Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3564

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Manuscrit du XIIe s. (3 ¶), encadré par deux cahiers isolés provenant d'autres recueils (2 ¶ et 4 ¶).

    Voir t. VI, 820.

    F. 29v-30. Oeuvre authentique de HUGO DE SANCTO VICTORE, Misc. II, 8, d'après D. Van Den Eynde, Essai sur la succession et la date des écrits de Hugues de Saint-Victor, Rome, 1960, 16.


    F. 1v-1 et 184v-184 (ff. de garde). Fragments de bréviaire monastique. Bénédiction à la fin du 1er nocturne de matines, incomplet du début : « ...famulis tuis ut hanc noctem... — ... benedictione perpetua benedicat nos Pater eternus » ; « Adoro, Jhesu Christe, unicum Dei filium... » ; Collecte : « Omnipotens sempiterne Deus, dirige actus nostros... » ; « Adoro te, sancte Spiritus Paraclite... » ; « Sancti Spiritus, Domine, corda nostra mundet infusio... » (1v) ; « Benedictio capse. Domine sancte, Pater omnipotens, eterne Deus, oramus te... » ; « Benedictio ciborii. Oremus, dilectissimi, indulgentiam omnipotentis Dei... — ... per unigenitum Verbum vir[...] » incomplet (1). — Suffrages des saints après les Vêpres, incomplet du début : « ...eum Dominus et ornavit eum, stola glorie induit eum » ; « Deus qui beatum Nicholaum pontificem tuum... » ; « Largire nobis, clementissime Pater, quo sicut beata Maria Magdalene... » ; « Infirmitatem nostram, quesumus Domine... » ; « Concede, quesumus, omnipotens Deus, ut intercessio... — ... patrocinia senciamus... » (184v-184) ; « Salvos fac servos tuos, Deus meus, vias tuas demonstra » ; — Hymne à s. Vincent : « Christi miles, preciosus||levita Vincentius||... — ... altissimo » ; cf. Chevalier, Repert. hymn., n° 3095 (184).


    F. 2-9v Sermons. « Qui vult venire post me... (Mt. XVI, 24). Verba sunt Salvatoris que audistis per os meum... » (2-2v) ; — « Tolle filium tuum quem diligis Ysaac... (Gen. XXII, 2). Series historie simpliciter... » [PETRUS COMESTOR, Sermo XXII] texte abrégé (P.L., CXCVIII, 1796-1799 ; cf. M. M. Lebreton, dans Bull. d'inf. I.R.H.T., II (1953), 42 (2v-3) ; — « Nolo mortem peccatoris... (cf. Ez. XXXIII, 11). Verba sunt Samaritani... » (3) ; — « Ecce sacerdos magnus... Verba sunt sapientie... » (3v) ; — « Laudemus viros gloriosos et parentes nostros... (Eccli. XLIV, 1). Verba sunt ejus qui ait... » (3v-4) ; — « Arta est via... (Mt. VII, 14, 13). Contrarius videor verbis Ethici... » (4-4v) ; — « Adorate Dominum in aula... (cf. Ps. XCV, 9). Diversas aulas habet Dominus... » (4v-5) ; — « Expecta Dominum, viriliter age... (Ps. XXVI, 14). Multi venerunt precones... » (5) ; — « Sol oritur justicie... Verba sunt cujusdam viri sapientis... » (5-5v) ; — « Quem dicunt homines esse Filium Hominis... (Mt. XVI, 13). Contrarius videor verbis Ethici... » (5v-6) ; — « Venite, ascendamus ad montem Domini... (Is. II, 3). Verba sunt ejus de quo b. Jeronimus... » (6-6v) ; — « In anno quo mortuus est rex Ozias... (Is. VI, 1). Tria genera visionis manifestat... » (6v-7) ; — « Fungar vice cotis acutum reddere... » (7-7v) ; — « Ego sum panis vivus, qui de celo descendi... (Joh. VI, 51). Mors eterna dicitur... » (7v-8) ; — « Ascendit Deus in jubilacione... Jubilum, ut ait b. Gregorius... » (8) ; — « Crux fidelis inter omnes... Sacre Scripture verba plena... » (8-9) ; — « Cum intinxisset Dominus Jhesus panem... (Joh. XIII, 27-32). Satis novit caritas vestra... » (début identique à un sermon de GAUFRIDUS BABIO, éd. P.L., CLXXI, 531-534, parmi les sermons d'Hildebert de Lavardin) (9-9v) ; — « Presentis diei solempnitas in lege et in evangelio sacrata est... — ... in cordibus nostris, cui sit laus et imperium cum Patre et Filio... » (9v).


    F. 10-29 [ERNALDUS BONAEVALLIS]. [De septem verbis Domini in cruce]. Prol. (P.L., CLXXXIX, 1677-1680) (10-10v) ; — Tr. I à VII (ibid., 1681-1726) ; cf. A. Wilmart, dans Rev. bénéd., XLVII (1935), 264-265 n. 1 (10v-26). — [De laudibus b. Mariae virginis] (P.L., CLXXXIX, 1725-1734) ; cf. Hauréau, Notices, III, 16 (26-29).

    F. 29v-30 Sur l'Incarnation et la Rédemption : «Tres in causam veniunt : diabolus, homo et Deus... — ... abduxit » (P.L., CLXXVII, 591-592, parmi les apocryphes d'Hugues de Saint-Victor ; réédité d'après ce ms. par J. Leclercq, dans Rev. bénéd., LVIII (1948), 123-124).

    F. 30-36v Débat entre Justice et Miséricorde sur l'Incarnation : « In Christo secundum hominem due dignitates enituerunt... — ... summa divinitas gerit » (éd. d'après ce ms. par J. Leclercq, ibid., 115-123) (30-34v) ; — « Hic adnectendum qualiter de massa peccatrice, id est de humano genere quod totum infectum fuerat peccato quasi azimum Deus de fermento assumpsit... — ... in humana natura » (34v-36v).

    F. 37-175 [RUPERTUS TUITIENSIS, Liber de divinis officiis, L. III abrégé, L. IV-XII]. Le texte est présenté sans division en livres. « Liber tercius. [T]otus ecclesiasticus ordo justa [sic] contemplationem adventus Domini... — ... feliciter hinc abiret » ; cf. passim et avec var. P.L., CLXX, 55-88 ; éd. H. Haacke, dans Corpus Christianorum, continuatio medievalis, VII, Turnholti, 1967, 62-102 (37-45) ; — [L. IV] « Septem dominicas continue se sequentes... — ... domus tue » ; manquent le prologue et quelques passages (P.L., CLXX, 88-120 ; Haacke, 103-144) (45-68) ; — [L.V] ; manque le c. 31 (P.L., CLXX, 119-152 ; Haacke, 145-186) (68-96v) ; — [L.VI] (P.L., CLXX, 153-182 ; Haacke, 187-224) (96v-115v) ; — [L.VII] (P.L., CLXX, 181-208 ; Haacke, 225-258) (115v-127v) ; — [L.VIII] (P.L., CLXX, 207-240 ; Haacke, 259-299) (127v-142v) ; — [L.IX] (P.L., CLXX, 239-262 ; Haacke, 300-329) (142v-152) ; — [L.X] (P.L., CLXX, 261-294 ; Haacke, 330-368) (152-162v) ; — [L.XI] (P.L., CLXX, 293-316 ; Haacke, 369-396) (162v-169v) ; — [L.XII] jusqu'à « quanto occultior pugna tanto difficilior victoria » (P.L., CLXX, 315-331 ; Haacke, 397-418) (170-175).


    F. 176-181v [Sermo de excellentia sancti Sacramenti et dignitate sacerdotum] « Panem angelorum manducavit homo... (Ps. LXXVII, 25). Os nostrum patet ad vos... — ... auxilium gratie tue » (P.L., CLXXXIV, 981-992 avec var. au début), attribué à Pierre de Celle par J. Leclercq, La Spiritualité de Pierre de Celle , Paris, 1946, 25 n. 6.

    F. 181v-183v [S. BERNARDUS (?), Sermo] « [N]egotiamini dum venio... (Lc. XIX, 13). Verbum Patris, unigenitus Dei... — ... humilitate pollentem, hunc... », incomplet de la fin ; cf. sur le même thème, mais rédaction différente : le sermo De Diversis 42 § 1 à 4 édité par P.L., CLXXXIII, 661-663 et Gsell et Janauschek, I, 903-906 ; autre rédaction éd. par H.M. Rochais, dans Analecta monastica, VI (Studia anselmiana, L), 1962, 118-120.

Intervenants

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Au bas du f. 2, note de la main de Nicolas Le Fèvre sur le contenu du volume : « Varii sermones autoris incerti. De ultimis Christi verbis (d'une autre encre : Arnoldi Bonaevallensis abbatis). De ratione divinorum officiorum. Sermo in fine de sacramento Eucharistiae ». Autres notes de la même main aux ff. 10 et 26 ; cf. note signée du ms. Latin 2384, f. Iv. — A fait partie de la bibliothèque de Jac. Aug. de Thou, dont la signature a été grattée au bas du f. 2 ; cf. le catalogue des mss. de J.A. de Thou, dressé en 1617, ms. Dupuy 653, f. 25 n° 462. Est passé ensuite dans la bibliothèque de Colbert. —

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Incipit du lemme biblique

    Adorate Dominum in aula... (cf. Ps. XCV, 9).

    Incipit

    Diversas aulas habet Dominus...

    f. 4v

    Adoro, Jesu Christe, unicum Dei filium...

    f. 1v

    Adoro te, sancte Spiritus Paraclite...

    f. 1v

    Incipit du lemme biblique

    Arcta est via... (Mt. VII, 14).

    Incipit

    Contrarius videor verbis Ethici...

    f. 4

    Incipit du lemme biblique

    Ascendit Deus in jubilo... (Ps. XLVI, 6).

    Incipit

    Jubilum, ut ait beatus Gregorius...

    f. 8

    Christi miles pretiosus // Levita Vincentius //...

    f. 184

    Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut intercessio...

    f. 184v

    Crux fidelis inter omnes... Sacrae Scripturae verba plena...

    f. 8

    Incipit du lemme biblique

    Cum intinxisset Dominus Jesus panem... (Joh. XIII, 26).

    Incipit

    Satis novit caritas vestra...

    f. 9

    Deus qui beatum Nicolaum pontificem tuum...

    f. 184v

    Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne Deus, oramus te...

    f. 1

    Incipit du lemme biblique

    Ecce sacerdos magnus qui in diebus suis placuit Deo... (cf. Eccli. XLIV, 16).

    Incipit

    Verba sunt sapientiae...

    f. 3v

    Incipit du lemme biblique

    Ego sum panis vivus... (Joh. VI, 41).

    Incipit

    Mors aeterna dicitur...

    f. 7v

    Incipit du lemme biblique

    Exspecta Dominum, viriliter age... (Ps. XXVI, 14)

    Incipit

    Multi venerunt praecones...

    f. 5

    Incipit du lemme biblique

    Fungar vice cotis, acutum reddere quae ferrum valet... (Hor. De Arte poet. 364-365)

    Incipit

    Forsitan videor vobis asinus...

    f. 7

    Hic adnectendum qualiter de massa peccatrice, id est de humano genere...

    f. 34v

    Incipit du lemme biblique

    In anno quo mortuus est rex Ozias... (Is. VI, 1)

    Incipit

    Tria genera visionis manifestat...

    f. 6v

    In Christo secundum hominem duae dignitates enituerunt...

    f. 30

    Infirmitatem nostram, quaesumus Domine, propitius...

    f. 184v

    Largire nobis, clementissime Pater, quo sicut beata Maria Magdalena...

    f. 184v

    Incipit du lemme biblique

    Laudemus viros gloriosos... (Eccli. XLIV, 1).

    Incipit

    Verba sunt ejus qui ait...

    f. 3v

    Incipit du lemme biblique

    Negotiamini dum venio... (Lc. XIX, 13).

    Incipit

    Verbum Patris, unigenitus Dei...

    f. 181v

    Incipit du lemme biblique

    Nolo mortem peccatoris... (cf. Ez. XVIII, 32).

    Incipit

    Verba sunt Samaritani...

    f. 3

    Omnipotens sempiterne Deus, dirige actus nostros...

    f. 1v

    Oremus, dilectissimi, indulgentiam omnipotentis Dei...

    f. 1

    Incipit du lemme biblique

    Panem angelorum manducavit homo... (Ps. LXXVII, 25).

    Incipit

    Os nostrum patet ad vos...

    f. 176

    Praesentis diei sollemnitas in Lege et Evangelio sacrata est...

    f. 9v

    Incipit du lemme biblique

    Quem dicunt homines esse Filium hominis... (Mt. XVI, 13).

    Incipit

    Contrarius videor verbis Ethici...

    f. 5v

    Incipit du lemme biblique

    Qui vult venire post me, abneget... (Lc. IX, 23 ; Mt. XVI, 24).

    Incipit

    Verba sunt Salvatoris quae audistis per os meum...

    f. 2

    Salvos fac servos tuos, Deus meus, vias tuas demonstra...

    f. 184

    Sancti Spiritus, Domine, corda nostra mundet infusio...

    f. 1v

    Septem dominicas continue se sequentes magnis ac mysticis insignes Septuagesimam...

    f. 45

    Sol oritur justitiae, causa patet laetitiae //. Verba sunt cujusdam viri sapientis qui gavisus gaudio magno...

    f. 5

    Incipit du lemme biblique

    Tolle filium tuum quem diligis... (Gen. XXII, 2).

    Incipit

    Series historiae simpliciter intellecta...

    f. 2v

    Totus ecclesiasticus ordo juxta contemplationem adventus Domini dispositus est...

    f. 37

    Tres in causam veniunt : diabolus, homo et Deus...

    f. 29v

    Incipit du lemme biblique

    Venite, ascendamus ad montem Domini... (Is. II, 3).

    Incipit

    Verba sunt ejus de quo beatus Hieronymus...

    f. 6

    Bénédictions -- Benedictio capsae
    Bénédictions -- Benedictio ciborii
    BERNARDUS CLARAEVALLENSIS (s.) -- Sermones
    BREVIAIRE -- Extraits et fragments
    COLBERT (Jean-Baptiste) -- Possesseur
    DÉCORATION -- Initiales de couleur (XIIe s.)
    DUPUY (frères Jacques et Pierre) -- Titre au dos des reliures de la main de l'un d'eux (Manuscrits de Jacques-Auguste de Thou)
    ERNALDUS BONAE VALLIS abbas -- De Laudibus b. Mariae
    ERNALDUS BONAE VALLIS abbas -- De Septem verbis Domini in cruce
    Eucharistie -- Sermo de excellentia sancti sacramenti et dignitate sacerdotum
    HUGO DE SANCTO VICTORE -- Adnotationes elucidatoriae in quosdam psalmos (Miscellanea l. II). Excerpta
    Hymnes -- Hymnes divers
    Incarnation -- Débat entre Justice et Miséricorde sur l'Incarnation
    LE FEVRE (Nicolas) -- Notes autographes
    LE FEVRE (Nicolas) -- Possesseur
    NICOLAUS ep. (s.) -- Suffragium
    PETRUS COMESTOR -- Sermones singuli
    Rédemption -- Notes et fragments
    RELIURE -- Reliures XVIIe s.
    RELIURE -- Reliure Parchemin naturel souple
    RUPERTUS TUITIENSIS abbas, O.S.B. -- De Divinis officiis
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- Sermones singuli
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- In Nativitate Domini
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- In Epiphania
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- De diversis De eucharistia
    THOU (Jacques-Auguste de) -- Possesseur
    VINCENTIUS, diac. Caesaraugustanus (s.), martyr -- Hymnus

Source des données