Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.1773

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Parch., XIVe s., I + 74 ff. + 1 f. blanc (f. Ir blanc), 2 col., 307 x 210 mm. Au f. 1, marge gauche, bordure de gros nerfs alternativement bleus et rouges, initiales bleues et rouges à filigranes bleus et rouges. Gloses et additions, dans le texte ou en marge, de la main de Gasparino Barzizza, notamment aux f. Iv°, 4, 6v°, 40v°, 50 51 et 53.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 1: ... instituit//

    f. 2: //ut occiderit

    f. Iv°, 1-54: Ps. Qvintilianvs, Declamationes maiores (II, I, III-XIX, IIIb - ms. O de Lehnert).

    f. Iv° (add. de Gasparino Barzizza): table des XX déclamations avec leurs incipit.

    titre: «Infrascripta sunt principia declamationum prout inueni in quodam codice multum antiquo. Quamuis Quarta declamatio non reputetur edita a Quintiliano».

    inc.: «1a. Ex incendio etc. Sentio Iudices. 2a Si Iuuenis Innocentissimus... 4a [IIIb] Ne queso michi...».

    (note en marge): «hec est in fine declamationum Quintiliani addita...».

    expl.: «... 19a [= XVIII] Male tractationis sit actio. Etsi Iudices. 20a (= XIX) Debebatur quidem tristissime».

    suivie de gloses de la main de Barzizza:

    «Sentio etc. q. d. [Decl. II] nulla difficultas est ostendere quod non est parricida sed magnus pudor est quod contendat contra nouercam. Et plurimum q.d. minor reuerentia datur eius uirtutibus...».

    expl.: «... unde colligitur ex principio 2e declamationis in ista materia quod idem dicit» (col. 2, ligne 16).

    (texte) f. 1 titre: «Marci Fabii Quintiliani declamationes incipiunt».

    (arg.) inc.: «Ex incendio domus adolescens...».

    puis titre: «Incipit Marci Fabii Quintiliani de ceco in limine declamatio».

    {Decl. I) titre f. 4: «Incipit eiusdem paries palmatus de eodem cauSa sed aliter».

    (glose de G. Barzizza), marge supér.: «In alio codice infrascripta declamatio hunc titulum habet notatum. Incipit paries palmatus. Casus idem est hoc diuerso quod testamentum secreto reuocatum est... -... ad cubiculum filii cruente manus uestigio palmatus inuentus est. ALIA ALLEGATIO» (éd. d'après le ms. Milan, Bibl. Ambros., R. 91 sup.: H. Dessauer, op. cit. infra, p. 49, cf. aussi supra, Ottob. lat. 1734, f. 6).

    f. 44 (Decl. XVI), d'une plus petite écriture: «In aliis sic intitulatur § Amici uades. § In aliis libris sic incipit teuma [sic]. Duo amici ex quibus uni mater erat peregre et cetera».

    (texte, argum) «Uterun [sic] duo fratres peregre profecti sunt...».

    note de la petite écriture: «In aliis libris sic incipit hec causa: Et si sanctissimi uiri olim omnes uideor et cetera».

    (texte) inc.: «Dum hinc matrem presentem hinc fratrem contueor absentem omnes uideor...» (var.).

    f. 45 expl.: ... quos tortor appendit amicus dedignatus uel sic».

    suivi du début de l'arg. de la Decl. XVII: «filium ter abdicare uoluit pater uictus. Inuenit etc.».

    f. 45v° (Decl. XVII) add. de G. Barzizza: «In aliis: sic Filium ter abdicare uoluit... quodam tempore etc.».

    (arg.) inc.: «VNicum filium inuenit senex pater quodam tempore in secreta...».

    (texte) inc.: «LIcet iudices inueniam per diuersos misere...».

    note du copiste: «In aliis causa sic incipit: Lassatus per diuersos...».

    f. 48 (Decl. XVIII) inc.: «Multa iudices dirus pater concionando replicauit ut uobis matrem faceret...».

    (note de G. Barzizza): «In aliis: Etsi iudices callidissimus parricida facinus suum...».

    f. 50, l'expl. est suivi de la souscription d'un réviseur: «Descripsi et emendaui Domitius Dracontius de codice fratris Hieri feliciter mihi et usibus meis et diis omnibus» (éd. G. Lehnert, éd. cit. infra, p. 335 n. d'après plusieurs manuscripts dont Montpellier, Bibl. interuniv., Sect. méd. 226; cf. aussi G. Lehnert, Zur Textgeschichte der grösseren Ps. Quintilianischen Declamationen, 1) Die Subscriptio, dans Rhein. Mus., N. F. 60, 1905, p. 154-158; H.I. Marrou, La vie intellectuelle au Forum de Trajan et au Forum d’Auguste, dans Mél. arch. hist. Ec. fr. de Rome, 49, 1932, p. 95-97).

    (note de G. Barzizza) en marge: «Non ex hoc textu hunc librum emendatum».

    f. 50 (Decl. XIX) inc.: «Quia iudices multa signa processerunt pudorum ut iam...».

    col. 2 note du copiste: «In aliis libris sic incipit causa: Debebatur quidem tristissime orbitatis misero pudori...».

    f. 52v°: expl.: «... tu famam ne dicas».

    (add. de G. Barzizza): «alias: ne Infamiam dicas».

    note d'une petite écriture: «In aliis breuiter sic per natos a te uxor per occisi iuuenis uerbera ne quid amplius queras et. cetera.».

    puis distique: «Inuidia quondam suppressus rhethoricorum

    In lucem redeo Quintilianus ego», (éd. d'après le. ms. Montpellier, Bibl. interuniv., Sect. méd. 226, f. Iv°: G. Lehnert, op. cit. infra, p. XII; cf. H. Walther, Initia carminum..., n° 9544, qui cite seulement le ms. Vat. lat. 1773; on le trouve aussi dans les mss. Carcassonne, Bibl. mun. 35, f. 244v° et Escorial, Real Bibl. R.I. 13, f. 254).

    f. 53 (Decl. IIIb) inc.: «ne queso mihi succenseat o piissimi iudices...».

    (note de G. Barzizza), marge supér.: «Nota quod in aliis codicibus inueni Infrascriptum declamationem positam Immediate post terciam cuius Initium est: Bello Cimbrico secundum alios, secundum librum meum: Satis dedecoris. Et est enim responsiua Sed non putatur Quintiliani. Quia stilus non satis congruit uelut pater Intuenti (?)».

    (texte) expl.: «... sui cruoris alluuione si consueritis [sic] tandem emaculet» (IIIb).

    f. 54-74v°: Seneca, Excerpta controuersiarum.

    titre: «Incipit primus liber declamationum Lucii Annei Senece Cordubensis».

    (prol.) inc. f. 54v°: «Exigitis rem magis...».

    (gloses) f. 57 en marge (de la main de G. Barzizza ?): «Casus istius sexte declamationis sumitur ex una lege que talis erat: Res que sine propria lege fit ueniat ad iudicium ut scilicet irritetur tanquam non facta quia non ualet quod fit sine lege» (cf. liv. I, decl. 6).

    — marge infér. «Liberi parentes etc. ista est VIIa declamatio que est de patre paupere qui petit alimentum a filio diuite...».

    — marge de droite en haut: «Si precideritis etc. Assignat filius multas causas quod non debet patrem nutrire et prima talis est. Lex predicta...» (cf. liv. I, decl. 7).

    (texte) expl.: «... dampnatus est (en marge «proditor») sed malo inuentus. Explicit liber declamacionum Senece».

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

  • Origine: peut-être française (méridionale ?) d'après la décoration du f. 1, écriture gothique semi-cursive assez épaisse et serrée. Le manuscrit est apparenté, pour les Declamationes de Quintilien, au ms. Montpellier, Bibl. interuniv., Sect. méd. 226 (XIIe s.).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: deux ex-libris de possesseurs de Padoue sont partiellement grattés au f. Iv°: 1) «Iste liber continens declamationes Quintiliani et Senece est mei Iacobi de Pad‹ua› abtines (?) mee (?) doctoris Padue legentis ordinarie (?) me qs (?) filii (?) olim (?) m‹agistr›i Zanetini grammatice professoris emptus per me pro ducatis quinque (?) cum dimidio (?)»; 2) daté de 1396 «Hunc librum habui in concessione a... f... p... doctore Ego Blaxsus (?) de Proxellis (?) de Pad‹ua› in Mill‹esim›o CCC°LXXXXVI die III Iulii»; l'humaniste Gasparino Barzizza, de Bergame (1359-1431): ex-libris en haut du f. Iv°: «Declamationes Quintiliani et Senece Gasparini de Barziziis de Pergamo», et f. 74v° note d'achat dont la première ligne est récrite sur un grattage: «... et Est mei Gasperini de Barziziis de Pergamo § secundum primam literam uidebatur fuisse alicuius fratris uel conuentus fratrum predicatorum, qualiter peruenerit ad manus illius qui mihi uendicit nescio. Sed ego bona fide et cum titulo emi per M. Angelum de Fanno a domino Benedicto de doctoribus precio ducatorum IIIIor .3. In casu quod uera dentur inditia quod uicio sit translatus iubeo quod restituatur illi cuius est dummodo precium reddatur idest ducati IIIIor .3. Ego Gasparinus scripsi et iussi ita fieri et non aliter» (note éditée par R. Sabbadini, op. cit. infra, p. 391 et B. Nogara, Codices Vaticani latini 3, 1912, p. 232); acquis par la Bibliothèque Vaticane au début du XVIe s., le manuscrit est attesté dans l'inventaire de 1518, peut-être dans celui de 1533 et sûrement dans l'inventaire de 1550 (où il portait le n° 1424).

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. d'Adriana MARUCCHI et de Paola SCARCIA PIACENTINI (1991), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 1re partie. Fonds Vatican latin, 224-2900, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 389-391 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1991_cat_21_31)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • R. Sabbadini, Sui codici delle «Declamationes» di Quintiliano (Studi it. filol. class., 5, 1897, p. 390-392)
    • H. Dessauer, Die handschriftliche Grundlage der neunzehn grösseren pseudo-Quintilianischen Declamationem, Leipzig, 1898, p. 7 et 16-17
    • G. Lehnert, Quintiliani quae feruntur Declamationes XIX maiores, Leipzig, Teubner, 1905, p. XII (brève description)
    • P. Scarcia Piacentini, Angelo Decembrio e la sua scrittura (Scrittura e Civiltà, 4, 1980, p. 261-262, 277 et pl. X = f. Iv° en partie), étudie l’écriture de Gasparino Barzizza
    • J. Fohlen, Les manuscrits classiques..., 1985, p. 17, 29 n. 100 et 47 (simples mentions).

Vie du document

Source des données