Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.5245

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Papier (filigranes f. 1-174 et 191-212: var. Briquet 6597, Chiavenna-Milan, 1465-1472; f. 175-190: var. Briquet 2449, Venise, 1473), XVe s., II + 212 ff. (f. 19-24v°, 66v°, 92-96r°, 129v°, 134v°, 171v°-174v°, 204-21 lr° et 212-212v° blancs), 205 x 145 mm. Au f. Iv°, peinture représentant un gros oiseau gris, bleu et vert.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 2: //Ab f. usque ad

    f. 1-15v°: Ps. Apvleivs, De nota aspirationis

    titre: «DE NOTA ASPIRATIONIS »

    inc.: «OMnis aspirationis nota aut principalis... ».

    expl.: «... hic terminus habeatur. τελος τελος» (éd. F. Osann, L. Caecilii Minutiani Apulei de orthographia fragmenta et Apuleii minoris de nota aspirationis et de diphtonguis libri duo, Darmstadt, 1826, p. 87-119).

    ~ f. 16-18v°: ‹Inscriptiones latinae›.

    ~ f. 25-58v°: ‹Inscriptiones latinae›.

    parmi lesquelles:

    f. 48: Anthol. lat. 1301.

    titre: «in s. Maria Maiore ».

    f. 48-49: Anthol. lat. 995.

    titre: «Rome in templo s. Michaelis ».

    les vers se suivent dans l'ordre 1-10, 13-26.

    f. 58: Anthol. lat. 1149

    titre: «Rome».

    - Ps. Tibvllvs, Priapeum 1 (= Carm. epigraph. 861).

    titre: «Rome » (suivi de l’add.: «imo Patauii in sacello Ronchoni »)

    inc.: «Villicus aerarii quondam nunc cultor agelli... » (cf. éd. F. Buecheler, Anthol. lat. II, 2: Carmina epigraphica, Teubner, 1897, p. 401-402, n° 861; G. Luck, Tibullus, Stuttgart, Teubner, 1988, p. 108).

    ~ f. 59-61v°: ‹De litteris et syllabis›.

    titre: «Litteras et sillabas quibus maiores usi sunt pro dictionibus has inueni: equidem existimo per plures alias inueniri sed de nostra industria disseramus. Priscianus »

    inc.: «A Prisciano Cesariensi preceptum est ab una uocali uel consonante incipit dictio... ».

    ~ f. 61v°: ‹Inscriptiones latinae›.

    ~ f. 62-62v°: Antonivs Beccadellvs Panormita, Hermaphroditus (extrait: De meretrice).

    f. 62v°: Anthol. lat. 786.

    titre: «De ortu et obitu hermaphroditi ».

    ~ - f. 62-64: ‹Carmina›.

    1) inc.: «Sfortia quam simili uenerandus imagine fulget... » (2 v.).

    2) inc.: «Sfortiades merito tanta inter numina fulget... » (4 v.).

    3) inc.: «Da pater omnipotens animam consistere celo... » (2 v.).

    4) inc.: «Accipe defuncto non iam mea digna parente... » (4 v.).

    5) inc.: «Quid nam quid rapis hic puella furax? ...» (4 v.).

    6) inc.: «Ne spectem pugnas docuisti maxime princeps... » (18 v.).

    7) inc.: «Semicapri quicumque subis sacraria fauni... » (8 v.- cf. L. Bertalot, Initia humanistica, ..., I, n° 5576).

    8) inc.: «Montanas inter Nays formosa puellas... » (8 v.).

    f. 64v°-65v°: Clavdianvs, Carmina minora (extraits).

    f. 64v°: XXI. De Teodoro et Adriano

    titre: «De Teodoro et Adriano ».

    -XI, In sepulchrum Speciosae.

    titre: «In sepulchrum Speciose ».

    -XIII, In podagrum qui carmina sua non stare dicebat.

    titre: «In podagrum ».

    -XIV, Ad Maximum qui ei mel misit.

    titre: «Ad Maximum ».

    f. 65v°: XV, De paupere amante

    titre: «De paupere amante ».

    -XVI, De eodem.

    titre: «Eiusdem de eodem ».

    f. 65 v°: Clavdianvs, Epigramma.

    inc.: «In ripa ut lepus est missus contemnitur arcus... ».

    expl.: «...piscis, hirundo, lepus» (4v.- éd. d’après ce ms. et le Vat. lat. 3352: Fragmenta poetarum latinorum epicorum et lyricorum, 3ème éd., Leipzig, Teubner, 1995, p. 393).

    f. 65v°-66: ‹Versus populares in imperatores›.

    1) ‹in Neronem›.

    titre: «de Nerone matricida ».

    inc.: «Quis negat Aeneȩ magna de stirpe Neronem... »

    expl.: «...et veios occupat ista domus » (6 v. - ed. cit., p. 331-332).

    2) ‹in Augustum›.

    titre: «De quadam cena ».

    inc.: «Cum primum istorum conduxit mensa coragum... » (6 v. - ed. cit., p. 265-266).

    3) ‹in Tiberium›.

    inc.: «Asper et imitis breuiter bis omnia dicam... » (pièces 1 à 5 totalisant 14 v. - ed. cit., p. 304).

    4) ‹in Neronem›.

    inc.: «Cur ottomentito [sic] sit queritis exul honore... » (2 v. - ed. cit., p. 332).

    5) ‹in Caligulam›.

    inc.: «In castris natus patris (?) nutritus in armis... » (2 v. - ed. cit., p. 309).

    f. 66: Lvcretivs, De natura rerum (extrait)

    titre: «sanctus Hieronymus ».

    inc.: «Ac ueluti pueris absinthia tetra medentes... » (3 v. - I, 936-938 ou IV, 11-13).

    ~ f. 67-68v°: Antonivs Cornazanvs, Carmen de pace Italiae.

    titre: «De pace Italie per discessum Gallorum et de Laudibus Illustris D. d. Alexandri Sfortie qui eos prostrauit. Antonius Cornazanus ».

    inc.: «Pacem quisquis amat nunc munera solua ad aras... » (70 v.).

    ~ f. 69-72v°: ‹Inscriptiones latinae›.

    f. 73-85: Colvmella, De re rustica (X: Carmen de cultu hortorum).

    titre: «L. Iunii Moderati Columellae de cura Ortorum Liber incipit ».

    inc.: «‹F›Eruoris tui Siluine quod stipulanti... ».

    expl.: «... Astreum cecinit Romana per oppida carmen. Finis » (éd. W. Lundström, L. Iunii Moderati Columellae Rei rusticae liber decimus..., Upsal, 1902).

    f. 85v°-91v°: Palladivs, De insitione (ms. H de Rodgers).

    titre: «Palladii Rutili Tauri Aemiliani ad Pastellum de insitione » (éd. cf. supra, Vat. lat. 5185, f. 19v°-24v°).

    ~ f. 96v°: ‹Carmina›.

    1) inc.: «Saluius auulsis fortune e fronte capillis... » (2 v.).

    2) inc.: «Fallere dum (“uoluit” barré) patrios uult proditione penates... » (2 v.).

    3) inc.: «Audax in patriam si quis uelit arma mouere... » (4 v.).

    ~ f. 97-112: Iohannes Antonivs Campanvs, Carmina (extraits).

    ~ f. 112: ‹Carmen›.

    titre: «Homerus de homine iusto ».

    inc.: «Innocuo regique pio cui numina cordi... » (5 v.).

    ~ f. 112v°-114: ‹Iohannes Antonivs Campanvs, Epistulae (extrait)›.

    f. 114v°: Martialis, Epigrammata (extrait).

    titre: «P. Virgilii Maronis (corr. en «Martialis ») de inuidia »

    inc.: «Rumpitur inuidia quidam clarissime Cesar... ».

    expl.: «... Rompatur quisquis rumpit inuidia » (IX, 97).

    - Anthol. lat. 261.

    titre: «Eiusdem epytaphium pro Balistra latrone ».

    f. 115: Anthol. lat. 709.

    titre: «Cesar de TRace puero ».

    ~ f. 115v°-118: ‹Carmen de uolucre›.

    inc.: «Quid Siluane iaces placida resupinus in umbra... » (108 v. - cf. L. Bertalot, Initia humanistica..., I, n° 5036).

    ~ f. 118-120v°: ‹Carmen de Menalca›.

    inc.: «Pamphile quid scabri resides in uertice saxi... » (121 v. - non identifié).

    f. 121 -129 : Calpvrnivs Sicvlvs, Eclogae

    pas de titre.

    expl. incomplet: «... Et fruimur siluis amarilidis ultima nuper» (IV, 38).

    f. 130-133: Marivs Victorinvs, Ars grammatica (extrait: I, 4)

    titre: «Excerptio ortographie ex Mario Victorino »

    inc.: «Nunc res admonuit non absurdum uidetur... ».

    expl.: «... tam in foro tam in naui et terculari id est λενωι. Finit excerptio orthographie Marii Victorini d. e.» (éd. J. Mariotti, Marii Victorini. Ars grammatica, introduzione, testo critico e commento, Florence, 1967, p. 70-90; éd. M. De Nonno, op. cit. infra, p. 46-49).

    f. 133v°: Ps. Probvs, De notis antiquis (extrait: praefatio)

    titre: «Incipit Valerii Probi de iuris notarum »

    inc.: «Est etiam perscribendas uel paucioribus... »

    expl. incomplet: «... V. R. Vrbs Romana ».

    ~ f. 134: «Epigramma in prima fronte Iustiniani digestorum siue Pandectarum» (graece, 3 lignes).

    f. 135-150v°: Ps. Probvs, De notis antiquis (texte remanié)

    titre: «Ex P. Victore ».

    inc.: «A. Aulus uel aut. Aug. Augustus uel Augur... ».

    expl. incomplet: «... TR. PO. Tribunicia potestas. TR. TEL. Tribunus Celerum » (éd. avec variantes Valerivs Probvs, De literis Romanarum interpretandis, Venise, 1523; P. L., 130, col. 1179-1195; éd. partielle Th. Mommsen, op. cit. infra, p. 347-348).

    ~ f. 151-170v°: Iohannes Marivs Philelphvs, Carmina «Dendraretos » nuncupata ad Franciscum Sfortiam.

    inc.: «‹G›rate deo et populis cunctis dux Fortia... » (100 v.).

    ~ f. 170v°-171: ‹Inscriptiones latinae›.

    ~ f. 175-201v°: Petrvs de Roado, Delos (a. 1432).

    ~ f. 201v°-202v°: «De mensuris agrorum et rerum ceterarum »

    inc.: «Palmus ut est apud Vectruuium est digitus quatuor... ».

    ~ f. 211v°: ‹Inscriptiones latinae›.

    1) titre: «Romȩ, in domo magistri Philippi de Valle »

    inc.: «D. M.

    Paulinae Valleiae filiolae dulcissimȩ parentes moestissimi.

    Decipimur uotis et tempora fallimur et mors

    deridet curas anxio uita nihil » (le même distique est reproduit f. 213v°).

    2) ‹Elogium Christinae Patauinae›

    titre: «Epigramma moestum Tarracinae ».

    inc.: «Immitis ferro secui mea colla maritus... » (6 v. - cf. L. Bertalot, Initia humanistica..., I, n° 2623; H. Walther, Initia carminum..., n° 8764).

    - Petronivs, Satiricon (extrait)

    pas de titre.

    inc.: «Quid faciunt leges ubi sola pecunia regnat... ».

    expl.: «... Atque in causa qui sedet empta probat » (XIV, 2, v. 1-6).

    ~ f. 213v°: ‹Inscriptio latina›.

    titre: «prope sanctam Mariam Maiorem ».

    texte: «P. P. P. E. S. S. S. E. V. V. V. V. V. V. V. F. F. F. F.».

    la solution de cette inscription est donnée après le distique:

    «Pater patrie profectus est secum salus sublata est uenit uictor ualidus uincet uires urbes uester flama famis frigoris ‹ferro› ».

    ~ - ‹Distichon›.

    texte: «Diripimur uotis et tempore fallimur et mores

    Deridet curas anxia uita nihil » (reprise du distique précédemment copié f. 211v°).

Intervenant

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

  • Origine: italienne, écritures humanistiques cursives; deux mains alternées: 1) f. 1-15, 25-66, 67-68v°, 73-91v°, 97-129, 151-170, 175-201v°, l. 1-4. Les f. 151-170 ont été écrits par Gianmaria Filelfo qui signe et date au f. 170v°: «Marius Phylelphus manu propria istius libri exemplar foeliciter scripsit X° VI° Kal. Quintilis 1458»; 2) f. 16-18v°, 69-72v°, 130-134, 135-150, 201v°, l. 5-203v°.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: au f. II, note d'un possesseur non identifié: «Anno a natiuitate domini M° CCCC° LXXXIII (corr. en “LXXVIII”) die uero XVIII Iunii die Iouis hora XIIIa natus est Iohannes Baptista quem deus (“ in eternum ” barré) omnipotens conseruet cum uita parentum et affinum aduota intercedentibus precibus gloriossime [sic] Virginis Marie et Iohannis Baptiste per infinita secula. Amen»; Aldo Manuzio († 1597) dont les manuscrits ont été acquis par la Bibliothèque Vaticane en 1616.

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 523 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • Th. Mommsen, dans H. Keil, Gramm. lat., 4, Leipzig, 1864, p. 349, brève mention
    • P. O. Kristeller, Iter italicum, 2, Londres-Leyde, 1967, p. 374, description partielle
    • G. Innocenti Bumbieri, Il codice Phillipps della commedia «Dolos» (Rinascimento, n. s. 9, 1969, p. 279, simple mention)
    • R. H. Rodgers, Palladii Rutili Tauri Aemiliani ... Opus agriculturae..., Leipzig, Teubner, 1975, p. XX, brève description
    • M. D. Reeve, The textual tradition of Nemesianus and Calpurnius (Class. quart., 72, 1978, p. 225 et 237, simples mentions)
    • A. Tissoni Benvenuti, Un sconosciuto testimone delle ecloghe di Calpurnio e di Nemesiano (Ital. med. e uman., 23, 1980, p. 382, simple mention)
    • P. K. Marshall, Palladius (Texts and transmission..., Oxford, 1983, p. 288, simple mention)
    • M. De Nonno, Tradizione e diffusione di Mario Vittorino grammatico, con edizione degli «Excerpta de orthographia» (Riv. filol. e istr. class., 116, 1988, p. 17-44, 53, 56-57)
    • J. Fohlen, Colophons... (Roma, magistra mundi..., 1, Louvain-la-Neuve, 1998, p. 238, 245 et 264)
    • Réf.: BMBV (1986) 25151-25155, (1991) 13656-13661, (1994) 12462, (1998) p. 516 (7), (2005) p. 674.

Vie du document

Source des données