Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3218

Numérisations

Manifeste IIIF

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 1 Table du ms., d'une main de la fin du XIVe s. ; le copiste du Speculum monachorum a ajouté à la table : « Item speculum monachorum a Bernardo editum. Incipit : Si quis emendatioris vite etc. ». — Au f. 1v, fragm. mutilé sur l'appel en droit canonique XIIIe s.

    Voir t. IV, 492.

    F. 192v. « Hec sunt que in hoc seculo... » ; cf. Ps. CYPRIANUS, De Duodecim abusivis saeculi, C.S.E.L., III3, 152.

    f. 137 ; cf. Kleinhans, dans Antonianum, VII (1932), 433.


    F. 2-78v THOMAS [CHABHAM], Summa de poenitentia, version abrégée. Table des 122 chap. numérotés I-LXXXXIX, C, et I-XXXII (2-2v). Prologue : « Incipit prologus in libello canonum penitentialium, summa magistri Thome Saleberiensis subdecani. Cum miserationes Domini sint super omnia opera ejus ... — ... ab omnium auribus esse reiciendum » (3) ; « De penitentia igitur dicturi, subtilitates et inquisitiones theoricas... — ... multo majorem penitentiam injungant pro peccato manifesto quam pro occulto ; et hec ad presens de penitentia sufficiant », 122 chap. numérotés I-LXXXIX, I-XXXIII, précédés de sommaires rubriqués ; les chap. 20, 22, 25, 26, 43, 44, 45 présentent des lacunes (3-78v) ; cf. Rubel, dans Publications of the Modern language Association of America XL (1925), 225-239 ; Kuttner, dans Traditio II (1944), 494.


    F. 79-136 [GUILLELMUS PARISIENSIS, Dialogus de septem sacramentis] Table en 40 chap. : « Ad cognitionem operis et inventionem faciliorem... » (79-82) ; « Conclusiones sacramentorum de scriptis s. Thome et aliorum doctorum extracte. Quoniam me sepius rogasti, Petre, postquam sacerdotii sacrum ordinem suscepisti... — ... Igitur Petre hec paucula que dicta sunt rudimenta de septem sacramentis tibi etiam sufficiant, que ut potui brevius de scriptis fratris Thome principaliter collegi, ac Petri Tarentoize [sic], quorumdam aliorum dicta etiam interferendo... ipsum exoras quo omnia sacramenta virtutem optinent, Dominum videlicet J.-C. qui cum Patre et S. s. vivit... » (éd. Lyon, 1580, ff. 1-138v) ; cf. Teetaert, dans Revue hist. eccl., XXVI (1930), 66-102.


    F. 137-161 [HUGO DE SANCTO-CARO] « Correctio Biblie. Quoniam super omnes scripturas verba sacri eloquii necesse est... — ... Ex filiis olim Mathanias etc. Explicit correctio Esdre apocrifi » ; ms. A2 de Denifle, dans Archiv für Lit. - und Kirchengesch., IV (1888), 264, 293-294, et 546-552 (éd. du Prol. et du Correctoire des Proverbes) ; cf. Glorieux, Maîtres en théol., I, 49-50, n° 2.


    F. 162-175v ROBERTUS DE SORBONIO, De conscientia, rédaction A : « Incipit liber conscientie Magistri Roberti de Sorbonia. Spiritus sanctus per Job : Librum scribas... Hic possunt notari multa bona... — ... ergo conversus bene fecit » (ms. a de F. Chambon, Paris, 1902, 1-33), suivi de quelques sentences bibliques ou patristiques : « Dicit Salomon : Qui querit ocium stultissimus est... — ... semper mendicus » (175v).

    F. 176-181 [De matrimonio] « Honorabile conjugium et thorus immaculatus... Verbum istud scribitur et pertinet... — ... qui vacant luxuriis in illo tempore » (Hauréau, Not. I, 1890, 188-202).

    F. 181-186 [De confessione] 2e rédaction : « Qui vult recte confiteri peccata sua... — ... resque caveto suas » ; cf. Max. Bibl. Patrum, XXV, 352-358.

    F. 186-191 Sentences tirées de la Bible ou de Pères et Docteurs de l'Église : « Dicit Crisostomus : Paupertas est bonum odibile... — ... Dicitur in Ysaia : « Homo mortuus nudus ubi, queso est ? Expliciunt auctoritates. »

    F. 191-192v Deux commentaires sur l'oraison dominicale : « Pater noster qui es in celis.. Patrem invocamus... » (191) ; « Pater noster qui es in celis ... Hec est vox libertatis... — ... sine auctore mali » (191-192v). — Sentences : « Septem scale sunt quibus ascenditur ad regna celorum... » ; « Gregorius : Hec sunt que in hoc seculo abusive fiunt... », etc.

    F. 192v-193v Deux sermons : « Dominus redemptor noster nobis dedit exemplum : ille bonus pastor... — ... et liberet nos a persecutore diabolo, qui cum Patre et spiritu vivis [sic] » (192v-193) ; « Fratres attendite flentem Dominum... — ... sine fine in secula seculorum. Amen » (193-193v).

    F. 193v-194 Sentences patristiques : « Bernardus : Sacerdos vas incontinentie... — ... sed desperatio pejor ».

    F. 194v-209v [ROBERTUS DE SORBONIO, De tribus dietis] rédaction B, incomplet de la fin, par suite de lacune matérielle : « Querite Dominum dum inveniri potest... Ysaias propheta hortatur nos... — ... lavabo per singulas [noctes lectum meum...] » (ms. c. de F. Chambon, op. cit., XII et 35-61) ; cf. Glorieux, Maîtres en théol., I, 340-341).


    F. 210-211v « ABBAS BERNARDUS de monachis claustralibus et obedientialibus. Nonnulli claustrenses monachi quando vident obedientiales... — ... servi sunt tot dominorum quot viciorum »

    F. 211v-224 [HUGO DE FOLIETO] « De medicina anime», avec prol. : « Cogis me, frater Karissime, ut ea que de medicina anime... Homo microcosmus, id est minor mundus... — ... ut emplastrum verecundie fronti superponat » (P. L., CLXXVI, 1183-1202).

    F. 224v-226v [ARNULFUS DE BOERIIS, Speculum monachorum] « Si quis emendatioris vite desiderio tactus... — ... Deus sit solus. » (P. L., CLXXXIV, 1175-1178), suivi d'une sentence extraite du De officiis de s. AMBROISE.

Intervenants

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Provient de l'Abbaye de Saint-Amand-en-Pevèle, dioc. de Tournai, dont les ex-libris des XVe et XVIe siècles se trouvent respectivement aux ff. 2v et 1 ; au f. 1, de la même main que l'ex-libris (XVIe s.), devise : « Omnia cedunt usui », et cote du XVIe-XVIIe s. : P. 177.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • CLOUZOT, Martine (2011), Le jongleur - Mémoire de l'image au Moyen Âge. Figures, figurations et musicalité dans les manuscrits enluminés (1200-1330), Bern | Berlin | Bruxelles | Frankfurt am Main [et al.], Peter Lang, ici p. 92 (n. 331-332), 101 (n. 381)
  • CREMASCOLI, Giuseppe (1998), "I classici nella Summa di Guglielmo Bretone", dans LEONARDI, Claudio (éd.), Gli umanesimi medievali : atti del II congresso dell' "Internationales Mittellateinerkomitee", Firenze, Certosa del Galluzo, 11-15 settembre 1993, Firenze, SISMEL - Ed. del Galluzzo, cop. 1998 (Millennio Medievale. Atti di Convegni, 1), p. 37-75, ici p. 70
  • DAHAN, Gilbert (1990), Les intellectuels chrétiens et les juifs au Moyen Âge, Paris, Cerf, ici p. 277-278
  • DAHAN, Gilbert (1997), "La critique textuelle dans les correctoires de la Bible du XIIIe siècle", dans LIBERA, Alain de (dir.), ELAMRANI-JAMAL, Abdelali (dir.), GALONNIER, Alain (dir.), Langages et philosophie. Hommage à Jean Jolivet, Paris, J. Vrin (Études de philosophie médiévale, 74), p. 365-392, ici p. 388-392 pour l'édition des notes de correctoires sur six passages bibliques ; fol. 137ra : Hugues de Saint-Cher, Correctio Biblie, prologue ; éd. p. 386-387
  • DAHAN, Gilbert (1998), "La connaissance du grec dans les correctoires de la Bible du XIIIe siècle", dans NEBBIAI-DALLA GUARDA, Donatella (éd.), GENEST, Jean-François (éd.), Du copiste au collectionneur. Mélanges d'histoire des textes et des bibliothèques en l'honneur d'André Vernet, Turnhout, Brepols (Bibliologia, 18), p. 89-109, ici p. 91
  • DAHAN, Gilbert (2005), "L'Ecclésiaste contre Aristote ? Les commentaires de Eclésiaste 1, 13 et 17-18 aux XIIe et XIIIe siècles", dans MEIRINHOS, José Francisco (éd.), Itinéraires de la raison : études de philosophie médiévale offertes à Maria Cândida Pacheco, Louvain-la-Neuve, Fédération internationale des instituts d'études médiévales, p. 205-233, ici p. 212 (https://doi.org/10.1484/M.TEMA-EB.4.00203)
  • DAHAN, Gilbert (2006), "La méthode critique dans l'étude de la Bible (XIIe-XIIIe siècles)", dans CHAZAN, Mireille (éd.), DAHAN, Gilbert (éd.), La méthode critique au Moyen Âge, Turnhout, Brepols, p. 103-128, ici p. 105 (https://doi.org/10.1484/M.BHCMA-EB.3.3124)
  • DIEKSTRA, Franciscuus Nicolaas Maria (1987), "Robert de Sorbon and the sources and analogues of the Weye of Paradys", English Studies, 68, n° 1, p. 40-65, ici p. 51-55, 56 (note 40) (f. 194v-209v) (https://doi.org/10.1080/00138388708598491)
  • DIEKSTRA, Franciscuus Nicolaas Maria (1999), "Die drie dachvaerden and Robert de Sorbon's De tribus dietis : An edition of the middle dutch text together with the latin sources", Mediäevistik : internationale Zeitschrift für interdisziplinäre Mittelalterforschung, 12, p. 257-330, ici p. 260 (note 12), 261 (rédaction 3) (f. 194-209v) (https://www.jstor.org/stable/42585376)
  • PFÄNDTNER, Karl-Georg (1996), Die Psalterillustration des 13. und beginnenden 14. Jahrhunderts in Bologna : Herkunft, Entwicklung, Auswirkung, Neuried, Ars una (Deutsche Hochschuledition, 52), ici p. 1

Sujets et thèmes

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Ad cognitionem operis et inventionem faciliorem eorum quae in eo continentur...

    f. 79

    Cogis me, frater carissime, ut ea quae de medicina animae...

    f. 211v

    Incipit du lemme biblique

    Cum miserationes Domini sint super omnia opera ejus... (cf. Ps. CXLIV, 9)

    Incipit

    Misericordiam suam super homines amplius extendit...

    f. 3

    De paenitentia igitur dicturi subtilitates et inquisitiones...

    f. 3

    Dicit Chrysostomus : Paupertas est bonum odibile, mater sanctitatis...

    f. 186

    Dicit Salomon : Qui quaerit otium stultissimus est... (cf. Prov. XII, 11)...

    f. 175v

    Dominus redemptor noster nobis dedit exemplum : ille bonus pastor animam... (Joh. X, 11)...

    f. 192v

    Fratres, adtendite flentem Dominum quando venit ad illam civitatem...

    f. 193

    [...] Haec est vox libertatis. Patrem invocamus Deum in caelis qui nos creavit...

    f. 191

    Haec sunt quae in hoc saeculo abusive fiunt : Sapiens sine operibus...

    f. 192v

    [...] Hic possunt notari multa bona quae consequuntur...

    f. 162

    Incipit du lemme biblique

    Honorabile conjugium et torus immaculatus... (cf. Hebr. XIII, 4)

    Incipit

    Verbum istud scribitur et pertinet ad commendationem...

    f. 176

    [...] Isaias propheta hortatur nos ut quaerimus Dominum...

    f. 194v

    Incipit du lemme biblique

    Librum scribat ipse... (Job XXXI, 35).

    Incipit

    Hic possunt notari multa bona quae consequuntur...

    f. 162

    [...] Misericordiam tuam super homines amplius extendit...

    f. 3

    Nonnulli claustrenses monachi quando vident oboedientiales foras progredi...

    f. 210

    Incipit du lemme biblique

    Pater noster qui es in caelis...

    Incipit

    Haec est vox libertatis. Patrem invocamus Deum in caelis...

    f. 191

    Incipit

    Patrem invocamus Deum in caelis quia omnes ab uno Deo...

    f. 191

    [...] Patrem invocamus Deum in caelis quia omnes ab uno Deo omnipotenti...

    f. 191

    [...]Paupertas est bonum odibile, mater sanctitatis, curarum remissio, negotium sine damno...

    f. 186

    Incipit du lemme biblique

    Quaerite Dominum dum inveniri potest... (Is. LV, 6).

    Incipit

    Isaias propheta hortatur nos ut quaerimus Dominum...

    f. 194v

    Qui vult recte confiteri peccata sua et salutem animae suae, debet dolere...

    f. 181

    Quoniam me saepius rogasti, Petre, postquam sacerdotii sacrum ordinem...

    f. 82v

    Quoniam super omnes scripturas verba sacri eloquii necesse est...

    f. 137

    Sacerdos vas incontinentiae, vas libidinis, stans ad altare juxta Filium Virginis...

    f. 193v

    Septem scalae sunt quibus ascenditur ad regna caelorum...

    f. 192v

    Si quis emendatioris vitae desiderio tactus...

    f. 224v

    Spiritus sanctus per Job (XXXI, 35) : Librum scribas... Hic possunt notari multa bona quae consequuntur...

    f. 162

    [...] Verbum istud scribitur et pertinet ad commendationem conjugii...

    f. 176

    AMBROSIUS MEDIOLANENSIS ep. (s.) -- Extraits à lui attribués par les mss. :
    ARNULFUS DE BOERIIS, O. Cist. -- Speculum monachorum
    BERNARDUS, abbas -- De Monachis claustralibus et oboedientialibus
    DÉCORATION -- Initiales filigranées (XIIIe et XIVe s.)
    Devises -- Omnia cedunt usui
    DE DUODECIM ABUSIVIS SAECULI
    GREGORIUS Magnus I (s.), papa -- De Duodecim abusivis
    GUILLELMUS PARISIENSIS, O.P. -- Dialogus de septem sacramentis
    HUGO DE FOLIETO -- De Medicina animae
    HUGO DE SANCTO CARO, card., O.P. -- Correctorium Bibliae
    LE TELLIER (Charles-Maurice), archev. de Reims -- Possesseur
    PATER NOSTER -- Commentaires
    PETRUS, presbyter -- Traité à lui dédicacé
    Réclames prouvant la perte d'un ou de plusieurs cahiers -- « noctes lectum meum »
    RELIURE -- Reliures au chiffre de Louis XVIII
    ROBERTUS DE SORBONA -- De Confessione (2e rédaction)
    ROBERTUS DE SORBONA -- De Conscientia (1ère rédaction)
    ROBERTUS DE SORBONA -- De Matrimonio
    ROBERTUS DE SORBONA -- De Tribus dietis (rédaction B)
    SAINT-AMAND-EN-PEVELE (abbaye de), dioc. de Tournai -- Possesseur
    Sentences bibliques, patristiques ou théologiques
    Sermones inter unius auctoris collectionem -- Sermones singuli
    THOMAS CHABHAM -- Summa de paenitentia

Source des données