Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.5222

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Papier (filigranes f. 3-28: tête de bœuf, manque dans Briquet; f. 29-70 et 73-82: var. Briquet 2661, Ferrare, 1404; f. 71, 84, 144-145 et 151-248: mont, manque dans Briquet; f. 72, 83, 85-112, 139-141 et 148-150: Briquet 3296, Ferrare, 1406; f. 113-138, 142-143, 146 et 147: var. Briquet 10462, Ferrare, 1407), XVe s., 249 ff., 2 col.: f. 3-25, 308 x 210 mm. Commentaire marginal notamment aux f. 29-247v°. Les f. 1-2 (XIVe s.) et 249 (XIIIe s.) sont des feuillets de garde contenant des fragments d’actes notariés et de registres de comptes.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 5: //incipit Primus

    f. 3-25: Lactanttvs Placidvs, Narrationes fabularum Ouidianarum.

    titre: «Publii Ouidii Nasonis metamorphoseos liber primus cum suis narrationibus incipit », suivi des incipit de chaque narratio .

    (texte) inc.: «Chaos ut Hesiodus indicat uolumine quod deorum originem... ».

    expl.: «... Nomina habent iuncta sed sua facta magis. Hic tamen etc. et sit finis deo gratias » (éd. H. Magnus, P Ouidii Nasonis Metamorphoseon libri XV. Lactantii Placidi qui dicitur Narrationes fabularum Ovidianarum, Berlin, 1914, p. 631-721).

    f. 25: Ovidivs, Metamorphoses (extraits)

    titre: «Preceptum Iouis ad Venerem ».

    texte: «Hanc animam interea ceso de nomine raptam

    Fac iubar ut semper Capitolia nostra forumque

    Diuus ab excelsa prospectet Iulius ede » (XV, 840-842).

    - ‹Distichon›.

    texte: «Bis sex millenos in codice scriptos

    Sed ter quinque minus continet Ouidii ».

    on trouve ce distique avec l'incipit «Bis sex millenos uersus in codice scriptos...» dans près de soixante-dix manuscrits (éd. R. Ehwald, P. Ovidius Naso. Metamorphoses, Leipzig, Teubner, p. 494).

    (comment.) marge droite: «Nota quod in fine Ouidii consueuerunt apponi isti uersus scilicet Bis sex millenos etc., sed ego diligentiori calculo numerans inueni plene .XII. milia metrorum in hoc uolumine contineri, unde taliter emendando dixi:

    Perfert bissena metrorum milia plena

    Ouidius uero si reputes numero ».

    f. 25v°: Anthol. lat. 787.

    titre: «Epitaphium Lucretie quod ei fecit Ouidius adolescens ».

    - Carmen de Ouidii libris.

    titre: «Prefatio quedam librorum Ouidii »

    inc.: «Ouidius Naso Peligna natus in urbe

    Et Pilio genitore fuit Sulmoneque regno... ».

    expl.: «... Quos octo post quem titulo designat amorum

    Composuisse tamen fertur celeberrimus autor» (15 v. - cf. F. T. Coulson et B. Roy, Incipitarium Ovidianum, Turnhout, 2000, n° 317).

    - Ovidivs, Ex Ponto (extraits).

    1) titre: «Ouidius ad Atticum ».

    inc.: «Qui semel et lesus fallaci piscis ab hamo... ».

    expl.: «... Occulit et colitur pro Ioue forma Iouis » (II, 7, 9-14 et 59; II, 8, 60-62).

    2) titre: «Ouidius ad Cottam ».

    inc.: «Iupiter oranti surdas si prebet aures... ».

    expl.: «... Musta sub adducto si pede nulla fluant » (II, 9, 25-32).

    3) titre: «Ouidius ad Martum [sic]».

    inc.: «Omnia sunt hominum tenui pendentia filo... ».

    expl.: «... Indigus effectus omnibus ipse magis » (IV, 3, 35-44).

    f. 26-28v°: Oricvs de Capriana, Summa memorialis Ouidii Metamorphoseos (ms. D de Munzi).

    (praef.) titre: «Prohemium summe memorialis Ouidii Metamorphoseos »

    inc.: «‹I›n Metamorphoseos ter quinis Naso libellis... ».

    (Summa lib. I) titre: «Primi libri summa ».

    inc.: «‹I›n primo quod massa rudis fuit aut chaos olim... ».

    (Summa lib. XV) expl.: «... Pretulit inuicti nullis obnoxia iussis ».

    (Gratiarum actio) titre: «Actio gratiarum de consummatione huius operis »

    inc.: «Iam declinabat stilus hunc tamen ipse retraxi...».

    (quatrain) inc.: «Omnis ad actorem scintilla remittitur ignis...».

    expl.: «... Vt pateat bene sit uigilet tibi nocte dieque ».

    à la fin: «Explicit summa memorialis Ouidii methamorphoseos composita a magistro Orico de Capriano ciue Mantuano » (cf. J. Fohlen, op. cit. infra, p. 215-218).

    - f. 28v° (add. marge infér.): ‹Carmina›.

    1) inc.: «Est Aries Taurus Germini Cancer Leo Virgo... » (cf. H. Walther, Initia carminum..., n° 5599 = Anth. lat. 679, v. 6).

    2) texte: «In terra serpens anguis versatur in unda

    Ast in colubri semper duxere draconem » (non identifié).

    f. 29-247v°: Ovidivs, Metamorphoses.

    titre: «Publii Nasonis Ouidii Sulmonensis Metamorphoseos liber primus incipit ».

    (comment. liv. II) inc. f. 44 en marge: «Iste est secundus liber huius uoluminis in quo continentur. XI. Metamorphoses principales et ponuntur etiam multe alie... ».

    (comment. liv. III) inc. f. 62v° en marge: «Iste est 3us liber in ordinem huius uoluminis in quo continentur. VII. Metamorphoses... ».

    (comment. liv. XIII) inc. f. 200: «Iste est tertius decimus liber huius uoluminis in ordinem, prima mutatio eius est Ayax in florem et propter hoc... ».

    f. 208v°, le texte passe du v. XIII, 487 au v. XIII, 538, les 5 dernières lignes du feuillet (v. XIII, 538-542) ont été raturées et encadrées des syllabes ua -cat ; les vers manquants ont été copiés sur le f. 209, ajouté.

    f. 209: «// Que corpus complexa anime tam fortis inane... » (XIII, 488).

    f. 209v°: «... Nunc positi spectat uultum nunc uulnera noti//» (XIII, 543), mais ce vers est exponctué et encadré par les syllabes ua -cat parce qu’il figurait déjà au début du f. 210.

    f. 248: Ovidivs, Amores (extraits: III, 5)

    titre: «OVIDIVS DE SOMNO ».

    inc.: «Nox erat et somnus lassos summisit ocellos... ».

    expl.: «... Fugit et ante oculos nox stetit alta meos. Explicit Ouidius de somno ».

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: Mateus, étudiant ou professeur à Padoue, d’après la mention en partie grattée au bas du f. 29: «D. Mateus conduxit in Paduam 19 nov. 1409 » (cf. L. Gargan, op. cit. infra, p. 22, n° 42; le manuscrit a ensuite été corrigé et utilisé à plusieurs reprises pour ses cours par Damianus de Pola, à Padoue en 1415 et 1442, à Venise en 1430 et à Feltre en 1452, d'après les longues notes, écrites en plusieurs temps, du f. 247v°: «Hunc Ouidium emendaui ego Damianus de Pola anno Domini 1415. Sex tamen primos libros antea correxeram et legi eum a primo usque ad finem Padue (add. marg.: «et publice ») et compleui die 6 octobris 1415 ad laudem omnipotentis et omnium sanctorum amen, et meus est liber iste.

    Bis sex millenos uersus in codice scriptos

    Et ter quinque minus continet Ouidius »

    suivie de deux additions: «Rursus compleui lecturam huius Ouidii Venetiis in schola mea de sancto Leone die lune 25 septembris 1430 hora 23 » et «Tercio legi hunc Ouidium publice Padue in schola mea et compleui lecturam eius die veneris 12 Ianuarii 1442 hora quasi 24. Prius autem legeram ipsum bis, prius Otonello de Mediis Comitibus, deinde Francisco de Perusio olim fratris magistri Gentilis et sic quinquies legi » (éd. P. Sambin, op. cit. infra, p. 378); autre note au f. 159v°, dans la marge inférieure: «Hec exposui die Iouis septembris 1452 pulsantibus uesperis in uigilia natiuitatis sancte Marie Virginis ego Damianus de Pola in ciuitate Feltri salariatus pro magistro scolarum »; vers la fin de sa vie, d'après une addition à la note du f. 247v°, Damianus de Pola a vendu le volume à Francesco Diana: «Nunc est Francisci Diane quem a me emit duc. 4 Padue paulo antequam obirem diem meum » (éd. P. Sambin, op. cit. infra, p. 378); d’autres notes du f. 249v° font allusion à des possesseurs ou des utilisateurs vénitiens: «Magister Iohannes de la Nuça med[...] Camerino habet commen[...] et multos alios libros Ouidii etiam in textu ueteri etiam [...] sex Barnabe de Camerino qui hec dixit mihi Venetiis...»; «Magister Daniel de Iustinopoli, stans in egesio (?) habet zonum in Vergilium...»; «A di 23 de luglio 1523 ricavai de maestro Nicholo da [...] in contanti...»; «A di 28 di giugnno [sic] 1523 maestro Orlando da Bresa mi dette [...] in contanti per [...] da me suo nipote »; Aldo Manuzio († 1597), dont les manuscrits ont été acquis par la Bibliothèque Vaticane en 1616.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 521 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • F. Ghisalberti, Mediaeval biographies of Ovid (Journal of Warb. Court. Inst., 9, 1946, p. 26 n. et 27 n.)
    • F. Munari, Catalogue of the mss. of Ovid's Metamorphoses, Londres, 1957 (Univ. of London, Bull. Inst. Class. Studies, Suppl. 4), p. 66 n° 344
    • P. Sambin, Il grammatico Damiano da Pola e Panfilo Castaldi (Ital. med. e uman., 5, 1962, p. 378-379, 387 et pl. XL [= f. 247v°])
    • J. Fohlen, Notes..., 1971, p. 216, 217 et 218, simples mentions
    • L. Gargan, Nuovi codici «Condotti » a Padova nel tre e quattrocento (Quad. per la storia dell'Univ. di Padova, 22-23, 1989-1990, p. 51, n° 58)
    • L. Munzi, Una inedita Summa memorialis delle metamorfosi ovidiane (Dicti studiosus. Scritti di filologia offerti a Scevola Mariotti, Urbino, 1990, p. 338-340)
    • C. Tristano, Economia del libro in Italia tra la fine del XV e l'inizio del XVI secolo : il prezzo del libro «vecchio» (Scrittura e civiltà, 14, 1990, p. 213, simple mention du ms. examiné dans le contexte du commerce des livres à la fin du XVe s.)
    • M. Buonocore, Aetas ovidiana..., Sulmone, 1994, p. 218, n° 309
    • F. T. Coulson et B. Roy, Incipitarium Ovidianum, Turnhout, 2000, p. 39, n° 52, p. 65, n° 168 et p. 97, n° 317
    • Réf.: BAMAT 12 (2002) 1394
    • BMBV (1986) 25107, (1991) 13634, (1994) 12436-1437, (1998) p. 516 (2), (2005) p. 673 (5).

Vie du document

Source des données