Douai. Bibliothèque municipale, Ms. 690

Aspects codicologiques

  • Papier et parch. encarté (filigranes non identifiés), XVe s., I + 355 + 2 ff. de garde dont le second est collé au verso du plat inf. 3 (+ f. 83 bis, 200 bis, 201 bis, 271 bis ; f. 86 v°, 218 v°-220 v°, 312 v°-315 v°, 355 v° blancs ; foliotation moderne rubriquée), 218 X 147 mm., just. : 160 X 100/102 mm., 32/37 long. lignes sauf f. 94-97, 2 col., 45 lignes, réglure à la mine de plomb effacée. Cahiers : 1-2216 dont les 9 premiers sont signés à la fin de chaque cahier par des traits à l’encre rouge, signatures presque toutes rognées partiellement ; les 13 autres cahiers portent des réclames dans le coin droit à la fin de chaque cahier. Initiales et titres rubriqués. Rares gloses marginales contemporaines éparses.

    inc. : « Prudenciam discrecionem... » (f. 2).

    expl. : «... quos nobis » (f. 354 v°).

    : « concedere dignetur... » (f. 355).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • f. 1-65 v° : Florilegium morale.

    titre : « Exceptiones moralium philosophorum ».

    florilège systématique dont une table des sujets traités se trouve aux f. 64 v°-65 v°. Écrite de la même main, cette table renvoie à des numéros de feuillets qui, sauf pour les premiers textes, ne correspondent pas à ceux du manuscrit : il semble donc qu’elle soit une copie sans transposition d’une table d’un autre exemplaire de ce florilège dont le copiste a omis, par ailleurs, de copier les derniers articles.

    ~ 1) f. 1-21 v° : ‹GVILLELMVS DE CONCHIS›, Moralium dogma philosophorum.

    (prol.) : « MORALIVM dogma philosophorum per multa dispersum uolumina... ».

    «... occurit ymago ».

    (texte) titre : « De IIIIor uirtutibus cardinalibus, prudentia, milicia [sic], fortitudine, temperancia ».

    inc. (en marge : « Tullius ») : « Triplex est capiendi consilii deliberacio : prima est de honesto... » (P. L., 171, col. 1007-1056; éd. J. Holmberg, Das Moralium dogma philosophorum des Guillaume de Conches, lateinisch, altfranzösich und mittelniederfränkisch, Upsal, 1929).

    à la fin : « Explicit liber moralium ».

    ~ 2) f. 21 v°-64 v° : ‹Excerpta›.

    sur cette seconde partie du florilège organisée de même autour de sujets moraux mis en relief par les titres, cf. R. Burton, op. cit. infra, p. 62.

    titre (dans la table) : « De nobilitatis inani nomine epistula ».

    (prol.) : « Quoniam non solum in premissis quosdam delinquere conspicimus... ».

    expl. f. 22 v° : «... uerum etiam ipsi Christo regi cum regna mereamur. Quod ipse nobis prestare dignetur qui cum Deo uiuit et regnat in secula ».

    (texte) inc. f. 23 : « In modica regi non possunt... ».

    expl. : «... Excedit sensus merita atque recondita merces » (= HILDEBERTVS CENOMANNENSIS, De uiribus animae, v. 33 — P. L., 171, col. 1001).

    suivi de la même main : « Quere de eodem in 2a facie quarti folii precedentis et post in prima facie tertii folii de uita corporis et eius appetitu et tedio et inuenies A et finies in A.

    f. 65 v°-86 : Florilegium gallicum (ms. d de Burton).

    f. 65 v°-66 v° : VERGILIVS, Opera (extraits).

    f. 65 v° : Eclogae seu Bucolica.

    titre : « Bucolis » [sic].

    inc. : « Alba ligustra cadunt uaccinsa [sic] nigra leguntur... » (II, 18).

    expl. : «... Non deus ille malis hominum mitescere discat » (X, 61).

    f. 66 : ‹Georgica›.

    inc. : « Labor omnia uincit... » (I, 145).

    : «... diues opum uariarum » (II, 468).

    suivi du titre : « Virgilius in primo Eneidos ».

    expl. : «... Paciens operum paruoque assueta iuuentus » (II, 472).

    f. 66-66 v° : Aeneis.

    titre : cf. supra.

    inc. : « Seuitque animis innobile uulgus... » (I, 149).

    expl. : «... Deficimus cur ante tubam tremor occupat artus » (XI, 424).

    f. 66 v°-69 : STATIVS, Opera (extraits).

    f. 66 v°-69 : Thebais.

    titre : « Statius in primo Thebaidos ».

    inc. : « Tamen assiduis circumuolat alis... » (I, 51).

    expl. : «... At miseri fecere sacram » (XII, 483).

    f. 69 : Achilleis.

    titre : « Statius Achileidos ».

    (texte) : « O quantum gaudia forme adiciunt (I, 167-168).

    Quid maneat populos nisi tanta iniuria primos

    Degrasata duces » (I, 405-406).

    f. 69-70 v° : LVCANVS, De bello ciuili (extraits).

    titre : « Incipit Lucanus ».

    inc. : « Inuida fatorum series summisque negatum... » (I, 70).

    expl. : «... Venalesque manus ibi fas ubi maxima merces » (X, 408).

    f. 70 v°-72 PRVDENTIVS, Psychomachia (extraits).

    titre : « Prudentius ».

    inc. : « Quod dulce cordi quod primum quod uinculi... » (Préf., 7).

    expl. : «... cruda per agninos excercens funera rictus » (793).

    f. 72-73 : CLAVDIANVS, Opera (extraits).

    f. 72 titre : « Claudianus in libro contra Rufinum ».

    inc. : « Iam non ad culmina rerum... » (In Ruffinum, I, 21).

    f. 72 v° : «... flauis [sic] incertius undis » (I, 91).

    suivi f. 72 v° du titre : « Ruffinus ».

    « Meque etiam tradente dolos artemque nocendi... » (I, 97).

    expl. : «... Leuius communia tangunt » (= De raptu Proserpinae, III, 197).

    f. 73-76 v° : OVIDIVS, Opera (extraits).

    f. 73-74 v° : Metamorphoses.

    titre : « Ouidius Metamorfoseos ».

    inc. : « Os homini sublime dedit celumque uidere... » (I, 85).

    expl. : «... Mitius ista feres utinamque exempla dolorem » (XV, 495).

    f. 75-75 v° : ‹Fasti›.

    suivent immédiatement le texte précédent.

    inc. : « Omina principiis semper inesse solent... » (I, 178).

    expl. : «... et fugiunt freno non reuocare dies » (VI, 772).

    f. 75 v°-76 v° : Heroides.

    titre : « Ouidius in libro epistolarum ».

    inc. : « Res est soliciti plena timoris amor... » (I, 12).

    expl. : «... Sed que prestanda est et sine teste fides » (XX (XIX), 182).

    f. 76 v°-77 : TIBVLLVS, Elegiae (extraits).

    titre : « Tibullus in primo libro ».

    inc. : « Ne seuo sis casta metu sed mente fideli... » (I, 6, 75).

    expl. : «... Alterius didicit posse cauere suum » (III, 6, 44).

    f. 77-82 : OVIDIVS, Opera (extraits).

    f. 77-77 v° : Amores.

    titre : « Ouidius sine titulo ».

    inc. : « Leue fit quod bene fertur onus... » (I, 2, 10).

    expl. : «... Nec te nostra iubet fieri censura pudicam » (III, 14, 3).

    f. 77 v°-78 v° : Ars amatoria.

    titre : « Ouidius de arte amatoria ».

    inc. : « Parua leues capiant animos... » (I, 159).

    expl. : «... Prona uenit cupidis in sua uota fides » (III, 674)

    f. 78 v°-79 : Remedia amoris.

    titre : « Ouidius de remedio amoris ».

    inc. : « Terra salutares herbas eademque nocentes... » (45).

    expl. : «... Alterius creuit amore tuus » (776).

    f. 79 : Ibis.

    titre : « Ouidius in Ibim ».

    inc. : « Exul inops erres alienaque limina lustres... » (113).

    expl. : «... Optatam fugiat uicta coacta necem » (124).

    f. 79-89 v° : Tristia.

    titre : « Ouidius in primo Tristium ».

    inc. : « Causa patrocinio non bona maior erit » (I, 1, 26).

    expl. : «... Laudat et ortatu comprobat acta suo » (V, 14, 46).

    f. 80 v°-82 : Ex Ponto.

    titre : « Ouidius de Ponto ».

    inc. : « Nichil impedit ortos... » (I, 1, 21).

    expl. : «... Famaque post cineres maior uenit » (IV, 16, 3).

    f. 82-83 bis v° : HORATIVS, Opera (extraits).

    f. 82-82 v° : De arte poetica.

    titre : « Oracius in arte poetica ».

    inc. : « Pictoribus atque poetis... » (9).

    expl. : «... Qui nescit uersus tamen audet fingere » (382).

    f. 82 v°-83 bis : Epistulae.

    titre : « Hic incipiunt epistole Oracii ».

    inc. : « Est quoddam prodire tenus si non datur ultra... » (I, 1, 32).

    expl. : «... Grandia cum paruis non exorabilis auro » (III, 2, 179).

    f. 83 bis-83 bis v° : Sermones seu Saturae.

    titre : « Oracius in sermonibus ».

    inc. : « Ridentem dicere uerum... » (I, 1, 24).

    expl. : «... Aduerse nudare solent celare secunde » (II, 8, 74).

    f. 83 bis v°-85 : IVVENALIS, Saturae (extraits).

    titre : « Iuuenalis ».

    inc. : « Probitas laudatur et alget... » (I, 74).

    f. 85, ligne 18, au-dessus du v. : « Ploratur lacrimis amissa pecunia ueris » (XIII, 134) note du rubricateur : « Non Iuuenalis sed Oratius dicit illud uersus ploratur etc. ».

    expl. : «... Expectandus erit qui lites incoet agnus [sic] » (XVI, 42).

    f. 85 : PERSIVS, Saturae (extrait).

    titre : « Persius ».

    (texte) : « Scire tuum nichil est nisi scire tuum sciat alter » (I, 27).

    f. 85 v° : ‹MARTIALIS, Opera › (extraits).

    suivent immédiatement le texte précédent.

    — ‹Epigrammata›.

    inc. : « Sera nimis uita est crastina uiue hodie... » (I, 15, 12).

    expl. : «... Multa puella fuit garrula fertur auis » (XIV, 75, 2).

    — ‹ Epigrammaton liber› (extrait).

    (texte) : « Credere maiori uirtutis palma secunda est

    Illa grauis palma est quam minor hostis habet » (32 (31) 1-2).

    — ‹PETRONIVS, Satiricon › (extrait).

    suit immédiatement le texte précédent.

    (texte) : « Quid faciunt leges nisi sola pecunia regnat

    Aut nisi paupertas uicere nulla potest » (XIV, 2, 1-2 — éd. J. Hamacher, Florilegium gallicum. Prolegomena und Edition der Exzerpte von Petron bis Cicero, De oratore (Lateinische Sprache und Literatur des Mittelalters, 5), Berne-Francfort-sur-Le Main, Lang, 1975, p. 126).

    — ‹NEMESIANVS Eclogae› (extraits).

    suivent immédiatement le texte précédent.

    (texte) : « Donum forma breue nec se quod commodet annis

    Omnia tempus alit tempore rapit usque in alto est » (IV, 24 et 32 — éd. cit., p. 159).

    ~ — ‹BOETHIVS, Consolatio Philosophiae › (Clavis n° 878, extrait).

    suit immédiatement le texte précédent.

    (texte) : « Intempestiui funduntur uertice cani

    Et tremit effeto corpore lassa cutis » (I, metrum 1, 11-12 — éd. cit., p. 205).

    ~ f. 85 v°-86 : ‹GALTERIVS DE CASTILIONE›, Alexandreis (extraits).

    titre : « Alexander ».

    inc. : « Nam uehemens studii macie labor afficit artus... » (I, 69 — P. L., 209, col. 466 A; éd. M. L. Colker, Galteri de Castellione Alexandreis (Thesaurus mundi, 17), Padoue, 1978, p. 10; cf. H. Walther, Proverbia, n° 15872 a).

    expl. : «... Fortuna qui dura pati uel amora recusat » (I, 497 — P. L., 209, col. 474 A ; éd. cit., p. 32).

    ~ — ‹ MATHAEVS VINDOCINENSIS›, Tobias (extrait).

    titre : « Thobias ».

    « Est dare leticie uox uerbum nobile uerbum

    Melli fluum dantis gloria dantis honor » (v. 922-923 — P. L., 205, col. 953 A ; cf. H. Walther, Proverbia, n° 7376).

    f. 87-88 v° : ‹Flores Bernardi et Augustini›.

    titre : « Dicta beati Bernardi ».

    inc. : « Si uis plene assequi quod intendis duo tibi sunt necessaria... ».

    f. 88 v° : « Augustinus. Canticum psalmorum carmen est electum apud Deum... ».

    expl. : «... furorem deprimit, iracundiam frangit, laus Dei assidua similis est melli ».

    ~ f. 88 v°-93 v° : Ps. AVGVSTINVS, Speculum peccatoris.

    titre : « Incipit speculum peccato‹ris› editus a beato Augustino ».

    inc. : « Quoniam carissimi in uia huius uite sumus... » (P. L., 40, col. 983-992).

    ~ f. 94-97 : Carmen de moribus clericorum.

    titre : « Incipit conplantus lamentabilis et status morum clericorum modernorum ».

    inc. col. 1 : « Mondus falso dictus mondus

    Quia fedus et immundus... ».

    expl. col. 2 : «... Non est qui bonum faciat

    Vsque ad extremum terre. Explicit » (cf. H. Walther, Initia carminum, n° 11459).

    ~ f. 97-106 v° : ‹NICOLAVS DE CLAMANGIIS›, Opera.

    f. 97-106 : De fructu rerum aduersarum.

    inc. : « Cum maxime predicatoris officium sit et prosperis affluentibus ad timorem... » (éd. J. Lydivs, Nicolai de Clamangiis... opera omnia, 1, Leyde, 1613, p. 132-143).

    à la fin : « Explicit tractatus de prosperitate aduersitatis ».

    f. 106 v° : ‹Epistula ad Iohannem de Gersonio› (c. 1410?).

    inc. : « Sentire cogor et credere tantos hos tamque inauditos... » (ép. 30 b — éd. P. Glorieux, Jean Gerson, Œuvres complètes. 2 : L’Œuvre épistolaire, Paris, Desclée, 1960, p. 132-133).

    l’expl. est suivi d’un court texte non identifié : « Multi ut creuis fluxerunt dies ex quo has ad te dedi... que nostram pertinacem in malis obduracionem maiori ad intelligentiam uexatione perducerent » (8 lignes).

    ~ f. 107-118 : Sermo « Hortamur uos... Ne uacuum fiat... ».

    inc. : « HORTAMVR uos ne in graciam Dei in uacuum recipiatis. 2° ad Corinthios, 6° (II, Cor., 6, 1). Ne uacuum fiat inutile et sine fructu quod agimus... ».

    expl. : «... Quam sola nominis professione ministros Christi se exhibuerint sententiam ueraciter adimplebunt assumpti thematis (?) hortamur uos etc. Quod sibi et nobis concedere dignatur qui est benedictus in secula seculorum. Amen. Amen. ».

    f. 118 v° : HIERONYMVS presbyter, Vita Senecae (Clavis n° 616)

    titre : « Jeronimus in catalogo uirorum illustrium » (éd. C. W. Barlow, Epistolae Senecae ad Paulum et Pauli ad Senecam quae uocantur (Papers and Monographs of the American Academy in Rome, 10), Rome, 1938, p. 122).

    f. 118 v°-122 v° : SENECA, De remediis fortuitorum.

    titre : « Incipit prefatiuncula Senece in libellum de remediis fortuitorum bonorum ad Callionem [sic] ».

    (texte) inc. : « Licet cunctorum poetarum... ».

    expl. f. 121 v° : «... in aliqua domo ista felicitas ». Le texte continue : « misericordia uicina est miserie, habet enim aliquid trahitque ex ea. Finis » (= SENECA, De clementia, II, 6 § 4) suivi f. 121 v°-122 v° d’un commentaire d’une autre main contemporaine : « Mors. Exilium. Ista est ultima particula istius libelli in qua ex predictis ponit Seneca...

    ... et ueram felicitatem adixisti contendunt, cuius felicitatis iste nos participes efficiat qui uiuit et regnat in secula seculorum. Amen. Explicit libellus Senece de remediis fortuitorum. Deo gracias. Amen. Explicit ».

    f. 123-126 v° : MARTINVS BRACARENSIS seu Ps. SENECA, Formula uitae honestae (Clavis n° 1080).

    titre : « Incipit libellus Senece de 4or uirtutibus cardinalibus » (éd. C. W. Barlow, Martini episcopi Bracarensis opera omnia (Papers and Monographs of the American Academy in Rome, 12), New-Haven, 1950, p. 237-250).

    f. 127-143 v° : CICERO, De amicitia.

    titre : « Incipit Tulius de uera amicicia ».

    inc. : « QVINTVS Mucius augur Sceuola multa... ».

    expl. : «... nichil amicicia prestabilius putetis. Amen. Marcii Tullii Ciceronis de uera amicicia liber utique pulcer. Explicit. Amen ».

    ~ f. 144-218 : PETRVS LEMOVICENSIS, De oculo morali.

    titre : « Incipit liber de oculo morali ».

    (prol. suivi de la table des chapitres) : « SI diligenter uoluerimus in lege Domini meditari facilime perpendemus ea que... ».

    ... XV. de oculo septemplici intuitus diuini » (éd. du prol., Th. Welter, L' exemplum dans la littérature religieuse et didactique au Moyen Age, Paris-Toulouse, 1927, p. 178-179).

    (texte) titre : « Primum capitulum de numero partium oculum componentium ».

    inc. : « Sciendum igitur quod sicut potest elici demonstratione Constantini in libro... ».

    expl. f. 212 : «... et reges in solio collocat in perpetuum et illic eriguntur ad illud regnum nos perducat. Amen. Explicit liber de oculo. Explicit liber de oculo morali editus a magistro P. Layssipreyra grauissimo philosopho necnon sacre théologie magistro de prope ciuitatis Lemouicensis oriundo, in ulteriore Gallia que uersus plagam respicit occidentalem ».

    suivi f. 212 v°-218 d’un Index alphabeticus.

    (prol.) : « Pluries requisitus tabulam de presenti compositione curam instans... ».

    «... ceterum in eadem clarius patebit gracia Saluatoris secundum ordinem alphabeti ».

    (texte) titre : « Secundum ordinem alphabeti ».

    inc. : « Accidia... ».

    expl. : «... Ypocrisis prelatorum, sacerdotum et clericorum capitulo 12°, instructione 6a. Hec de capitulis et auctoribus in eis contentis totius libri oculi moralis. Explicit. Explicit. Explicit » (éd. L. Wadding, De oculo morali aureus libellus... Iohannis Gualensis anglici ord. minorum, Viterbe, 1656).

    ~ f. 221-312 : GVILLELMVS DE LANICEA, Dieta salutis.

    (prol. suivi de la table des chapitres) : « Hec est uia ambulate in ea nec ad dextram nec ad sinistram. Ysa III° (Is. 30, 21). Magnam misericordiam facit qui erranti uiam ostendit... ».

    f. 221 v° : «... primo enim in nomine Domini agendum est de uiciis et primo in generale, 2° in speciali ».

    (texte) inc. : « Primo igitur noto de peccato uel de uicio in communi et est sciendum... ».

    expl. f. 311 v° : «... omnes enim peccauerint et egent gloria Dei que est infinita ; ad quam gloriam nos perducat et participes efficiat ductor illius Choree Ihesus Christus, Virginis filius cui cum Deo Patre (f. 312) et Spiritu Sancto uni soli Deo uiuo et uero est honor et imperium et maiestas per infinita secula seculorum Amen. Dico tibi... (cf. Origine) Explicit uia uel dieta salutis edita a fratre Guillelmo de Lanicea Equitanico de ordine fratrum minorum. Amen. Dico tibi. Explicit » (éd. S. Bonauentura... Opera, 6, Rome, Vatican, 1596, p. 285-348).

    ~ f. 316-355 : De munditia et castitate sacerdotum.

    (prol.) : « Voce lamentabili et amaro corde, fratres karissimi, referre compellor... ».

    f. 317 : «... non in passione desiderii sicut et gentes ».

    (texte) titre : « De diuisione huius tractatus ».

    inc. : « Presentem tractatum in tres principales partes diuidere proposui... ».

    expl. f. 354 v° : «... in summa felicitate celestium premiorum (... mutilé) in perpetuum obtinere. Quod uobis (f. 355) concedere dignetur idem Dominus noster Ihesus qui cum Patre et Spiritu Sancto uiuit et regnat per infinita seculorum secula. Amen. Explicit quidam breuis tractatus de castitate et mundicia sacerdotum et ceterorum ministrorum altaris » (autres mss., Boulogne-sur-Mer, Bibl. mun. 98, Cambrai, Bibl. mun. 261 ; 270; 844; Paris, Bibl. nat., lat. 3464, tous du XVe s.).

Origine

  • Origine : française, écritures cursives de plusieurs mains. Invocation d’un copiste au f. 65 v° : « Spiritus sancti assit nobis gratia » et souscription d’un autre insérée entre la doxologie et l’explicit de l’œuvre au f. 312 : « Dico tibi tu remanebis ibi. Scriptor qui scripsit cum Christo uiuere possit. Amen » les premiers mots de la formule « Dico tibi » étant repris dans l’explicit (cf. supra).

    (Source : Persée - DER-IRHT, XLI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XLI

  • Possesseur : aucune indication.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • JEUDY, Colette, RIOU, Yves-François (1989), Les manuscrits classiques latins des bibliothèques publiques de France. Tome I : Agen-Évreux, Paris, Éditions du CNRS (Documents, études et répertoires de l'Institut de Recherche et d'Histoire des Textes, 41), ici p. 563-570 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1989_cat_41_1)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Cat. gén., in-4°, 6, Paris, 1878, p. 410-414
    • Ph. Delhaye, Une adaptation du De officiis au XIIIe siècle : Le Moralium dogma philosophorum. I. L' œuvre et son auteur (Recherches de théologie ancienne et médiévale, 16, 1949, p. 228 n. 4) simple mention, date le manuscrit du XIVe s.
    • R. A. Gauthier, Les deux recensions du Moralium dogma philosophorum (Revue du moyen âge latin, 9, 1953, p. 177, 179)
    • R. Burton, Classical poets in the « Florilegium gallicum » (Lateinische Sprache und Literatur des Mittelalters, 14), Francfort-sur-le-Main, 1983, p. 62-64.

Vie du document

Source des données