Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Latin 3784, f. 2-13

  • Titre attesté :
    • F. 2-13. Homiliarium
  • Type : unité codicologique
  • Date de fabrication : 0775 - 0800
  • Lieu de fabrication :
  • Écriture :
    • Écriture minuscule precaroline d’une seule main.
  • Décoration :
    • Initiales décorées à entrelacs, partiellement colorées en jaune et rouge : f. 2r Domini (5 lignes) ; f. 2v P[assionem] (13 lignes) ; f. 4r Lux (7 lignes) ; f. 5r Sapientissimus (4 lignes) ; f. 5r Non (5 lignes) ; f. 7r Gaudete (6 lignes) ; f. 8r Pascha (11 lignes) ; f. 9v Non (8 lignes) ; f. 10r Liberatoris (4 lignes) ; f. 12r Narratio (7 lignes) ; f. 13v Digne (5 lignes).
  • Support : Parchemin.
  • Composition :
    • 12 ff.
  • Dimensions :
    • 345 x 245 mm (justif. 295 x 210 mm).
  • Aspects codicologiques :
    • Des feuillets du même manuscrit se trouvent dans les manuscrits Latin 2367 (f. 111) et NAL 2479 (f. 1-4, dans l’ordre correct : 2r-v, 1v-r, 3r-4v).
      Deux cahiers, dont un quaternion (f. 2-9) et un binion (f. 10-13, un quaternion originaire dont ils manquent les bifeuillets interne et externe). Les deux cahiers étaient à l’origine utilisés comme gardes du manuscrit et reliés tête-bêche en début (f. 10-13) et à la fin (f. 2-9) du manuscrit ; cf. la foliotation précédente visible en bas des f. 12v, 11v, 10 v (1-3) et 9v, 8v, 7v (123-125), 5v, 4v, 3v, 2v (126-129).
    • Italie (Vérone ?)12 ff345 x 245 mm (justif. 295 x 210 mm).
  • Réglure :
    • Réglure à la pointe sèche sur le côté poil ou chair (Muzerelle 2-2-22/0/0/A) ; 38 lignes sur deux colonnes.
  • Fait partie de :

Présentation du contenu

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • F. 2r-13v : Homeliarium (Fragment de la partie d'été du vieil homéliaire romain (= A.F.) ; pour les incipit et la bibliographie, cf. Grégoire, Homéliaires liturgiques, p. 165-168).
    F. 2r-v [In vigilia Paschae], inc. « Domini nostri Iesu Christi salvatoris honorabilem… », expl. « …[congregemur ad caelum]… » (Ps. Augustinus ; éd. PL 47, 1152-1153 ; A.F., II, 1).
    F. 2v-4r [In die sancto Paschae], inc. « P[assionem vel resurrectionem]… », expl. « …et hominem quem fecerat liberavit… » (Ps. Augustinus, Sermo 160 ; éd. PL 39, 2059-2061 ; A.F., II, 2).
    F. 4r-5r Item de Resurrectione, inc. « Lux hodie clara refulsit… », expl. « …exultemus et iocundemur in eo » (Ps. Augustinus ; éd. PL Suppl. 2, 866 ; A.F. II, 3).
    F. 5r-6r CVI. Item unde supra, « Sapientissimus Salomon fons sapientiae... », expl. « …ostendit nobis iter ad caelum… » (Ps. Augustinus ; éd. PL Suppl. 2, 1193-1194 ; A.F., II, 4).
    F. 6r-7r CVII. De Resurrectione, inc. « Non queo, fratres karissimi… », expl. « …intrabunt per eam, quod ipse prestare… » (Hieronymus Stridonius, Sermo 1 ; éd. CCSL 78, 545-547 ; A.F., II, 5a).
    F. 7r-8r CVIII. Item de Resurrectione, inc. « Gaudete fratres karissimi, quia redemptionis nostre pretium… », expl. « …ornati feliciter veniamus, ipso adiuvante… » (Caesarius Arelatensis, Sermo 203 ; éd. CCSL 104, 817-819 ; A.F., II, 6).
    F. 8r-9v De eadem Resurrectione, inc. « Pascha Christi, fratres dilectissimi… », expl. « …protegereque dignetur, per Iesum… » (Caesarius Arelatensis, Sermo 204 ; éd. CCSL 104, 819-820 + Anonyme africain ; éd. PL Suppl. 2, 1289-1290 ; A.F., II, 7).
    F. 9v-10r Feria II. De eadem Resurrectione (avec lacune entre 9v et 10r), inc. « Non minus etiam nunc letare debemus... », expl. « ...resurrectionis auroram » (Ps. Maximus, Sermo 36 ; éd. PL 57, 605-610 ; A.F., II, 8).
    F. 10r-11v Feria IIII. De Resurrectione (mutilé à la fin), inc. « Liberatoris nostri predicatio… », expl. « …percipite regnum nisi abun… » (Augustinus Hipponensis, Sermo 251 ; PL 38, 1167-1171 ; A.F., II, 9).
    F. 12r [Feria V de Resurrectione] (mutilé au début), inc. « …eum tangere non meretur… », expl. « …cernit absentem, qui cum Patre… » (Maximus Taurinensis, Sermo 39 excerp. ; éd. CCSL 23, 156-158 ; A.F., II, 10).
    F. 12r-13v CXIII. Feria VI de eadem Resurrectione, inc. « Narratio resurrectionis… », expl. « …laudabunt te » (Augustinus, Sermo 243, avec interpolations ; éd. 38, 1143-1147 ; A.F., II, 11).
    F. 13v [De Pascha] (mutilé à la fin), inc. « Digne, fratres karissimi… », expl. « …preditus volunta… » (Eusebius Gallicanus, Hom. 22 ; éd. CCSL 101, 257-263 ; A.F., II, 12).

Historique de la conservation

Source des données : BnF Archives et manuscrits

  • Partie d’un manuscrit écrit et décoré dans le Nord de l’Italie ; B. Bischoff suggère la région de Vérone (?) ; cf. Scriptorium, 22, 1968, p. 311 ; cf. E. A. Lowe, Codices latini antiquiores, V, Oxford, 1950, n° 553 ; F. Avril et Y. Zaluska, Manuscrits enluminés d'origine italienne, I, Paris, 1980, 8, n° 15 et pl. IV.
    Les deux cahiers étaient utilisés comme gardes du manuscrit et reliés tête-bêche en début (f. 10-13) et à la fin (f. 2-9) du manuscrit.
    Des feuillets faisant partie du manuscrit primitif se trouvent dans les manuscrits Latin 2367, f. 111r-v et NAL 2479, f. 1r-4v.
    Au f. 12v, titre du XVIIe siècle : « Cathalogus tractatuum est in fine libri », suivi d’une ancienne cote de Saint-Martial, « XXXVI ». Au f. 9v, inscrit tête-bêche, « Ego enim per Dei gratiam sancti Marcialis Lemovicensis abbas omnibus ad quas… ».

Source des données