Vatican. Biblioteca apostolica vaticana, Vat.lat.7229

Numérisations

Manifeste IIIF

Aspects codicologiques

  • Parch., XIVe s., 112 ff. (+ f. 109 bis), 2 col., 305 x 223 mm. Au f. 15, bordure de feuilles d’acanthe parsemée de pastilles d’or; initiale historiée sur fond d'or représentant un personnage de profil, l’index levé, probablement en train d'enseigner. Très nombreuses gloses et variantes de plusieurs mains contemporaines et postérieures.

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Présentation du contenu

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • f. 2 (table): //sunt atque

    f. 16 (2ème du texte): //etiam tot

    f. 1-14: Valerivs Maximvs, Facta et dicta memorabilia (Tabulae per ordinem alphabeti)

    pas de titres.

    1) f. 1-1v°: ‹Tabula rerum›.

    inc.: «Absoluti lib. 8 cap. 1°. Abstinentia et continentia lib. 4 cap. 3... ».

    expl.: «... Vis et sedicio lib. 9 cap. 7. Vltio li. 9 ca°. 10. » (même table dans le ms. Vat. lat. 1917, f. II-IIv°, cf. Manuscrits classiques latins..., III, 1, Paris, 1991, p. 477).

    2) f. 1v°-13: ‹Tabula nominum›.

    (praef.) inc.: «Cum ordo sit parium dispariumque sua cuique loca tribuens... ».

    expl.: «... denotat enim tabula ipsa et librorum et capitulorum ac exemplorum numerus seriatim ».

    (texte) inc.: «Accius poeta Iullio non assurrexit li° 3 ca° 7 ex°. 17°. .. ».

    expl.: «... Zeno philosophus dentibus aurem absidit li° 3 c° 3 ex.° 9. Zeusis pictor li° 3 c. 7° ex°. 20 » (même table dans le ms. Vat. lat. 1917, f. III-XV, cf. supra).

    3) f. 13-14: ‹Tabula notabilium›.

    inc.: «Notabile de prisco instituto li° 1 ca° 1 ex° 1... ».

    expl.: «... Nota uerba contra se occidentes lib° 9 ca°12. Deo gratias» (même table dans le ms. Vat. lat. 1917, f. XV-XVv°, cf. Manuscrits classiques latins..., III, 1, Paris, 1991, p. 477).

    ~ f. 14 (add. XVe): Gasparinvs Barzizivs, De nominibus magistratum Romanorum.

    f. 14v°: Valerivs Maximvs, Facta et dicta memorabilia (extrait)

    titre: «Valerius Maximus ex‹emplo› sexto de religione ».

    texte: «A Tiberio enim Gracco ad collegium augurum literis ex provincia missis et cetera» (I, 1, 3).

    - Cicero, De natura deorum (extrait).

    titre: «Cicero 2° de natura deorum scite hunc locum explicat haud satis ab ullo ex commentatoribus intellectum uerba ci‹ceronius› sunt hec »

    inc.: «At uero apud maiores tanta religionis uis fuit... ».

    expl.: «... id tenere puncto temporis contra religionem maluerunt » (II, 3, 10-11,4, 11).

    - Gellivs, Noctes Atticae (extrait remanié).

    titre: «Gelius de noctibus atticis ».

    inc.: «Maximus Valerius Coruinus post appellatur adhuc adolescens... » (cf. IX, 11, 1).

    expl.: «... et ab eo Maximus et Coruinus appellatus fuit » (cf. IX, 11,9).

    f. 15-110v°: Valerivs Maximvs, Facta et dicta memorabilia.

    titre: «Incipit liber Maximi Valerii dictorum et factorum memorabilium liber primus ».

    (gloses) inc. f. 15 en marge: «Valerii Maximi factorum dictorumque memorabilium ad Tiberium Cesarem liber primus incipit feliciter. Per hoc quod dicitur Valerii Maximi inuitur causa efficiens. Per hoc quod dicitur factorum dictorumque memorabilium inuitur causa materialis... ».

    (texte) f. 55v°: «possederit cui mortuo lectus funebris// » (IV, 4, 1).

    1 feuillet manque.

    f. 56: «//funera inopes dotum filias... » (IV, 4, 11).

    f. 59v°: «... diuites sunt aliorum iacturis locupletes calamita// » (IV, 7, Ext. 2).

    1 feuillet manque.

    f. 60: «//claustris obseratas nonne prestantiorem aliquanto... » (IV, 8, Ext. 2).

    f. 66v°: «... Veste duxit. Nec discerni potuit ut//» (V, 4, 6).

    1 feuillet manque.

    f. 67: «//no loquor qui tametsi artissima familiaritate Lelio iunctus erat... » (V, 5, 1).

    f. 76v°: «... sic renati erant. Menibus nostris et finiti// » (VI, 5, 1).

    1 feuillet manque.

    f. 77: «//stum legislatorem partitus. Sed aliquanto Charunde... » (VI, 5, Ext. 3).

    f. 80v°: «... triumphi pretextum largita est. Fecit ut //» (VII, 1,1).

    1 feuillet manque.

    f. 81: «//sit. Nam cum promptissima et fidelissima eius opera... » (VII, 2, 6).

    (gloses) expl. f. 109 bis v° en marge: «... Cesar morti damnauit illum qui propter similitudinem se dicebat regem Capadocie »

    à la fin: «Explicit liber Valerii Maximi. Deo gratias amen ».

    f. 110-110v°: liste des capitula.

    inc.: «Capitula primi libri. De religione C.1. De neglecta religione. C.2... ».

    expl.: «... De hiis qui infimo loco nati mendatio se clarissimis familiis inserere conati sunt. C. 16. Finita tabula nos benedicat uirgo Maria ».

    f. 110v°-112v° (add. XIVe s.): Ivncta de Sancto Geminiano, Tabula super libro Valerii Maximi

    titre: «Incipit prologus tabule super Valerium Maximum ».

    (prol.) inc.: «Maximi Valerii uerborum suauitas me inducit et quorumdam fratrum dilectorum caritas... ».

    expl.: «... ad potiorem utilitatem diuersimode consignabo ».

    (table) inc.: «Abstinentia li. 4. c. 3 per totum. Absolutio reorum li. 8. c. 1. in parte... ».

    expl.: «... Vxor li. 6. c. 7. per totum. Deo gratias» (cf. D. M. Schullian, Valerius Maximus, dans Catal. transl. et comm., 5, 1984, f. 301 qui reproduit le début du prologue où l'auteur se nomme et cite ce ms. - même table anonyme avec un prologue différent dans les mss Reg. lat. 604, f. 1-90 et 748, f. 103-105v°, cf. Manuscrits classiques latins, II, 1, Paris, 1978, p. 90 et 104).

Anciens possesseurs

Anciennement dans

Origine

  • Origine: italienne, écriture gothique arrondie de type bolonais; invocation de copiste au f. 110:

    «Qui scribit scribat (corrigé en “scriba”) semper cum domino uiuat

    Viuat in celis Ierusalem in nomine felix

    Omnia que scripsi laus et gloria sint crucifixi ».

    (Source : Persée - DER-IRHT, XXI)

Historique de la conservation

Source des données : Persée - DER-IRHT, XXI

  • Possesseurs: peut-être Thomas Gradenico, dont on lit le nom, d’une main du XVe s., dans la marge supérieure du f. 31v°; Antonio Seripando, de Naples († 1531), qui le reçut de Giano Parrasio († 1522), selon l'ex-libris, effacé, du f. 109v°: «Antonii Seripandi ex Iani Parrhasii testamento »; la cote «XXIII», qui se lit au dos et sur le revers du plat supérieur du livre, est peut-être celle qu'il portait dans la bibliothèque de la famille des Conti, ducs de Poli, qui a été achetée par la Bibliothèque Vaticane en 1786 (cf. supra, Vat. lat. 7227).

Bibliographie

Ces références bibliographiques ont fait l'objet d'un traitement et disposent le cas échéant de liens vers des versions en ligne.

  • PELLEGRIN, Élisabeth (†), GILLES-RAYNAL, Anne-Véronique, DOLBEAU, François, FOHLEN, Jeannine, RIOU, Yves-François, TILLIETTE, Jean-Yves, avec la coll. de Marco BUONOCORE, Paola SCARCIA PIACENTINI et Pierre-Jean RIAMOND (2010), Les manuscrits classiques latins de la Bibliothèque Vaticane. Tome III, 2ème partie. Fonds Vatican latin, 2901-14740, Cité du Vatican | Paris, Bibliothèque Vaticane | CNRS Éditions (Documents, études et répertoires publiés par l'Institut de recherche et d'histoire des textes, XXI), ici p. 665 (https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_2010_cat_21_32)

Ces références bibliographiques ont été récupérées telles quelles des données à la source

    • A. Azzoni, Ricerche barzizziane (Bergomum, 34, 1960, p. 24-25)
    • D. M. Schullian, A preliminary list of manuscripts of Valerius Maximus (Studies in honor of B. L. Ullman, Saint-Louis, 1960, p. 94, simple mention)
    • D. Mazzaconi, Stefano Fieschi da Sancino : un allievo di Gasparino Barzizza (Ital. med. e uman., 24, 1981, p. 266)
    • D. M. Schullian, A revised list of manuscripts of Valerius Maximus (Miscellanea Augusto Campana, 2, Padoue, 1981 (Medioevo e umanesimo 45), p. 725)
    • Réf.: BMBV (1991) 14336-14338, (2005) p. 292.

Vie du document

Source des données