. ibid ., n° 9 (106-109) ;

    F. 110-169v Super librum Boethii de consolatione philosophiae : « Reverendissimi patres, magistri ac domini carissimi, michi ardua scandere volenti... — ... Perfectiorem autem determinationem omnium premissorum a doctoribus theologie exquirere debemus. Explicit tractatus utilis supra Boecium de consolatione philosophie, editus et compilatus a reverendissimo philosopho, in sacra pagina doctoreque eximio magistro Petro de Ailliaco, miseratione divina episcopo Cameracensi » ; cf. ibid ., XXI, n° 3 ;

    F. 170-179v Tractatus I de falsis prophetis : « Attendite a falsis prophetis... Quia ad observanciam divine legis tria sunt necessaria... — ... Ex premissis igitur patet qualiter et a quibus pseudo-prophetis diligenter sit cavendum. Que doctrina modernis temporibus non mediocriter est utilis. Explicit tractatus de falsis prophetis, editus a reverendo eximioque doctore magistro Petro de Aillyaco, episcopo Cameracensi etc. Ita est » ( J. Gersonii Opera, éd. cit ., I, 489-510) ;

    F. 180-223v [Tractatus II de falsis prophetis] : « Attendite a falsis prophetis... Quia, sicut dici solet, non evitatur malum nisi prius cognitum... — ... Et hec de isto dubio et de toto secundo articulo principali » ( ibid ., 511-603) ;

    F. 224-235 « Tractatus de oracione dominica P. d'Ailly. Sic ergo orabitis... Hic docet Christus brevem et debitum modum orandi... — ... Hec ergo de oracione ad presens sufficia[n]t, ex doctrina sanctorum breviter recollecta. Expliciunt tractatus de oracione dominica » ( Tractatus et Sermones , Strasbourg, 1490).

    Sur l'oeuvre littéraire de Pierre d'Ailly ; cf. P. Glorieux, dans Mélanges de sciences religieuses , XXII (1965), 61-78.

    Voir t. IV, 490.

    Serait un recueil composé sur les instructions de Pierre d'Ailly de ses premières oeuvres théologiques (1372-1393), avec des notes autographes ; cf. P. Glorieux, dans Mélanges de sciences religieuses , XXII (1965), 66, et dans Arch. d'hist. doctr. et litt. du M. A. , XLIII (1968), 87, n° 27.

    Cf. Glorieux, dans Arch. hist. doctr. litt. M.A. XVIII (1951), 153.

Intervenant

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Provient du Collège de Navarre, dont il porte l'ex-libris aux ff. 1 et 235.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • CECCHETTI, Dario (1986), L'Evoluzione del latino umanistico in Francia, Paris, CEMI (Rubricae, 3), ici p. 83
  • CHANCE, Jane (1994), Medieval mythography : from Roman North Africa to the School of Chartres, A.D. 433-1177, Gainesville, University press of Florida, ici p. 637, 638 (https://archive.org/details/medievalmythogra0000chan_b2c5)
  • CHAPPUIS, Marguerite (1997), "Le traité de Pierre d'Ailly sur la consolation de Boèce, question 2. Etude préliminaire", dans HOENEN, Maarten J. F. M. (éd.), NAUTA, Lodewijk Willem (éd.), Boethius in the middle ages : latin and vernacular traditions of the Consolatio philosophiae, Leiden, Brill, p. 69-86, ici p. 69 (https://doi.org/10.1163/9789004452121_005)

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • [...] Ad tuitionem ejus quam profitemur...

    f. 7

    Incipit du lemme biblique

    Adtendite a falsis prophetis ... (Mt. VII, 15).

    Incipit

    Quia ad observantiam divinae legis tria sunt necessaria...

    f. 170

    Incipit

    Quia, sicut dici solet, non evitatur malum nisi prius cognitum...

    f. 180

    Apostolicis Petri verbis edocti : Parati semper ad satisfactionem ... Ad tuitionem ejus quam profitemur...

    f. 7

    [...] Beatissime Pater, cum omnimoda Vestrae Sanctitatis...

    f. 3v

    [...] Beatissime Pater, humilis et devota Vestrae Sanctitatis filia, mater nostra Universitas...

    f. 61

    Incipit du lemme biblique

    Dedit illi cor ad praecepta ... (cf. Eccli. XLV, 6).

    Incipit

    Verba haec, reverendi patres et domini, verba sunt sapientissimi regis Salomonis...

    f. 92v

    Incipit du lemme biblique

    Domine, vim patior ... (Is. XXXVIII, 14).

    Incipit

    Beatissime Pater, humilis et devota vestra sancta filia mater nostra universitas...

    f. 61

    Ezechiel, propheta Domini, universis pseudopastoribus, vae pro salute. Olim, Domino inspirante...

    f. 76v

    Incipit du lemme biblique

    Fide reliquit Aegyptum ... (Hebr. XI, 27)

    Incipit

    Reverendi patres, magistri ac domini carissimi, dum ad sancti ac beatissimi regis nostri Ludovici...

    f. 97v

    [...] Hic docet Christus brevem et debitum modum orandi...

    f. 224

    Incipit du lemme biblique

    Hic jam quaeritur inter dispensatores ... (I Cor. IV, 2).

    Incipit

    Reverendi patres et domini, tremens factus sum ego...

    f. 106

    [...] In quibus verbis crimen cupiditatis gravissimum ostenditur...

    f. 51

    Incipit du lemme biblique

    Ipsorum est regnum caelorum ... (Mt. V, 3).

    Incipit

    Magna est, fratres carissimi...

    f. 101

    Incipit du lemme biblique

    Misit illos in vineam suam ... (Mt. XX, 2)

    Incipit

    Reverendi Patres et in Christo fratres carissimi, sicut hodierna sacri Evangelii lectio...

    f. 85

    [...] Olim Domino inspirante, mosaici gregis dispersionem prophetavimus, sed...

    f. 76v

    Incipit du lemme biblique

    Pater sancte, in nomine tuo serva ... (Joh. XVII, 11)

    Incipit

    Verba haec, pater beatissime, ut optime novit Sanctitas...

    f. 1

    Quaerit a me caritas vestra quid super reprehensione...

    f. 64

    [...] Quia ad observantiam divinae legis tria sunt necessaria...

    f. 170

    [...] Quia, sicut dici solet, non evitatur malum nisi prius cognitum...

    f. 180

    Reverendissimi patres, magistri ac domini carissimi, mihi ardua scandere volenti...

    f. 110

    Incipit du lemme biblique

    Sacerdotes tui induantur justitiam ... (Ps. CXXXI, 9).

    Incipit

    Reverendi patres et domini carissimi, ego juvenis...

    f. 102v

    Incipit du lemme biblique

    Scitote quoniam prope est regnum Dei ... (Lc. XXI, 31)

    Incipit

    Sicut ex sacrorum eloquiorum...

    f. 79

    Incipit du lemme biblique

    Sic ergo orabitis ... (Mt. VI, 9)

    Incipit

    Hic docet Christus brevem et debitum modum orandi...

    f. 224

    Sicut dicit Apostolus I ad Tim. (VI, 10) : Radix omnium malorum est cupiditas ... In quibus verbis crimen cupiditatis gravissimum ostenditur...

    f. 51

    Utrum Christi dono gerens potestatem solus in hominibus juste dominetur...

    f. 74

    Utrum creaturae rationalis conscientia erronea aliquem ejus actum excusare possit a culpa...

    f. 72

    Utrum esse tria supposita unius naturae sit perfectio simpliciter summa communicabilis creaturae...

    f. 66

    Utrum haereticum sit dicere quod liceat pro docendi licentia pecuniam dare...

    f. 51v

    Utrum libertas creaturae rationalis ante et post lapsum intrinsece sit aequalis...

    f. 75

    [...] Verba haec, pater beatissime, ut optime novit Sanctitas vestra, verba sunt illius...

    f. 1

    Incipit du lemme biblique

    Veritas de terra orta est ... (Ps. LXXXIV, 12).

    Incipit

    Cui concordat quod in evangelio hodiernae festivitatis legitur...

    f. 90

    Incipit du lemme biblique

    Veritatem meditabitur guttur meum ... (Prov. VIII, 7)

    Incipit

    Beatissime Pater, cum omnimoda Vestrae Sanctitatis et hujus sacri collegii reverentia...

    f. 3v

    Vestra novit discretio et eadem referente cognovi...

    f. 50v

    DÉCORATION -- Initiales filigranées (fin XIV e et XV e s.)
    DROUIN (abbé Philippe) -- Possesseur
    JOHANNES DE MONTESONO, O.P. -- Propositions ou traités dirigés contre lui
    PARIS -- Collège de Navarre. Possesseur
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Notes autographes
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Apologia facultatis theologiae Parisiensis circa damnationem Johannis de Montesono
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Epistola contra novos Judaeos
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- De Falsis prophetis tractatus I
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- De Falsis prophetis tractatus II
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Invectiva Ezechielis contra pseudo-pastores
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- De Oratione dominica
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Propositio coram papa Clemente VII contra cancellarium Parisiensem
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Propositio facta in consistorio contra Johannem de Montesono
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Quaestio de conscientia erronea
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Quaestio de legitimo dominio
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Quaestio de libertate creaturae rationalis ante et post lapsum
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Quaestio de reprehensione Petri a Paulo
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Quaestio et responsio in Sorbona de tribus suppositis in una natura
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Sermo coram papa Clemente VII Avenione habitus circa negotium Universitatis Parisiensis adversus Johannem de Montesono
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Sermones
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Super librum Boetii de Consolatione philosophiae
    PETRUS DE ALLIACO, card. -- Tractatus adversus cancellarium Parisiensem quod nihil exigere liceat pro gradu licentiae
    PHILIPPUS DE MAZERIIS -- Lettre à lui adressée
    Réclames prouvant la perte d'un ou de plusieurs cahiers -- « multipharie multoque »
    RELIURE -- Reliures XVI e -XVII e s.
    RELIURE -- Reliure Veau brun ou fauve

Source des données